Lại chuyện "người" và "ta"

<div class="special_quote"><strong>Lời bàn của Alan Phan: </strong>Bài
này viết từ 2004 do một người Việt sống ở Nhật suốt 16
năm. 8 năm đã trôi qua và không gì thay đổi để thêm hay bớt.
8 năm hay 80 năm nữa sẽ đến. Tôi tin là mọi người sẽ rất
buồn khi đọc lại bài viết này và không thấy cần "thêm"
hay "bớt" điều gì.

Alan</div>


<center><img
src="http://www.gocnhinalan.com/wp-content/uploads/2012/11/sakura8_moi.jpg"
/></center>

Trước khi tới xứ sở của hoa anh đào, tôi đã sống 18 năm
thời niên thiếu của mình rồi sau này làm việc vài năm tại
Việt Nam, 11 năm tại Liên xô cũ, một thời gian tại châu Âu,
và thăm một số trường đại học tại Hoa kỳ. Cuộc sống ở
nhiều nước đã giúp tôi kiểm chứng trong một chừng mực
nhất định độ tin cậy của câu ngạn ngữ tôi thường nghe
thời còn là sinh viên tại Nga:

<em>Ba năm đi Pháp bằng một giáp đi Nga.
Năm năm ở Tây bằng một giây ở Nhật.</em>

Theo tôi, cái "may mắn" lớn nhất của thần dân xứ Phù Tang
có lẽ là nước Nhật đã thua trong Đại chiến thứ Hai. Về
mặt tâm lý, thất bại đó khiến người Nhật cảm thấy nhục
nhã, và quyết tâm đưa dân tộc mình vươn lên về mọi mặt
để "rửa hận". Thất bại đó cũng khiến dân tộc Nhật
trở nên khiêm tốn, nhún nhường hơn trong giao tiếp vì có lẽ
họ không có "chiến thắng oanh liệt" nào để họ có thể
"vênh váo" với thế giới, và quá khứ thê thảm của Đệ
Nhị Thế Chiến không để lại gì để họ có thể trở thành
"ăn mày dĩ vãng" [1]. Về chính trị, thất bại đó khiến
nước Nhật ngay sau chiến tranh "bị" đặt dưới sự kiểm
soát cuả Hoa kỳ. Từ đó Nhật bản được Hoa kỳ giúp đỡ
về mọi mặt và trở thành đồng minh chặt chẽ của Hoa kỳ.
Bản Hiến pháp của Nhật sau Đại chiến thứ Hai là do người
Mỹ viết năm 1946 [2]. Đó là một bản hiến pháp hết sức dân
chủ. Người Nhật, từ ông thủ tướng (và gia đình, họ hàng
ông ta) đến cậu học sinh tiểu học, tất cả đều rất tôn
trọng pháp luật và thực hiện đúng Hiến pháp. Đó là điều
mấu chốt đưa đến những ưu điểm dưới đây:

<h2>1) Cuộc sống ở Nhật rất an toàn</h2>

Hồi còn đi học, tôi đọc sách thấy nói mô hình của xã hội
giàu có thanh bình là thời vua Nghiêu vua Thuấn bên Tàu, tiền
rơi ngoài đường không có ai thèm nhặt. Lúc đó, tôi đã tự
hỏi không biết bao giờ và ở đâu mới lại có được một
xã hội như vậy. Nhật bản là câu trả lời khẳng định cho
tôi. Ở đây, nếu đi tàu mà bạn vô tình quên túi (trong đó
có thể có tiền, máy ảnh, điện thoại di động v.v.) trên
tàu, bạn chỉ cần báo cho nhân viên nhà ga. Sau đó họ sẽ
gọi điện nhắn bạn đến nhận vì thông thường là họ sẽ
tìm thấy đồ bạn để quên, do không có ai đụng đến nó
cả. Một lần chúng tôi đi tàu ra sân bay, sau khi chúng tôi lên
tàu rồi, trong lúc chờ tàu khởi hành, bỗng một nhân viên nhà
ga xuất hiện, tay giơ cao một cái túi và nói to đủ để tất
cả hành khách đều nghe thấy: "Cái túi này của ai đây?".
Vợ tôi giật mình nhận ra đó chính là túi của mình để quên
trên ghế phòng đợi tàu, vội chạy tới nhận, chỉ vài giây
trước khi tàu chuyển bánh. Một lần khác, vợ tôi đi chợ và
đánh rơi ví. Trong ví có tiền, giấy căn cước, chìa khóa nhà,
v.v. Hai hôm sau, người gác cửa báo xuống nhận. Người nhặt
được ví và mang đến trả tận nơi là một sinh viên. Con trai
tôi có lần đi chơi cũng đánh rơi ví trong đó có thẻ học
sinh và chìa khoá vào nhà. Mấy hôm sau, những thứ cháu đánh
rơi đã được ai đó tìm thấy và gửi đến địa chỉ nhà
tôi mà không đề địa chỉ người gửi. Năm 1999, chúng tôi
tổ chức một hội thảo quốc tế tại viện nghiên cứu vật
lý hóa học Nhật bản (gọi tắt là viện RIKEN) – nơi tôi làm
việc từ 1995 tới nay. Một nhà vật lý Italia, đại biểu hội
nghị, trong khi đi chơi ở Tokyo, đã đánh rơi hộ chiếu của
mình. Anh ta hết sức hốt hoảng vì chỉ sau hai ngày anh ta sẽ
phải bay về nước. Chúng tôi nói anh cứ yên trí, gọi điện
báo cho Đại sứ quán Italia rồi ngồi chờ. Quả nhiên ngày hôm
sau, Đại sứ quán Italia gọi điện nói có người đã nhặt
được hộ chiếu của anh và gửi đến Đại sứ quán, anh chỉ
việc đến nhận lại hộ chiếu. Anh ta thốt lên: "Thật là
không thể tin được!". Anh đã lên đường về nước đúng
như lịch trình.

Mặc dù đôi khi đọc báo hay xem TV, tôi cũng thấy tin nói về
các vụ kẻ trộm đột nhập nhà ở, kẻ cướp cướp nhà
băng, kẻ cắp móc túi người say rượu trên các chuyến tàu
vắng khách về khuya nhưng tôi chưa hề bị hoặc chứng kiến
bất cứ một vụ ăn cắp vặt nào ở nơi công cộng tại
Nhật, kể cả trên những chuyến tàu chật cứng người vào
giờ đi làm sáng sớm. Mới đến Nhật, người ta có thể lấy
làm lạ là mọi người ra đường để đồ đạc của mình
rất hớ hênh: ví tiền bỏ túi sau không cài, nhô cả ra ngoài,
điện thoại di động nhét túi sau với cả một đám dây trang
trí như mời gọi kẻ móc túi, vào tiệm ăn thì vứt túi lên
ghế rồi bỏ đấy đi nhà vệ sinh mà không hề sợ là túi sẽ
"bốc hơi" lúc mình vắng mặt. Sau khi đã sống ở Nhật
một thời gian, người ta hiểu rằng sẽ không có chuyện gì
xảy ra với những "sơ ý" đó vì xã hội ở đây rất an
toàn. Hầu như không có ai động đến sở hữu của người
khác. Đi chơi ban đêm mà bị trấn lột là chuyện khó xảy ra
ở Tokyo.
Người Nhật không ồn ào, không nói chuyện oang oang hoặc gọi
nhau í ới ngoài phố và tất nhiên là tôn trọng luật đi
đường. Nếu họ chẳng may đụng phải nhau thì cả hai cùng
cúi xuống xin lỗi nhau với một thái độ thực sự thành
khẩn. Xe cộ rất nhiều nhưng hầu như không nghe thấy tiếng
còi xe hơi. Nếu xe hơi hay xe máy quệt phải nhau thi họ cũng
từ tốn dàn xếp hoặc chờ cảnh sát tới. Tôi có lần chứng
kiến một xe hơi đi từ hẻm ra đường lớn, chẳng may đụng
phải một thanh niên đang phóng xe máy phân khối lớn. May thay
anh ta không việc gì vì nhảy vọt được ra khỏi xe như trong
phim Holywood vậy. Chỉ có xe máy là bẹp. Người lái xe hơi
chắc chắn là sai. Ngay cả khi đó, anh thanh niên, trông rất
"ngầu" cũng không hề to tiếng. Cả hai bên để nguyên hiện
trường chờ cảnh sát tới giải quyết.

<h2>2) Quan chức hành chính và cảnh sát thực sự là các đầy
tớ của nhân dân</h2>

Điều 15 trong Hiến pháp của Nhật quy định "tất cả các
quan chức và nhân viên hành chính là đầy tớ của toàn thể
cộng đồng" [2]. Bộ máy hành chính của Nhật cũng khá cồng
kềnh và mọi việc giấy tờ không phải khi nào cũng nhanh. Tuy
nhiên, những quan chức và nhân viên hành chính bao giờ cũng cố
gắng giải quyết công việc một cách tốt nhất cho dân với
một thái độ rất lịch sự, niềm nở, kể cả khi "dân"
là một cậu bé kém họ hai ba chục tuổi. Nếu không giải
quyết được ngay ngày hôm đó thì họ bao giờ cũng hẹn chính
xác ngày có kết quả và không bao giờ sai hẹn. Họ hiểu rất
rõ là họ làm việc để phục vụ nhân dân. Lương của họ là
do dân đóng thuế mà có. Bất cứ người dân nào cũng có thể
phát đơn kiện nếu họ phục vụ kém và họ sẽ bị thải
hồi ngay. Bất lịch sự, cửa quyền, sai hẹn chứ chưa nói
"ăn hối lộ", là điều xa lạ đối với hệ thống hành
chính cơ sở ở đây. Không bao giờ có hiện tượng nhân viên
hành chính lại dám "lên lớp" cho người dân.

Con trai tôi có lần thốt lên: "Công an ở Nhật hiền thật,
bố nhỉ!". Đấy là sau cái lần cháu đi chơi đánh mất chìa
khoá xe đạp. Vì lúc đó đã muộn, các hiệu chữa xe đạp đã
nghỉ nên cháu phải bê xe đến đồn cảnh sát gần đấy cầu
cứu các chú cảnh sát. Họ phải dùng kìm cộng lực cắt khóa
để cháu đạp xe về nhà. Nói chung, tôi chưa gặp trường hợp
nào cảnh sát giao thông chặn người xét hỏi vô cớ giữa
đường huống hồ là hành hung người dân. Họ luôn từ tốn,
lịch sự chỉ đường kỹ càng khi được hỏi vì các đồn
cảnh sát thông thường là nơi người đi đường vào hỏi
đường. Họ có đầy đủ bản đồ chi tiết của khu vực họ.
Chuyện cảnh sát tìm cách chặn xe để phạt tiền là chuyện
không có ở Nhật. Người lái xe bị phạt nếu họ thật sự
phạm luật, gây tai nạn, v.v. Cảnh sát Nhật không được phép
dùng vũ khí nóng (như súng) để uy hiếp dân chúng. Trong những
cuộc dẹp rối loạn trật tự công cộng, họ chỉ được dùng
quá lắm là gậy bằng gỗ.

<h2>3) Khách hàng thực sự là vua</h2>

Ở Nhật người bán hàng hết sức lễ phép và thực sự chiều
chuộng khách hàng, cho dù khách hàng chỉ xem, không mua gì hoặc
giá trị của thứ mua chỉ vài trăm yên (vài USD). Không bao giờ
người bán hàng nhận xét, bình phẩm về sự lựa chọn của
khách hàng. Sau khi khách hàng mua, trả tiền xong, họ đều gói
ghém hết sức cẩn thận trước khi trao hàng cho khách, sau đó
chắp hai tay trước bụng cúi chào cung kính, mắt nhìn xuống.
Nếu những người bán hàng đó đi mua hàng (đi chợ chẳng
hạn), họ cũng là khách hàng như bạn và cũng được những
người bán hàng khác phục vụ tử tế như vậy.

Ít lâu sau khi tôi vừa đến Nhật, một lần tôi ghé hiệu
Yamano Music – một hiệu bán nhạc cụ nổi tiếng ở khu Ginza
– Tokyo. Tại hiệu này có bán các đàn đại dương cầm Yamaha,
Steinway, Bechstein giá hàng trăm ngàn US dollars. Nhưng thứ mà tôi
mua chỉ là một miếng dạ đỏ để phủ phím đàn piano. Giá
miếng dạ đó là 600 yen (khoảng 6 USD). Tôi gọi người bán
hàng. Ông ta dạ ran chạy đến. Tôi lại không có tiền lẻ,
nên tôi đưa ông ta 10,000 yen (khoảng 100 USD). Ông ta cúi người,
hai tay đỡ lấy tờ tiền, nói: "Xin quý khách đợi cho một
lát", sau đó chạy nhanh vào phía trong. Một khoảnh khắc sau,
ông ta quay lại, hai tay cầm một cái đĩa sứ nhỏ trên để
miếng dạ đã được gói cẩn thận, hóa đơn thanh toán, tiền
thừa. Rồi ông ta lại cung kính cúi mình hai tay nâng cái đĩa
lên ngang mặt để tôi dễ lấy. Sau đó, ông ta lại cúi rạp
xuống một lần nữa, miệng nói to: "Xin cảm tạ quý khách!"

Rất ấn tượng về điều này, tôi kể chuyện đó với một
giáo sư Nhật. Ông ta nói: "Đấy là tiêu chuẩn phục vụ
thông thường ở đây, nhất là tại các cửa hàng nổi tiếng
như Yamano Music. Anh trả tiền và anh có quyền được hưởng
sự phục vụ tốt nhất". Sau này, tôi thấy đó là trình độ
phục vụ rất chuyên nghiệp của xã hội Nhật bản, vượt xa
tất cả các nước khác mà tôi đã đến (là Việt Nam quê
hương tôi, Trung Hoa, Nga Xô, Ấn độ, Pháp, Đức, Hà Lan, Italia,
Hy lạp, Tây Ban Nha, và Hoa kỳ).

Miếng dạ là thứ nhỏ. Bây giờ tôi kể đến thứ to hơn một
chút. Cách đây vài năm, tôi mua một cái đàn đại dương cầm
(grand piano) ghép kỹ thuật số gọi là GranTouch cuả hãng Yamaha,
giá ngót nghét 6,000 USD (kể cả ghế ngồi). Sau khi đàn được
vận chuyển đến nhà, tôi chơi vài hôm và phát hiện ra một
trục trặc nhỏ là khi chơi một hợp âm nhiều nốt, độ vang
của một hai nốt thỉnh thoảng bị cắt sớm hơn các nốt
khác. Tôi gọi điện phàn nàn với cửa hàng. Sau vài hôm, hãng
Yamaha cử chuyên gia tới nhà tôi dùng máy để kiểm tra vì
hiện tượng này rất khó phát hiện và không phải lúc nào
cũng xảy ra. Sau khi xác nhận là có trục trặc thật, họ vận
chuyển một cái đàn khác, cũng mới tinh đến, để cạnh cái
đàn kia để tôi chơi cả hai để so sánh. Sau một hồi đắn
đo, tôi đã chọn cái đàn họ mới mang đến. Họ lại vui vẻ
đem cái đàn kia đi. Mỗi lần vận chuyển như vậy, xe cần
trục phải trục cả cái đàn to tướng lơ lửng qua bao-lơn nhà
(balcony). Một tốp gồm ba người đàn ông lực lưỡng và một
chuyên gia kỹ thuật cùng làm việc. Tôi không phải trả thêm
bất cứ một yen nào. Thấy họ lao động vất vả, tôi mời
họ uống nước giải khát. Họ lễ phép từ chối với lý do
là họ đang làm công vụ.

Vợ tôi luôn cảm kích mỗi khi nhớ lại lần phải nằm bệnh
viện nhà nuớc (công) ở Nhật. Tất cả mọi người – từ
bác sỹ, y tá, hộ lý đến nhân viên phục vụ, quét dọn –
đều rất lịch sự, dịu dàng, quan tâm chăm sóc như thể cả
bệnh viện chỉ có mỗi một mình vợ tôi là bệnh nhân vậy
khiến vợ tôi nói: "Mình thật sự cảm thấy mình là một con
người với ý nghĩa đầy đủ của nó." Máy móc ở bệnh
viện đều rất tối tân. Phần lớn các bác sỹ nói được
tiếng Anh. Một số bác sỹ trẻ nói tiếng Anh giỏi. Mấy
người bạn Việt Nam khác ở đây, từng vào bệnh viện Nhật,
cũng đồng ý với chúng tôi như vậy. Đến khi vợ tôi kể
chuyện này với một người bạn Nhật, bà này chẳng tỏ vẻ
gì là ngạc nhiên cả. Bà ta cho điều đó là tất nhiên. Bà ta
bảo: "Người bệnh là người ốm yếu, đầy lo lắng ưu tư
nên bác sỹ, y tá phải có nhiệm vụ làm dịu đi sự băn khoăn
đó". Nghe nói bệnh viện tư nhân phục vụ còn tốt hơn thế.

Chuyện phục vụ tốt trên mặt đất ở Nhật kể không hết.
Phục vụ trên trời cũng "siêu" không kém. Ai đã bay Japan Air
Lines (JAL) có thể dễ dàng nhận thấy điều đó. Các cô chiêu
đãi viên của Nhật bao giờ cũng hết sức nhã nhặn, lịch
sự, nói như rót mật vào tai. Có lần tôi đang ngồi trên một
chuyến bay của JAL từ Tokyo sang châu Âu thì một con muỗi từ
đâu đó xuất hiện vo ve trước mặt tôi. Tôi đành vỗ hai bàn
tay đập chết con muỗi. Ngay lúc đó, một cô chiêu đãi viên
xinh đẹp tình cờ đi ngang qua nhìn thấy. Cô ta lập tức cúi
xuống, miệng mỉm cười, bàn tay trắng muốt xòe ra để …
đỡ lấy cái xác con muỗi đem vứt đi.

<h2>4) Không ai xâm phạm quyền tự do biểu hiện</h2>

Điều 21 trong Hiến pháp cuả Nhật [2] đảm bảo hoàn toàn
không có bất cứ một sự kiểm duyệt nào đối với quyền
tự do biểu hiện của mỗi người dân. Vì vậy, ở Nhật không
có bất kỳ tổ chức hoặc cá nhân nào có quyền bắt bạn
cắt xén sáng tạo của bạn hoặc ngăn cấm bạn triển lãm
hoặc in ấn tác phẩm của mình vì những gì bạn viết hoặc
vẽ ra trong tác phẩm của bạn. Nếu có tranh chấp liên quan
xảy ra thì cả hai phía: phía muốn kiểm duyệt và phía tác
giả hoặc nhà xuất bản đều bình đẳng trước pháp luật
tức là đều có quyền mời luật sư và giải quyết tranh chấp
tại tòa án (Như vụ con gái một chính khách kiện một nhà
xuất bản đã đăng vụ ly dị của cô ta lên báo gần đây).
Tiêu chuẩn duy nhất để một bức tranh được treo tại triển
lãm tập thể của một hội mỹ thuật nào đó, tại một địa
điểm công cộng nào đó như bảo tàng mỹ thuật, gallery, v.v.
là nghệ thuật thuần tuý và chỉ có nghệ thuật mà thôi. Tranh
đẹp thì được treo. Tranh xấu (hoặc không đẹp bằng) thì
bị loại. Tất nhiên đẹp hay xấu còn tuỳ thuộc vào thẩm
mỹ của hội đồng nghệ thuật. Vì thế, để giảm tối
thiểu sự thiên vị của một vài "ủy viên hội đồng nghệ
thuật", các hội mỹ thuật ở Nhật thường mời tất cả
các hội viên (vài trăm người) cùng họp để chọn tranh, bằng
cách giơ tay biểu quyết. Tranh nào được nhiều hội viên chọn
thì được treo.

<h2>5) Hệ thống văn hoá giáo dục và các viện nghiên cứu:</h2>

Nhật bản là nước có tỷ lệ người biết đọc biết viết
cao nhất thế giới, tới 99% dân số. Người Nhật kể cả
tầng lớp lao động ít học cũng hành xử rất có văn hóa.
Mọi người nói năng rất lịch sự. Không thấy ai nói tục
chửi bậy ở nơi công cộng. Trên các phương tiện giao thông
công cộng, ngoài phố, rất khó phân biệt người giàu người
nghèo vì ai nấy đều ăn mặc đẹp đẽ, lịch sự như nhau tuy
là không ai giống ai. Những người làm cho các công ty thường
mặc "com-lê" đeo "cà-vạt". Giới trẻ ăn mặc hiện
đại, lố lăng hơn nhưng không hề có ai dám tỏ ý phê bình,
chê bai chứ chưa nói là cấm đoán dù là với bất cứ lý do
gì kể cả "thuần phong mỹ tục". Ai cũng hiểu đó là
quyền tự do cá nhân được hiến pháp tôn trọng tuyệt đối.
Một số ít trường không cho phép học sinh trung học nhuộm
tóc. Nhiều trường khác không hề ngăn cấm. Có lần một thày
giáo bị bố mẹ một học sinh kiện vì đã bắt con của họ
gội sạch mái tóc nhuộm vì như vậy là vi phạm tự do thân
thể của học sinh. Trừ một số người "vô gia cư"
(homeless) sống thường trực tại công viên Ueno ở trung tâm
Tokyo, ngoài phố hầu như không gặp người rách rưới hoặc
người ăn xin. Trong quan hệ giao tiếp, người Nhật thường
rất nhún nhường, ít khi nói về mình, về gia đình con cái
mình. Đặc biệt họ không bao giờ khoe khoang, nhất là khoe
giàu, khoe giỏi hơn người khác vì họ tránh hết sức lòng ghen
tị [3]. Họ đánh giá cao tình hữu nghị lâu dài. Sau khi họ
đã tin tưởng bạn, họ giúp đỡ bạn vô điều kiện.

Nói chung, học sinh Nhật rất tôn trọng thầy cô giáo và các
học sinh lớp trên. Hệ thống tiểu học của Nhật khá nhẹ
nhàng, học như chơi. Lên trung học thì bắt đầu căng hơn vì
phải học để thi vào các trường cao học (cấp 3) tốt thì
mới có cơ may thi được vào các trường đại học tốt. Tốt
nghiệp các trường đại học danh tiếng (như ĐHTH Tokyo, ĐHTH
Waseda, v.v.) thì khả năng tìm được việc làm ở các công ty
tốt sẽ lớn hơn. Vì thế, học sinh Nhật cũng "học thêm"
ở các trung tâm luyện thi bên ngoài. Nhưng những thầy dạy ở
các trung tâm "học thêm" đó tuyệt đối không được dạy
tại các trường học chính quy. Hoàn toàn không có việc một
thầy (cô) giáo sáng dạy chính khóa, chiều lại dạy "thêm"
cho chính học sinh lớp mình. Giáo giới được xã hội rất tôn
trọng và được trả lương khá cao, tăng lương định kỳ và
được tiền thưởng hàng năm bằng 5 tháng lương. Lương một
giáo viên độc thân 23 – 24 tuổi mới vào nghề là khoảng 3
triệu yen (27 ngàn USD) mỗi năm. Một giáo viên 40 tuổi có một
vợ và 2 con hưởng lương khoảng 5.5 triệu yen (50 ngàn USD) mỗi
năm, tương đương lương phó giáo sư đại học (không quá 35
tuổi) khoảng 5 triệu yên (45 ngàn USD) mỗi năm [4].

Sách vở, thiết bị phục vụ cho việc học ở Nhật rất
đẹp, hiện đại và đầy đủ. Lớp học thường được trang
bị các phương tiện nghe nhìn như TV, video, v.v. Đặc biệt các
môn ngoại khóa rất đa dạng. Tất cả học sinh từ trung học
trở lên đều tham gia hoạt động ngoại khóa tại các câu lạc
bộ khác nhau (âm nhạc, hội họa, thể thao: bóng đá, bóng
chuyền, bóng rổ, bóng chầy, tennis, badminton, bơi, judo, karate,
aikido, kiếm thuật, bắn cung, v.v.). Tất cả đều được trang
bị rất chuyên nghiệp và luyện tập hàng ngày (Người Nhật
đã làm gì thì thích làm rất "chuyên nghiệp", ít nhất là
về trang bị dụng cụ.).

Khá nhiều trẻ con Nhật được bố mẹ cho học nhạc tuy không
phải tất cả theo được đến cùng. Nhiều gia đình có đàn
piano đứng (upright piano), thậm chí đàn grand piano (đại dương
cầm). Hãng Yamaha có một mạng lưới dạy âm nhạc trên toàn
nước Nhật. Các cô giáo đều tốt nghiệp đại học âm nhạc,
tài nghệ cao, trình độ sư phạm rất giỏi và không bao giờ
quát mắng học trò. Một cô giáo piano, khi giảng cho học sinh
phải chơi không rung cổ tay, đã để một cục tẩy lên cổ tay
mình rồi chạy ngón mà cục tẩy vẫn nằm trên cổ tay cô,
không rơi xuống đất (!) Học sinh học piano đến giờ lên lớp
bao giờ cũng được chơi đại dương cầm Yamaha. Nhiều người
khi vào đại học đã học 10 -12 năm piano, sau đó lại tiếp
tục học thêm, tuy không trở thành nhạc sỹ chuyên nghiệp. Vì
thế, trình độ âm nhạc nghiệp dư của người Nhật khá cao.
Các kinh điển của các nhà soạn nhạc cổ điển như Bach,
Mozart, Beethoven, Mendelssohn, Chopin, Listz, các nhạc sỹ nghiệp dư
này đều chơi như "cháo" cả. Ở Tokyo có nhiều phòng hoà
nhạc cho các nhạc sỹ nghiệp dư biểu diễn không mất tiền
hoặc phải trả rất ít tiền nhưng nhạc cụ bao giờ cũng là
hạng đầu bảng như Steinway hoặc Yamaha concert grand piano. Tất
nhiên, không phải xin phép bất cứ một cơ quan văn hoá nào
để trình diễn ca nhạc. Mọi việc đều do ca sỹ, nhạc công
và chủ phòng hòa nhạc quyết định.

Các viện nghiên cứu quốc gia lớn của Nhật thường giầu có
hơn các trường đại học. Ví dụ là viện RIKEN đã nói ở
trên. Đây là một viện nghiên cứu hàng đầu trên thế giới.
Viện này có khoảng 5,500 người làm việc, trong đó chỉ có
khoảng 700 nhân viên hành chính phục vụ các nhà nghiên cứu.
Viện có 5 cơ sở đóng tại Wako (ngoại ô Tokyo), Tsukuba, Harima,
Yokohama, và Kobe. Kinh phí nghiên cứu của viện hàng năm, chủ
yếu do Nhà nước cấp, vào khoảng 80 – 85 tỷ yên (ngót ngét
800 triệu USD) tức là trung bình chi phí cho mỗi đầu người
làm việc tại RIKEN là khoảng 150 ngàn USD mỗi năm [5].

Khối cán bộ hành chính của RIKEN làm việc đúng như "các
đầy tớ của các nhà khoa học". Ở đây không hề có chuyện
phòng "Tổ chức cán bộ" hay vụ "Hợp tác quốc tế"
"tác oai" các cán bộ nghiên cứu. Các nữ thư ký đều hiểu
rất rõ vị trí và chức năng của mình. Một số người trong
số họ cũng đã từng tu nghiệp ở Anh, Hoa Kỳ, nói tiếng Anh
như người Anh, người Mỹ. Họ luôn luôn niềm nở, rất lịch
sự, khiêm tốn và rất thành thạo trong công việc của mình.
Mỗi lần tôi đi công tác nước ngoài (dự hội nghị quốc
tế, hợp tác nghiên cứu), bất kể đó là Hoa kỳ, châu Âu,
Trung quốc, hay Việt Nam v.v., tôi chỉ phải làm hai động tác.
Đầu tiên là thông báo cho giám đốc của laboratory của tôi.
Sau khi giám đốc đồng ý (thường là bằng miệng), tôi phải
điền vào một trang A4 in sẵn hành trình, thời gian công tác
của tôi, kèm theo một dự báo giá vé máy bay của hãng du
lịch. Tất cả mọi việc còn lại là công việc của cô thư
ký và bộ phận tài chính của viện. Họ sẽ tính tiền công
tác phí chi cho tôi (gồm chi phí ăn, ở, đi lại) cộng với
tiền vé máy bay. Sau đó, toàn bộ số tiền đó sẽ được
viện tự động chuyển tới tài khoản cá nhân của tôi tại
ngân hàng, trước khi tôi đi công tác. Sau khi đi công tác về,
nếu có những khoản chi tiêu khác liên quan tới công việc,
viện sẽ thanh toán nốt theo biên lai. Trong 9 năm trời làm việc
ở RIKEN, tôi chưa bao giờ thấy họ chậm trễ trong việc chi
trả đó. RIKEN quan niệm rằng việc một cán bộ khoa học của
RIKEN được mời dự hội nghị quốc tế hoặc hợp tác quốc
tế là một cơ hội để phát triển khoa học nói chung, đồng
thời đem lại lợi ích, danh giá cho RIKEN nói riêng trong cộng
đồng quốc tế. Quà cáp biếu xén sau khi đi công tác về là
điều "bất ngờ", không chờ đợi và không phải thông lệ
ở đây, ngoại trừ đó là ý thích của cá nhân người đi
công tác. Và cũng không phải vì thế mà người đó được
đối xử tốt hơn hoặc tồi hơn so với người khác.

<h2>Đón sau:</h2>

Một xã hội cho dù có văn minh đến đâu cũng có cả mặt tốt
lẫn mặt xấu. Bài này chỉ liệt kê một số mặt tốt của
xã hội Nhật bản.

Một anh bạn Việt Nam mới sang Nhật cùng vợ và con trai học
lớp 1. Tôi hỏi cháu: "Cháu thấy trường Nhật khác với
trường Việt Nam thế nào?" Cháu trả lời: "Ở trường
Nhật cháu cảm thấy được nói năng tự do thoải mái." Tôi
nhớ lại câu chuyện không lấy gì làm vui của chính con trai
mình. Cháu nói với tôi là cháu đã nói dối lần đầu tiên khi
cháu học lớp 1 ở Hà Nội. Hôm đó, cô giáo quát: "Ai quên
mang lọ mực để tay lên bàn". Các bạn để tay lên bàn đều
lãnh một vụt thước kẻ của cô vào tay rất đau. Con tôi cũng
quên mực nhưng không muốn ăn vụt nên cháu đã nói dối:
"Thưa cô, sáng nay lúc em chuẩn bị lọ mực đi học, mẹ em
đã đánh đổ mất!". Cháu được cô tha. Dạy dỗ dựa trên
sự sợ hãi không cảm hóa được con người mà chỉ làm con
người trở nên dối trá, thủ đoạn.

Không thể xây dựng một xã hội tự do, văn minh, hạnh phúc
dựa trên sự sợ hãi của người dân. Có lẽ người Nhật
hiểu rất rõ điều đó khi xây dựng xã hội của họ.

<em>Tokyo, 12 tháng 8 năm 2004</em>

***********************************

Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(https://danluan.org/tin-tuc/20121122/lai-chuyen-nguoi-va-ta), một số
đường liên kết và hình ảnh có thể sai lệch. Mời độc
giả ghé thăm Dân Luận để xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận
có thể bị chặn tường lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng
dẫn cách vượt tường lửa tại đây
(http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).

Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!