Dân Luận: Nguyễn Quỳnh - “Nefelejcs! -Đừng quên em!” của nhà thơ Szabó Lőrinc

<div class="special_quote">Tác giả Nguyễn Quỳnh là giáo sư Triết
học và Lịch sử Mỹ thuật, hiện đang giảng dạy tại EPC,
College, EI paso, TX, USA</div>

<div class="boxright300"><img
src="http://www.flowersociety.org/images/forget-me-not.jpg" /><div
class="textholder">Hoa Nefelejcs - Forget Me Not</div></div>

Trong các loài hoa tôi yêu trước nhất Nefelejcs – Đừng
Quên Em
xanh biếc: ôi cái tên xinh, biết trò chuyện thỏ thẻ
như muốn thổ lộ ý nghĩa đóa hoa xinh:
như muốn van nài người khác lắng nghe
em muốn thế (chắc em cần như thế, đúng không
khi đã van nài?) rằng ĐỪNG QUÊN EM! Anh nghe
rất rõ, tiếng bầu trời trăm sắc, để đôi khi thì thầm
anh tự nhủ, hay anh không thì thầm nhỉ, chỉ
chờ đợi, vô cùng chờ đợi, tiếng tim anh nói hộ, hay từ tai
anh:
anh không biết, có phải anh mường tượng?
hay anh đánh lừa hoa bằng thảng thốt tên hoa? … Nhưng
cho dù đánh lừa đi chăng nữa, anh đã tự yên lòng, bởi chút
giãi bày chẳng là gì cả - bởi anh rất yêu hoa
sao quên được, anh, không bao giờ quên em được.

<h2>Szabó Lőrinc</h2>

Nguyễn Hồng Nhung dịch từ nguyên bản tiếng
Hung

Thơ là âm-nhạc trong ngôn-ngữ rất tự-nhiên (a priori) của con
người, mặc dù không phải ai cũng là thi-sĩ. Thơ hay (tuyệt
vời) là đỉnh cao nhất của ngôn-ngữ, và thi-nhân đúng là
một vũ-trụ nhỏ có trong tâm-hồn mình nhiều sợi "tơ" va
vào cảm giác để thành thơ.

Bài thơ của nhà thơ Hungary Szabó Lőrinc có cái tên Nefelejcs mà
Nguyễn Hồng Nhung chuyển sang Việt-ngữ mang tựa đề:
"Nefelejcs! - Đừng quên em!"

Không thể nói tôi đọc thơ của Szabó Lőrinc. Thật dản dị:
tôi không biết tiếng Hung.

Tôi đọc thơ của N. Hồng Nhung, vì ngôn ngữ và chữ viết là
tiếng Việt, và ngay cả tâm tình, dù cho cảm ứng của Hồng
Nhung đến từ tác phẩm của Lőrinc.

Chúng ta đọc Chinh Phụ Ngâm-khúc của Phan Huy-Ích (theo Hoàng
Xuân Hãn), hay Đoàn thị Điểm, chứ chúng ta không đọc tác
phẩm đó bằng chữ Nho của Đặng Trần Côn. Hơn nữa, chính
Phan Huy-Ích cũng đã xác-nhận: "Nhân khi thanh nhàn ta phiên
thành khúc mới."

Thực tình chúng ta không biết ngôn ngữ và tình cảm của Sz.
Lőrinc và Hồng Nhung gần gũi và xa cách nhau thế nào trong bài
Nefelejcs. Đây không fải là bản dịch trong lớp học để trắc
nghiệm khả năng tiếng Hung. Đây là sáng tạo.

Chúng ta nói về THƠ trong mọi ngôn-ngữ (languages), nhưng chúng
ta không thể bảo THƠ trong ngôn-ngữ A giống THƠ trong ngôn-ngữ
B. Cho nên câu nói "dịch là diệt" rất đúng trong
thơ. Dịch đúng là vô tình hay cố ý xóa bỏ Identity của
chính-bản và thay thế bằng một Identity khác. Người dịch thơ
bỗng nhiên trở thành tác giả một bài thơ, nhất là bản
dịch là một tuyệt phẩm.

Tôi thích tiếng thơ (âm-điệu) và cách gieo chữ trong bài
Nefelejcs - Đừng Quên Em của Hồng Nhung. Tôi thích luôn cả bố
cục của bài thơ. Không hiểu vì sao, ngay cái đầu đề bài
thơ cũng đã làm tôi lưu ý.

Đầu đề này có mấy vần? Xin thưa ngay nó có có sáu vần.
Nếu tôi đặt nó vào thể "Lục Bát", chúng ta sẽ
thấy ngay:

<center>Nefelejcs – Đừng Quên Em
Dù năm tháng đã khuây dần nhớ mong!(1)</center>

Chữ "Nefelejcs" có ba âm hợp với ba âm Việt
"Đừng quên em". Thế nên, theo giai điệu thơ Việt,
đầu đề đã là một câu thơ.

"Nefelejcs" là một chữ trong tiếng Hung, chúng ta nghe
chắc phải lạ tai, nhưng "Nefelejcs" nghe ra độc đáo.
Nó gây cho người đọc một cảm giác bâng khuâng về cái tên.
Chẳng hạn, tên của một người đẹp chưa bao giờ thấy ở
cõi trần.

Đúng thế! Họa may chỉ có những người như Hồng Nhung ở
Hungary, và phải để ý đến hoa, đến Nefelejcs, mới biết mà
thôi.

Đối với chúng ta, Nefelejcs là một bí mật trở nên mông lung
và huyền hoặc rất tâm đắc với cái mông lung và huyền hoặc
của thơ – đặc-biệt trong bài "Đừng Quên Em" tiếng thơ
thì thầm: "độc-thoại" hay "với ai" cũng
chỉ là lối nói của tâm-tình.

Câu nói nào cũng có giai điệu thấp cao – tôi nghĩ rằng ngay
cả ở những ngôn ngữ nghe ra rất oái oăm và lỗ mãng. Người
Tầu trong thời Tiền Lê nhận xét rằng tiếng Việt nói nghe
"ríu rít như chim", còn ngày nay người Anh Mĩ lại
liên tưởng tiếng Việt nói ra như ca hát (sing song).

Thế thì trong "Nefelejcs – Đừng Quên Em",
"Nefelejcs" là cung bậc cao, còn "Đừng Quên Em"
là cung bậc thấp. Âm hưởng nghe rất riêng tư nên rất trữ
tình. Có phải Hồng Nhung muốn thế không?

Ý muốn có thể ở trong thời gian khoảnh khắc lúc này, tức
là kinh nghiệm hay ý thức; hoặc ý muốn là vận hành tiềm
tàng chảy trong vô-thức. Nếu vậy, ý muốn phải là của một
người. Trong ý muốn ấy có biết bao nhiêu biểu trưng của
người ấy.

Câu tiếp theo bắt đầu là hai âm "xanh biếc". "Xanh
biếc" rồi có hai chấm (:) thế thì những gì sau đó sẽ
bổ nghĩa cho hình dung từ "xanh biếc" – trong cảm
giác xa gần, trực tiếp và gián tiếp, biểu thị, biểu
tượng, siêu thực hay trừu tượng?

"Xanh biếc" là quán ngữ miêu tả "tính
từ" và "trạng từ". Khi ta nói: "Trời xanh
biếc" thì "xanh biếc" là tính từ". Nhưng
nếu ta chỉ nói bâng quơ: "rất là xanh biếc"; thì
"xanh biếc" là trạng từ chỉ sự mơ hồ, thiên về
cảm xúc (emotive) hơn là mầu sắc.

"Xanh biếc" trong bài thơ này là một gợi ý hơn là
chỉ vào tính chất, cho nên "xanh biếc" ở đây là
"trạng từ". Trạng từ trong tiếng Việt thường có
hai tiếng (chữ) rất lung linh. Bởi vậy phải nhìn vào nội dung
để biết hai tiếng (chữ) lung linh ấy là tính từ hay là
trạng từ, hay là nó thay đổi, bất thường, qua lại như con
thoi trong tai ta, rồi trở thành suy tưởng của chúng ta. Tiếng
thơ là tiếng đầy ám ảnh, và bất thường.(2)

"Xinh" và "đẹp" là hai vẻ ưa nhìn, nhưng không
luôn luôn chỉ vào cùng một đối tượng. Có đối-tượng
"xinh" nhưng không "đẹp" và ngược lại. Vẻ
"xinh" là vẻ dễ-thương hay đáng mến. Vẻ
"đẹp" quyến rũ cái nhìn nhưng có loại
"đẹp" xa cách và không gây cảm giác êm đềm. Ta có
thể nói "Xinh không ác và đẹp không hiền."

"Xanh biếc" có hai chấm (:) đưa người đọc đến
cái gì sau đó? Đến "xinh" (dáng vẻ), đến
"thỏ thẻ" (âm thanh). Điều này khiến tôi tự hỏi
những động từ và tính từ ở đoạn này là nguyên ngữ
tiếng Hung của Lőrinc hay là chữ nghĩa của Hồng Nhung?

Bản chất của mỗi ngôn ngữ khác nhau, cho nên dù cùng một
nghĩa, hai chữ trong hai ngôn ngữ rất khác nhau. Chúng ta chỉ
cần đọc lên hay nhìn vào hai chữ "beautiful" (Anh) và
"đẹp" (Việt) sẽ rõ là ở vào hoàn cảnh cao hơn
trong thẩm mĩ hai chữ này đòi hỏi vị trí khác nhau trong
tương quan với những chữ đứng gần chúng và với những âm
bên cạnh chúng. Có như thế, "xinh" hay
"đẹp" mới đưa ta tới một phương trời thẩm mĩ
khiến ta đọc thơ hay nghe thơ cảm ra một thứ tính tình.

<div class="boxleft300"><img
src="https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEiTAO6TlJGXaSSpd1tE-U5scPtnoq1-AVv-4U8J1W75k-Cm46yXM_f93kEwZ69uTNmlNuNubB1HgueJwefUB5d4zZopVXkUSg7id5SLfM4ecJWrQ4YKfMxcOyYZ-DIuQSnjEoRe8lN65BA/s1600/Forget-Me-Not-.jpg"
/><div class="textholder">Hoa Nefelejcs - Forget Me Not</div></div>

Bây giờ chúng ta hãy bàn đến vài tiếng (chữ) khác trong bài
Nefelejcs - Đừng Quên Em của Hồng Nhung.

"Tiếng bầu trời trăm sắc". Làm sao có thể nghe
được tiếng trong không gian, ngoại trừ những tiếng như sấm
nổ hay tiếng chim kêu, mặc dù ở lúc hoàng hôn là thời điểm
có khi mầu sắc vô cùng rực rỡ. Thế thì chỉ là mường
tượng khi chính tiếng nói của người trong cuộc vang ra rồi
lại vọng về.

Nếu vậy những tiếng như: "Ôi cái tên xinh…trò chuyện,
thỏ thẻ …ĐỪNG QUÊN EM trong mông lung dù độc thoại nhưng
tỏa khắp không gian của người trong cuộc. Chính ở điểm
của không gian và cũng là thời gian như thế âm thanh và mầu
sắc mới rộn ràng trong cái tâm siêu thực (surrealistic) để
thấy phi-lý (absurdity) lúc này chính là thực tại.

"Mường tượng?". Phải ở trong trạng-thái
"có" và "không" lung linh đến độ lí trí
"thấy" và cũng "không thấy" mới khiến
cho người trong cuộc tự hỏi "có hay không?".

Nếu chỉ là tưởng tượng thì có khi người trong cuộc không
cần đặt câu hỏi, và cũng không cần đến câu trả lời. Ví
dụ có người nói thế này: "Tôi tưởng tượng tôi là con
thuyền đi đến cung trăng." Nói như thế tức là hành
động của lý trí đang ngụy tạo ra một cái gì không thực.

Trong ngôn ngữ, "mường tượng" vừa là "trạng
từ" vừa là "động từ" và cũng có thể là
"danh từ". Trong khi ấy, "tưởng tượng"
không có nghĩa "trạng từ". "Trạng từ" là chữ
rất ưu việt trong thi ca, nhưng thường vắng mặt trong thế gian
duy-lý.

"Thảng thốt tên hoa?". Có lẽ đây là một câu hay
nhất trong bài.

Vì văn phạm trong thơ không theo qui luật tất định
(deterministic), nên câu thơ sẽ có thể lướt rất nhanh để
nắm bắt "mường tượng" hay sẽ ngừng lại chập
chờn bất định (indetermnistic) để người đọc "nhâm
nhi".

Vậy thì, "thảng thốt" có thể gợi lên một
khoảng trống sau hai chữ đó, để hiểu ngầm có tiếng
"gọi" như: "thảng thốt [gọi] tên hoa?"
Nhưng vì "thảng thốt" là tính từ kép, qúa mông
lung, nên người đọc có thể loay xoay xếp đặt theo tình cảm
của mình. Theo đó: "thảng thốt tên hoa" có thể
trở thành "hốt-hoảng [khi biết] tên hoa", hay
"bất ngờ gọi tên hoa".

Dù thế nào cả bốn chữ "thảng thốt tên hoa" là
một diễn tả lung linh, mà người đọc nghe xong cần yên lặng.
Từ yên lặng lại trở về … lẩn thà lẩn thẩn. Có người
bảo "say thơ" là thế.

Nói chung, Nefelejcs – Đừng Quên Em là bài thơ mềm mại với
tâm tình, lúc nhắn nhủ, lúc thỏ thẻ, lúc băn khoăn. Đây là
tình yêu đẹp và ngây thơ như bông hoa vừa nở, một thứ ẩn
dụ thế này "Có nhiều hoa, nhưng chỉ có một bông hoa là
đáng yêu thôi. Và rất mong manh!".

Bài thơ tiếng Hung thế nào chúng ta không biết, và có khi ngay
cả rất nhiều người Hung đọc Nefelejcs nhưng không cảm thấy
mãnh liệt trong lòng.

Nhưng "Nefelejcs – Đừng Quên Em" thực sự là của
Hồng Nhung và là một bài thơ tuyệt vời.

Nguyễn Quỳnh

(Giáo sư Triết học và Lịch sử Mỹ thuật, hiện đang
giảng dạy tại EPC, College, EI paso, TX, USA)

________________________________________

Ghi chú:

1. Câu thứ hai là chữ của tôi, để làm ví dụ.

2. Trong khi trạng-từ trong tiếng Anh, Pháp, Đức được nói hay
viết theo thể khác nhau rõ ràng, ví dụ: "profound" (tính từ)
"profoundly" (trạng từ). Hai chữ "bâng khuâng" trong tiếng
Việt chỉ có một thể, được phân biệt là tính từ hay
trạng từ tùy vào nội dung diễn tả. "Tâm trạng bâng
khuâng." (tính từ). "Lòng nhẹ bâng khuâng" (trạng từ).
Trong câu này "nhẹ" là tính từ, còn "bâng khuâng" là
trạng-từ.

***********************************

Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(https://danluan.org/tin-tuc/20121130/nguyen-quynh-binh-tho-nefelejcs-dung-quen-em-cua-nha-tho-szabo-lorinc),
một số đường liên kết và hình ảnh có thể sai lệch. Mời
độc giả ghé thăm Dân Luận để xem bài viết hoàn chỉnh. Dân
Luận có thể bị chặn tường lửa ở Việt Nam, xin đọc
hướng dẫn cách vượt tường lửa tại đây
(http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).

Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!

Dân Luận

Pages

Nguyễn Quỳnh - “Nefelejcs! -Đừng quên em!” của nhà thơ Szabó Lőrinc

Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét

Copyright Text