Nhà sử học marxist đương đại nổi tiếng, <a
href="http://www.nytimes.com/2012/10/02/arts/eric-hobsbawm-british-historian-dies-at-95.html?pagewanted=all&_r=1&">ông
Eric Hobsbawm, vừa qua đời ở tuổi 95</a>. Thời gian gần đây
tôi đọc ông nhiều hơn, tuy không đọc bộ ba tác phẩm của
ông về một thế kỉ dài, thế kỉ 19, mà chỉ đọc cuốn sách
dày của ông về một thế kỉ ngắn, thế kỉ 20, <em>Age of
Extremes. The Short Twentieth Century, 1914-1991</em>. Mỗi lần đọc
Eric Hobsbawm, tôi đều bất giác nhớ đến cuộc tranh luận
giữa nhà thơ Việt Nam Nguyễn Quốc Chánh và nhà thơ Đức cánh
tả Mario Wirz <a
href="http://www.hkw.de/en/programm/2005/raeumeundschatten/veranstaltungen_1343/Veranstaltungsdetail_1_5315.php">năm
2005 ở Berlin</a>. Họ bắt đầu với nhiều chia sẻ và càng về
sau càng bất đồng. Cuối cùng Nguyễn Quốc Chánh cáo từ bằng
bình luận rằng người ta chỉ có thể là người cộng sản
trong một đất nước không do một đảng cộng sản lãnh đạo
và là nhà marxist trong một quốc gia không lấy chủ nghĩa Marx
làm hệ tư tưởng chính thống. Một nhà văn cánh tả khác ở
châu Âu, bà Elfriede Jelinek, chủ nhân của Giải Nobel Văn chương
2004, từng gia nhập Đảng Cộng sản Áo, <a
href="http://www.talawas.org/talaDB/suche.php?res=3447&rb=0103">có lần
phát biểu tương tự</a>, rằng nếu sống trong chủ nghĩa xã
hội hiện thực thì chắc chắn bà đã không trở thành đảng
viên cộng sản.
Nhưng các tọa độ chính trị trong thế kỉ chưa rõ sẽ dài hay
ngắn này đã xê dịch kịch liệt. Chủ nghĩa tư bản đang
thành công nhất tại một quốc gia cộng sản, Trung Quốc. Ở
Việt Nam, người ta cũng đánh xi-nhan sang trái để rẽ phải.
Phê phán mô hình xã hội ở hai quốc gia phương Đông này tất
yếu phải là kết hợp của phê phán cả từ cánh tả lẫn từ
cánh hữu, chĩa vào những mặt phi nhân tính của cả chủ nghĩa
xã hội lẫn chủ nghĩa tư bản. Một nhiệm vụ chưa có tiền
lệ.
Bối cảnh của phỏng vấn sau đây của tuần báo <em>stern</em>
với sử gia Eric Hobsbawm là cuộc khủng hoảng tài chính thế
giới bắt đầu từ mùa Hè 2007, kéo theo các khủng hoảng ngân
hàng, khủng hoảng kinh tế, khủng hoảng tiền tệ và khủng
hoảng nợ công ở châu Âu mà hậu quả cho đến nay còn chưa
lường hết.
<em>Người dịch</em>
____________________
<strong>Tuần báo stern</strong>: <em>Thưa ông Hobsbawm, ông đã
chứng kiến sự ra đi của nhiều hệ thống: Cộng hòa Weimar
tiêu vong, chủ nghĩa phát xít tan vỡ, Cộng hòa Dân chủ Đức
lụi tàn, chủ nghĩa cộng sản sụp đổ, và bây giờ…</em>
<strong>Eric Hobsbawm</strong>: Nghe ông liệt kê ra thế, tôi thấy
mình sắp thành một hiện vật bảo tàng mất rồi. Lúc tôi còn
bé, vua nước Anh đồng thời là hoàng đế Ấn Độ, phần lớn
thế giới là các nền quân chủ, vương quốc và thuộc địa.
Hầu hết đều đã đi tiêu.
<strong>Tuần báo stern</strong>: <em>Và bây giờ biết đâu ông còn
được chứng kiến điều này nữa: sự cáo chung của chủ
nghĩa tư bản.</em>
<strong>Eric Hobsbawm</strong>: Ồ, tôi không tin là mình còn sống
đến cái ngày đáng mừng đó. Nhưng là một sử gia, tôi biết
rằng không có giải pháp nào là vĩnh cửu. Chủ nghĩa tư bản
cũng thế, nó có sống dai đến đâu, có hiển hiện trong đầu
óc người ta như một cái gì không thể thay đổi tới mức
nào, rồi nó cũng sẽ biến mất, sớm hay muộn mà thôi.
<strong>Tuần báo stern</strong>: <em>Tất nhiên ông phải có quan
điểm như vậy.</em>
<strong>Eric Hobsbawm</strong>: Vì sao?
<strong>Tuần báo stern</strong>: <em>Ông là một nhà marxist kì
cựu, lại sống tại London, chỉ cách mộ Karl Marx một đoạn
ngắn.</em>
<strong>Eric Hobsbawm</strong>: Xin chớ giễu cợt. Tôi trở thành
người marxist từ những kinh nghiệm đích thân trải qua trong
những năm 30, trong cơn Đại Suy thoái.
<strong>Tuần báo stern</strong>: <em>Và bây giờ chúng ta lại đang
đứng ở một điểm ngoặt của lịch sử?</em>
<strong>Eric Hobsbawm</strong>: Vâng, tôi nghĩ thế. Ngày 15 tháng
Chín năm 2008, ngày mà nhà băng Lehman phá sản, sẽ thay đổi
tiến trình của lịch sử hơn nhiều so với ngày 11 tháng Chín
năm 2001, khi tòa tháp đôi của Trung tâm Thương mại Thế giới
sụp đổ.
<strong>Tuần báo stern</strong>: <em>Ông thử đoán tương lai xem
sao.</em>
<strong>Eric Hobsbawm</strong>: Sử gia chúng tôi không phải là
những nhà tiên tri. Tôi chỉ có thể nói rằng: Ngày Phán xử
Cuối cùng thì chắc chúng ta chưa phải đối mặt, nhưng một
số phần của thế giới có thể tiêu vong.
<strong>Tuần báo stern</strong>: <em>Vì sao lại thế?</em>
<strong>Eric Hobsbawm</strong>: Trước hết: Tôi, người đã trải
qua cơn Đại Suy thoái, vẫn chịu không thể hiểu nổi vì sao
cuối những năm 70 rồi sang thập niên 80 và 90 thế kỉ trước,
các nhà tư tưởng của nền kinh tế thị trường thả phanh
lại có thể trở lại khuynh loát, mặc dù thế hệ tiền bối
của họ từng góp phần gây ra một tai họa khủng khiếp: nghèo
đói, khốn cùng, thất nghiệp, và rốt cục cả cuộc chiến
tranh thế giới nữa.
<strong>Tuần báo stern</strong>: <em>Ông thử giải thích xem</em>.
<strong>Eric Hobsbawm</strong>: Trí nhớ của con người ta ngắn tới
mức không thể tin nổi. Sử gia chúng tôi ghi lại những tội
ác và sự điên rồ của nhân loại, chúng tôi nhắc cho người
ta nhớ những điều nhiều người không muốn nhớ. Nhưng gần
như chẳng có gì từ lịch sử được rút thành bài học. Hậu
quả thế nào thì bây giờ đã thấy. Trong 30, 40 năm gần đây,
người ta đã khước từ một cách hệ thống việc đánh giá
chủ nghĩa tư bản theo tinh thần duy lý.
<strong>Tuần báo stern</strong>: <em>Nhưng chúng ta đang có bao nhiêu
chuyên gia và các nhà kinh tế học suốt ngày chỉ làm mỗi
việc ấy.</em>
<strong>Eric Hobsbawm</strong>: Không, họ trước hết là những nhà
thần học của tôn giáo thị trường với một đức tin ấu
trĩ rằng thị trường sẽ tự động điều chỉnh được mọi
thứ. Họ nhắm chặt mắt trước hiện thực, đó là điều
khiến họ trở thành nguy hiểm cho nhân loại. Trong những năm
qua họ còn không thèm nhận ra những báo hiệu của khủng
hoảng. Họ mù quáng. Họ bất chấp.
<strong>Tuần báo stern</strong>: <em>Có những người ở Mỹ cực
kì hưng phấn nói về sự cáo chung của lịch sử. Sự lạc quan
đó không có cơ sở nào hay sao?</em>
<strong>Eric Hobsbawm</strong>: Không. 40% dân số thế giới sống
bằng mức thu nhập 1 Dollar mỗi ngày. Đó không thể là cơ sở
cho một trật tự xã hội ổn định. Lịch sử cáo chung cái
nỗi gì. Khủng hoảng bên lề ngày càng lan rộng và ngày càng
khốc liệt. Còn ở chỗ chúng ta trong trung tâm thì khủng hoảng
thỉnh thoảng xuất hiện dưới dạng chứng khoán lao dốc rồi
sau đó lại được điều chỉnh. Cuộc chơi lại tiếp diễn.
<strong>Tuần báo stern</strong>: <em>Cuộc chơi nay đã chấm
dứt.</em>
<strong>Eric Hobsbawm</strong>: Đúng là phải nói như vậy. Cuộc
khủng hoảng hiện tại có một chất lượng hoàn toàn mới.
Điều duy nhất để các nhà chính trị có thể lấy làm định
hướng là giai đoạn từ năm 1929 đến 1933.
<strong>Tuần báo stern</strong>: <em>Tờ New York Times cho rằng cuộc
khủng hoảng hiện nay thậm chí có thể khốc liệt hơn thời
Đại Suy thoái, mà Đại Suy thoái khi ấy phải nhờ cuộc Đại
chiến Thế giới mới giải quyết được.</em>
<strong>Eric Hobsbawm</strong>: Chính sách Kinh tế Mới (New Deal) bây
giờ được ca tụng của Roosevelt không thực sự chấm dứt
được khủng hoảng, nó chỉ ngăn được bạo loạn chính trị
và xã hội xảy ra ở Hoa Kỳ. Không ai chế ngự được cuộc
khủng hoảng những năm 30. Và tuy lịch sử không lặp lại
nhưng hôm nay tình thế cũng khốc liệt như thuở đó, không,
hôm nay còn tệ hơn: Không một chính phủ nào biết mình phải
làm gì.
<strong>Tuần báo stern</strong>: <em>Ông nói sao? Tổng thống Hoa
Kỳ Barack Obama bơm hàng ngàn tỉ Dollar vào kinh tế, Thủ tướng
Angela Merkel và chính phủ Đức đưa ra những chương trình kích
cầu trị giá hàng tỉ. Tại Hội nghị Thượng đỉnh G20, tất
cả đều đồng thanh tuyên bố: Chúng ta sẽ sát cánh! Chúng ta
biết rõ phải làm gì.</em>
<strong>Eric Hobsbawm</strong>: Ông có cảm tưởng rằng họ thật
sự biết phải làm gì à? Họ có đường lối nào, có phân
tích nào hậu thuẫn không? Không! Họ hốt hoảng như các nữ y
tá chạy vội đến giường bệnh của chủ nghĩa tư bản và
làm như thể họ đang hành động gì đó.
<strong>Tuần báo stern</strong>: <em>Họ không biết phải đi về
đâu hay sao?</em>
<strong>Eric Hobsbawm</strong>: Đúng như vậy, và thế nên vấn đề
mới đáng sợ: họ tuyệt không biết phải làm gì. Như người
mù đi giữa mê cung, họ dùng những chiếc gậy khác nhau gõ
thử vào tường, đầy tuyệt vọng, và hi vọng một lúc nào
đó sẽ tìm thấy lối ra. Nhưng công cụ của họ không có tác
dụng.
<strong>Tuần báo stern</strong>: <em>Cựu Thủ tướng Pháp Laurent
Fabius lo ngại sẽ xảy ra "bạo động xã hội", và ứng viên
Tổng thống Đức của Đảng Dân chủ Xã hội, bà Gesine Schwan,
cho rằng những bạo động đó có thể là một mối nguy cho
nền dân chủ.</em>
<strong>Eric Hobsbawm</strong>: Tất cả đều có thể xảy ra. Lạm
phát. Giảm phát. Siêu lạm phát. Nếu không còn gì là an toàn
nữa, nếu bị ném khỏi cuộc sống, nếu những dự tính cuộc
đời của người ta bị hủy diệt tàn bạo thì con người sẽ
phản ứng như thế nào? Kinh nghiệm lịch sử của tôi cho biết
rằng chúng ta – tôi không thể loại trừ khả năng này –
đang tiến đến một bi kịch. Máu sẽ đổ, mà còn hơn thế,
máu sẽ đổ rất nhiều, nỗi thống khổ tăng lên, số người
tị nạn cũng tăng lên. Và một điều nữa tôi cũng không muốn
loại trừ, đó là chiến tranh, một cuộc chiến tranh rồi sẽ
biến thành đại chiến thế giới – giữa Trung Quốc và Mỹ.
<strong>Tuần báo stern</strong>: <em>Nghe quá phi lí!</em>
<strong>Eric Hobsbawm</strong>: Không hề. Tôi thừa nhận là hiện
thời kịch bản đó có vẻ rất khó xảy ra. Trung Quốc và Hoa
Kỳ hiện đang bổ sung cho nhau, thậm chí còn chống đỡ lẫn
nhau, gần như hai mặt của một thể thống nhất. Nhưng cuộc
cạnh tranh đối đầu của hai thế lực này ở khu vực châu Á
và Thái Bình Dương ngày càng quyết liệt. Không có nền tảng
nào cho tình hữu nghị dài lâu giữa hai cường quốc đó.
<strong>Tuần báo stern</strong>: <em>Xin ông đừng quá bi quan như
thế!</em>
<strong>Eric Hobsbawm</strong>: Có rất ít lí do để lạc quan nhìn
về tương lai! Ở thế kỉ 19, người ta tin tưởng rằng mọi
sự sẽ tiến lên, sẽ tốt đẹp hơn, con người sẽ văn minh
hơn, có học thức hơn. Người ta học đọc, học viết. Người
ta tin rằng sẽ tiến bộ lên, không chỉ về vật chất mà cả
về đạo đức. Người ta đã lạc quan.
<strong>Tuần báo stern</strong>: <em>Nhưng sau đó thì Đại chiến
Thế giới xảy ra năm 1914.</em>
<strong>Eric Hobsbawm</strong>: Và tất cả những thứ đó kết
thúc. Một thời đại khủng khiếp, một thời đại cực đoan
bắt đầu: chưa bao giờ số người bị giết trong chiến tranh
hay bị giết theo chỉ thị và do nhà nước cho phép nhiều như
trong thế kỉ 20. Tra tấn từng được xóa bỏ ở phương Tây
– một tiến bộ vượt bực trong lịch sử nhân loại – lại
được phục hồi! Và đầu thế kỉ 21 này Hoa Kỳ còn biến nó
thành một phương tiện thẩm vấn! Sự mông muội đang tiến
mạnh. Những giá trị được thừa nhận của nền văn minh
bỗng nhiên bị chối bỏ.
<strong>Tuần báo stern</strong>: <em>Nghe ông nói thì con người
thật ngu xuẩn.</em>
<strong>Eric Hobsbawm</strong>: Về vật chất thì với rất nhiều
người, thế giới ngày nay đã được cải thiện. Người ta cao
lớn hơn, thọ hơn, khỏe hơn. Nhưng về tinh thần, chính trị
và đạo đức thì người ta không tiến kịp, hiện tại có lẽ
còn đang thụt lùi. Vậy đâu là những giá trị của cuộc
sống? Vì sao chúng ta sống trên đời? Sống để làm gì?
<strong>Tuần báo stern</strong>: <em>Và câu trả lời của ông?</em>
<strong>Eric Hobsbawm</strong>: Chà, tôi chỉ có thể hỏi rằng vì
sao người ta cứ bám chặt vào một hệ thống thường xuyên
sản sinh ra những tai họa khủng khiếp nhất như vậy? Một hệ
thống bóc lột và phá hủy môi trường, cưa chính cái cành cây
mà mình đang ngồi? Và bây giờ cành cây gãy răng rắc khắp
nơi. Có lẽ nhân loại rồi sẽ ân hận vì không nghe theo Rosa
Luxemburg: hoặc chủ nghĩa xã hội, hoặc trở về thời mông
muội.
<strong>Tuần báo stern</strong>: <em>Tôi xin ông, chính các bạn
hữu chính trị của ông, những người thừa kế gia sản của
Lenin, đã tàn phá dự án đối lập với chủ nghĩa tư bản,
đã hủy hoại ý tưởng về một thiên đường mơ ước.</em>
<strong>Eric Hobsbawm</strong>: Vâng, đúng như vậy. Và hậu quả
đã hiện rõ. Vì bây giờ, khi chúng ta thật sự cần thì lại
không có một dự án đối sách cho nhân loại. Thật tai họa.
<strong>Tuần báo stern</strong>: <em>Có lẽ vì bản tính của con
người là tham lam. Đơn giản chỉ có thế.</em>
<strong>Eric Hobsbawm</strong>: Không. Không. Karl Marx chưa bao giờ
lập luận chống lại các nhà tư bản tham lam. Ông ấy chỉ
chống lại một hệ thống tất yếu đẻ ra lòng tham. Con
người có thể thay đổi, tôi tin tưởng sâu sắc như vậy.
Nhưng trong chế độ tư bản, ai cũng buộc phải chạy theo lợi
thế cho bản thân, không làm thế là chết.
<strong>Tuần báo stern</strong>: <em>Vậy ông cho rằng giới nhà
băng không hề làm gì quá đáng?</em>
<strong>Eric Hobsbawm</strong>: Họ tuyệt đối tuân theo quy luật
nội tại của hệ thống. Lợi nhuận. Lời lãi. Tăng trưởng
kinh tế tối đa. Các lí thuyết sùng bái thị trường tự do
rất hay ho, chừng nào chúng ta bỏ qua thực tế. Người ta kiến
tạo một hệ thống, đặt tên cho nó là tự do, và trên lí
thuyết thì nó vận hành rất tốt: mọi người, mọi nhà, mọi
doanh nghiệp đều tìm mọi cách kiếm lợi thế, cái lợi thế
có thể hoạch tính bằng lí trí, và thị trường đứng trên
mọi phán quyết của con người sẽ điều chỉnh mọi chuyện
theo hướng lành mạnh. Thật là một hệ tư tưởng sơ khai.
Khối tri thức của những người từng hiểu và mổ xẻ chủ
nghĩa tư bản thì bị khinh thường và bỏ xó: Những người
như Marx và Schumpeter biết rõ rằng chủ nghĩa tư bản là một
thứ không đứng yên, nó phát triển và tiến với tinh thần
cách mạng về phía trước, nhưng nó cũng tất yếu sụp đổ
và luôn gắn liền với những khủng hoảng quy mô khác nhau và
có thể hết sức khốc liệt.
<strong>Tuần báo stern</strong>: <em>Nhưng Marx của ông nói rằng
"mọi cuộc cách mạng cho đến nay chỉ chứng minh được một
điều, rằng nhiều thứ có thể thay đổi, chỉ con người là
không".</em>
<strong>Eric Hobsbawm</strong>: Đúng thế, nhưng Phương châm Hi vọng
vẫn là một điều vĩ đại. Tuy theo Max Weber thì mô hình xã
hội lí tưởng nằm ngoài khả năng của chúng ta, nhưng nếu
không tin vào chính trị thì cũng không thể đạt được điều
gì đáng kể trong chính trị. Con người vừa có bản tính
Thiện, vừa có bản tính Ác – mà hành xử của con người thì
chắc có thể thay đổi được! Để thế giới này vẫn còn là
quê hương, hay rồi sẽ trở thành quê hương cho tất cả mọi
người, mục tiêu ấy đẹp đấy chứ.
<strong>Nguồn</strong>: Dịch từ bản tiếng Đức: "<a
href="http://www.stern.de/wirtschaft/news/maerkte/eric-hobsbawm-es-wird-blut-fliessen-viel-blut-700669.html">Es
wird Blut fließen, viel Blut</a>", <em>stern</em>, 13-5-2009. Nhan đề
bản tiếng Việt do người dịch đặt.
Bản tiếng Việt © 2012 pro&contra
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/tin-tuc/20121007/xa-hoi-li-tuong-nam-ngoai-kha-nang-cua-chung-ta),
một số đường liên kết và hình ảnh có thể sai lệch. Mời
độc giả ghé thăm Dân Luận để xem bài viết hoàn chỉnh. Dân
Luận có thể bị chặn tường lửa ở Việt Nam, xin đọc
hướng dẫn cách vượt tường lửa tại đây
(http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét