Đặng Ngữ - Về truyền thống giáo dục

<center><img
src="https://fbcdn-sphotos-d-a.akamaihd.net/hphotos-ak-ash3/522414_421628527892169_174198745_n.jpg"
width="550px"/></center>
<center><em><a
href="https://www.facebook.com/photo.php?fbid=559037774122974&set=a.131055503587872.22145.114731331886956&type=1&ref=nf">Hình
minh họa từ Nhật ký yêu nước</a></em></center>
Ngày này, chúng ta cùng nhau vinh danh một trong những nghề cao
qúy, rất cao qúy, cao qúy bậc nhất: <em><strong>dạy
học</strong></em>. Nghề này cao qúy bởi lẻ sản phẩm đầu ra
của nó rất đặc biệt: <em><strong>con người</strong></em>. Tại
sao vậy? Bởi, trong vũ trụ này không có thứ gì trên con
người, không có sinh vật nào cao qúy hơn con người. Cho nên,
rất hẳn nhiên, nghề giáo dục con người phải được xem như
quan trọng nhất, cao qúy nhất.

Nhưng thử nhìn lại kết qủa đầu ra của những sản phẩm
hiện nay: lừa dối, gian lận, hiếp dâm, cướp của, giết
người, tham nhũng, hối lộ…không có tội lỗi nào mà loài
người có thể nghĩ ra lại không có ở đất nước này. Nghèo
nàn, lạc hậu, văn hóa bệ rạc, đạo đức xuống cấp thảm
hại…không thứ gì không thể nhìn thấy ở thời đại này.
Rất rõ ràng, vinh quang thuộc về ngành giáo dục thì trách
nhiệm cũng phải thuộc về ngành giáo dục. Xã hội hiện nay,
cái đầu ra tệ hại hiện nay tất yếu phải có nguồn gốc
của nhiều chục năm trước khi người ta cố tình làm méo mó
quy trình tạo ra sản phẩm rất đặc biệt ấy: con người.
Một nền giáo dục đúng đắn không có liên quan đến bất kỳ
một hệ tư tưởng nào cả, dù hệ tư tưởng ấy hứa hẹn
một tương lai tốt đẹp đến thế nào chăng nữa.

Vì vậy, phương pháp giáo dục con người cũng không nên liên
quan, tuyệt đối không nên liên quan đến một hệ tư tưởng
nào dù phương pháp ấy có được xem xét cẩn trọng đến đâu
chăng nữa. Con người không phải máy móc, tuyệt đối không
được xem con người như những công cụ hay phương tiện để
từ đó ép buộc giáo dục con người phải theo một phương
cách nào đó, nghĩa là, tuyệt đối không được "thiết
kế" con người theo một phương pháp rập khuôn. Bởi cuộc
sống không phải những cái khuôn đúc để có thể rập mẫu,
nhào nặn con người theo ý muốn chủ quan của một số người
nhằm phục vụ cho một xã hội tương lai viễn vông nào đó.
Tuân thủ, vâng lời, làm theo, khuôn phép…không phải giáo dục
chân chính. Giáo dục đúng nghĩa phải giúp con người trưởng
thành, trưởng thành trong tự do: tự do đặt câu hỏi đối
với mọi loại vấn đề, tự do đặt câu hỏi đối với mọi
con người, tự do tra xét mọi truyền thống, tự do nghi ngờ
ngay cả chân lý…

Và tự do nghi ngờ ngay cả tính đúng đắn của cái truyền
thống mà hôm nay chúng ta đang vinh danh: truyền thống tôn sư
trọng đạo. Phải nói rằng, chúng ta có rất nhiều truyền
thống. Uống nước nhớ nguồn, tôn sư trọng đạo, vâng lời
thầy cô, kính lão đắc thọ, kính yêu cha mẹ, đùm bọc lẫn
nhau…Những truyền thống này được xem như những bộ chuẩn
tắc trong ứng xử giữa cá nhân con người và con người, giữa
con người và cộng đồng, giữa con người và xã hội mà mọi
người phải theo. Nói cách khác, truyền thống được xem như
một thứ "lệ" chứ không phải "luật" có giá trị như
một khế ước, một thứ quy định ngầm, một con "đê"
được đắp lên trong suy nghĩ, trong tư tưởng con người.

Nhưng đôi lúc, truyền thống lại giống như một qủa núi lớn
chắn ngang đường đi, không ai dám nghĩ đến việc phá quả
núi đấy mà lấy đường đi. Bởi truyền thống, theo một
nghĩa nào đấy, lại chính là những giáo điều, tín điều khô
cứng bó hẹp suy nghĩ con người ta. Những quan điểm, ý kiến
của các thế hệ đi trước, truyền thống ngàn đời đôi lúc
đã đúc khuôn suy nghĩ và tư tưởng của các thế hệ đi sau.
Những điều này, phải thật tinh ý mới thấy, đã tác động
lên thế hệ sau cực kỳ mạnh mẽ và bền vững, ấn định
toàn bộ cuộc sống vô thức và cả cuộc sống có ý thức.
Sẽ chẳng có lấy nổi sáng tạo nếu ngay từ thời thơ ấu con
người ta đã bị ấn định bởi những truyền thống theo kiểu
rập khuôn, tuân thủ những truyền thống như thế. Truyền
thống khi đi vào vô thức sẽ khống chế tư tưởng con người
ta một cách khủng khiếp, hủy diệt sức sáng tạo bởi những
tư tưởng theo truyền thống sẽ chẳng thể nào khám phá ra
điều mới lạ. Truyền thống đôi khi gây ra sự sợ hãi, đe
dọa những ai dám đi ngược lại truyền thống.

Và sự sợ hãi làm cho tâm trí con người chìm trong tăm tối,
không còn dám truy xét, không còn nhận ra ý nghĩa thực của
cuộc sống. Bởi vậy, chúng ta đang chứng kiến rất nhiều
người trẻ sống như những ông già ngay ở tuổi đôi mươi:
mong muốn an thân, vô tâm với mọi điều đang xảy ra…mà
không hề truy xét, đặt câu hỏi…như thể họ đã bị cuộc
đời này vùi dập cho kiệt quệ trong tận suy nghĩ vậy.
Truyền thống cũng làm cho những người lớn của chúng ta non
nớt và ấu trĩ đến thảm hại dù chính họ đã góp phần
tạo nên tình trạng khốn cùng như hiện nay. Nhưng thay vì tìm
cách cải tạo nó bằng nhận thức và kinh nghiệm của mình thì
họ chờ đợi, chời đợi thế hệ trẻ thực hiện cái công
việc mà đáng ra họ phải gánh vác đấy.

Truyền thống giáo dục của chúng ta gần như không có
gì thay đổi. Những thay đổi, nếu có, chỉ là những thay
đổi mang tính chất bề mặt chứ xét về bản chất thì hầu
như bất động, một thứ triết lý giáo dục quá đổi lạc
hậu. Ngày trước ông bà chúng ta đã học như thế, ngày nay con
cháu vẫn cứ tiếp tục một cách học không có gì hay hơn:
thầy cô luôn đúng, người lớn luôn đúng và lãnh đạo luôn
đúng. Giáo dục, theo cách hiểu của tôi là một quá trình
tương tác hai chiều, giữa hai thực thể bình đẳng với nhau:
người dạy và người học (two way communication). Tôn sư trọng
đạo không có nghĩa người dạy đứng trên người học, không
có nghĩa người học chỉ thu nhận kiến thức từ người dạy.
Đã đến lúc người học, dù người học đấy chỉ là một em
bé tiểu học cũng phải được đối xử như một con người
tự do theo đúng nghĩa của nó, nghĩa là, được tự do trong
việc quyết định cái mình muốn tiếp nhận, nghĩa là được
tự do phát biểu những suy nghĩ của mình. Có như thế, giáo
dục mới có khả năng đánh thức trí thông minh vốn đang tiềm
ẩn, làm thức dậy khả năng tự tri cần thiết nơi mỗi cá
nhân. Nếu có thứ gì nhất thiết phải làm, phải nghĩ đến
đầu tiên trong việc chấn hưng đất nước thì đấy chính là:
chấn hưng nền giáo dục. Cần thiết phải làm một cuộc cách
mạng trong suy nghĩ về triết lý giáo dục. Và cuộc cách mạng
đó phải khởi đầu bằng việc: giáo dục lại những người
làm công tác giáo dục.

Đặng Ngữ
Sài Gòn 19/11/2012

***********************************

Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(https://danluan.org/tin-tuc/20121120/dang-ngu-ve-truyen-thong-giao-duc),
một số đường liên kết và hình ảnh có thể sai lệch. Mời
độc giả ghé thăm Dân Luận để xem bài viết hoàn chỉnh. Dân
Luận có thể bị chặn tường lửa ở Việt Nam, xin đọc
hướng dẫn cách vượt tường lửa tại đây
(http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).

Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!