Tô Văn Trường - Trả lại chân giá trị cho giáo dục

Một trong các chủ đề tại Hội nghị Trung ương lần thứ 6
khóa XI của Đảng là thảo luận về giáo dục đào tạo.
Nhiều người quan tâm đến giáo dục đại học và việc có
bằng cấp khi ra trường để đi làm việc nhưng lại quên đi ,
cái gốc của giáo dục lại hình thành từ những bậc học
thấp nhất (mầm non, phổ thông). Sau việc sáp nhập Bộ Giáo
dục với Bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp trước đây
thì dường như xu hướng nhấn mạnh hơn đến giáo dục bậc
Đại học hơn là bậc học phổ thông càng rõ nét.

<h2>Dạy làm người và môn "Giáo dục công dân"</h2>

Các bậc phụ huynh học sinh đều biết hầu như các cháu chỉ
được học về kiến thức chuyên môn của các môn học, nhất
là các môn sẽ phục vụ cho việc thi vào đại học sau này.
Các phần kỹ năng sống và cách trở thành một công dân tốt
khá non nớt và thậm chí còn hạn chế hơn nhiều so với thời
bao cấp xưa kia. Ở đâu đó có câu nói: "Nhà trường không
chỉ cần dạy kiến thức mà quan trọng hơn là dạy các cháu
làm người". Tuy nhiên, môn giáo dục công dân, môn học có
mục tiêu chính là giúp các cháu trở thành "người công
dân" tốt cho tương lai, lại là môn học bị coi thường nhất
và được giảng dạy một cách hời hợt nhất. Các thày cô
dạy môn này cũng cảm thấy buồn tủi vì ít được là "quan
trọng" nhất. Phần trao đổi của thày cô chủ nhiệm tại
các buổi họp phụ huynh cũng ít đề cập đến việc các cháu
đã có những biến chuyển gì trên phương diện trở thành công
dân trong tương lai. Có ai thử đặt câu hỏi tại sao hầu như
không bao giờ có chuyện một thày / cô dạy môn giáo dục công
dân lại là một giáo viên chủ nhiệm?

Nhà trường "nhường lại" việc dạy làm người cho gia
đình: Chính bố mẹ bây giờ lại trở thành thày cô dạy giáo
dục công dân cho các cháu. Bằng sự hiểu biết, quan tâm và
nhất là bằng tầm gương của mình, các phụ huynh cần dạy
các cháu phải trung thực, phải biết lao động và tự lo cho
bản thân mình, biết rung cảm trước thiên nhiên và nghệ
thuật, lòng nhân ái…Không phải phụ huynh nào cũng hiểu và
có điều kiện và khả năng làm tốt công việc này.

<h2>Chương trình, sách giáo khoa, thi cử và hiện tượng "học
trước"</h2>

Trên công luận đã phản ánh nhiều bất cập về chương
trình, sách giáo khoa, và thi cử. Không giống như ở bất cứ
nước nào và cũng không giống chính Việt Nam trước đây, trên
thực tế các trường đều yêu cầu các cháu học trước. Có
một thực tế là ngày khai trường hiện nay không còn cái cảm
xúc bồi hồi của một ngày "tạm biệt mùa hè" và bắt
đầu bước vào năm học mới khi hầu hết các trường đều
tổ chức cho các cháu học từ lâu. Ở nhiều nơi trước khi
vào tiểu học, các cháu đã phải biết đọc. Ở cấp nào các
cháu cũng phải đi học thêm và học trước kiến thức. Thầy
cô trên lớp lại dựa trên trình độ chung của các cháu học
đã học trước nên đưa bài học đi quá nhanh khiến cho cháu
nào không đi học trước khó mà theo được. Không thể không
đặt ra câu hỏi vì lý do gì mà hình thành tập quán học
trước như vậy? Trường nào cũng bắt học sinh nhập học sớm
để "học trước" – vì lợi ích của học sinh hay vì lợi
ích của thầy cô giáo? Tại sao thầy cô không dạy dựa trên
trình độ của các cháu học từ đầu? Chương trình: có một
hiện tượng cũng không giống ai là học và thi ở cấp III phổ
thông mà lại đưa cả một số nội dung vốn thuộc bậc đại
học vào coi như đánh đố các cháu.

<h2>Đầu tư như thế nào</h2>

Không đủ tin tưởng giao phó con em mình cho nhà trường, nhiều
phụ huynh học sinh vì tương lai của con em mình đành phải tự
mình dành thời gian, công sức trực tiếp hướng dẫn, dạy dỗ
trong thời gian con cháu còn học phổ thông, thậm chí có
người nói vui là gia đình đã chủ động thành lập một
"ban giám hiệu tại gia": Bố là hiệu trưởng, mẹ là giáo
viên chủ nhiệm. Có vẻ như các cháu thiếu một người thầy
đúng nghĩa trong trường quan tâm dẫn dắt các học trò thân
yêu của mình, người mà sau này khi lớn lên các cháu vẫn còn
nhớ đến với những tình cảm và kỷ niệm đẹp. Phần lớn
các cháu đã gặp các "thợ dạy học", chỉ lo hoàn thành
tiết học của mình như "làm khoán" mà không quan tâm đến
việc học trò của mình thực sự đã thực sự tiếp thu
được những gì. Câu nói "lấy học trò làm trung tâm" hầu
như vẫn còn là khẩu hiệu khi trên thực tế nhà trường và
các giáo viên vẫn thực sự đang là "trung tâm".

Cái giá phải trả đầu tiên là có những bà mẹ không đi làm
để thường trực 24/24 không chỉ để chăm lo cho các cháu mà
còn để luôn sẵn sàng ứng phó với các cơn nóng lạnh bất
thường đến từ nhà trường. Tôi có người bạn, may mắn
trong gia đình có người vợ đảm đang, tháo vát, biết nghề
sư phạm nhưng không đi dạy, mà gần như trở thành cô giáo
chủ nhiệm chuyên nghiệp của con mình. Chính người phụ nữ
này có tài bắt được "sóng" từ các đòi hỏi của các
thầy cô và tìm cách hoá giải các thách thức này để cố
gắng đảm bảo con mình được học tập bình thường, và
được sống đúng với tuổi của các cháu. Chắc không phải
người mẹ nào cũng có cái tài ấy và cũng không phải gia
đình nào cũng có thể "bố trí" riêng một người lớn
đảm nhiệm việc này.

<h2> Dạy thêm = "Nồi cơm của nhiều thầy cô giáo"</h2>

Đây là căn bệnh trậm kha lâu nay chưa có thuốc chữa của
ngành giáo dục. Hậu quả của nó không chỉ là sự tốn phí
của cha mẹ học sinh mà cái dở nhất là nó đặt các cháu vào
một mê cung giáo dục không thể kiểm soát nổi và vắt kiệt
sức các cháu. Các cháu học thêm quá nhiều cái không cần và
cũng không còn năng lượng để học nhiều cái cần. Nếu coi
các cháu là sản phẩm của giáo dục thì sản phẩm đó cần
được sản xuất từ một dây chuyền công nghệ khoa học với
một quy trình chặt chẽ nhưng với việc học thêm không thể
kiểm soát được thì làm gì còn quy trình nào nữa.

Không phải thầy cô nào cũng dạy thêm nhưng phần
lớn ở các trường, các "học sinh thân yêu" đã trở thành
khách mua dịch vụ trong con mắt của thày cô giáo. Nếu không
chịu học thêm thầy cô thì đương nhiên trở thành "đối
tượng chống đối" lợi ích căn bản của thầy cô thì khó
mà mong được điểm tốt và được đối xử thân thiện.
Những điểm tốt do đi học thêm trở thành mối nguy hiểm cho
tư duy và nhân cách của các cháu. "Muốn con hay chữ thì yêu
lấy thầy" – có lẽ câu ngạn ngữ này chỉ đúng với
kiểu thầy đồ dạy trẻ ở làng chứ bây giờ ý này lại góp
phần sinh ra những tiêu cực trong quan hệ giữa thày cô và gia
đình.

"Xã hội hoá": Báo chí mới đưa tin có những lớp học
mới đây có "doanh thu 300 triệu" từ đóng góp đầu năm
của phụ huynh cho những lớp "con nhà giàu". Người ta đã
thương mại hoá đến mức độ tổ chức những lớp học "5
sao" bên cạnh những lớp học thường mà không để ý xem
liệu các lớp học "5 sao" này có giúp các cháu trở thành
người tốt hơn không.

Có dịp đi vùng sâu, vùng xa, đặc biệt vùng Tây Bắc và Tây
Nguyên, sẽ thấy cảnh tượng những ngôi trường nứa lá xiêu
vẹo, nơi các thày cô "cắm bản" phải dành dụm đồng
lương của mình để mua kẹo dụ dỗ các cháu đi học, nấu
cơm cho các cháu ăn, gùi nước suối về cho các cháu uống.
Chế độ chính sách cho các thày cô này không khác là mấy so
với các thày cô tại Hà Nội hoặc các thành phố lớn khác.

Tại sao lại bắt các cháu người dân tộc học cùng chương
trình với các cháu người kinh khi năng lực ngôn ngữ và tư duy
của họ chậm hơn? Sao không cho các cháu dân tộc thiểu số
học 2 năm một lớp. Thà các cháu học hết lớp 4, lớp 5 một
cách đàng hoàng - biết đọc thông, viết thạo còn hơn là cố
lôi các cháu lên cấp 2 lấy thành tích ảo để suốt ngày
ngồi nhầm lớp.

<h2>Giáo dục phổ thông các nước tiên tiến</h2>

Giáo dục phổ thông có mục tiêu rất quan trọng là tạo ra con
người đủ khả năng tự lập vào lúc 18 tuổi hoặc tối đa
đến 21 tuổi. Vì vậy, ngoài kiến thức lý thuyết, 50% nội
dung chương trình là giúp học sinh có đủ khả năng tự lập
sau này: tính độc lập, kỹ năng giao tiếp, khả năng thủ
công, khả năng kiếm việc làm, hiểu biết về xã hội và
chính trị, sức khỏe.

Giáo dục còn giúp người học phát hiện khả năng của mình,
chọn lựa nghề nghiệp dựa theo khả năng của mình. Ngoài ra
một phần quan trọng là giúp người đó ra ngoài đời có đạo
đức, có đủ tính cách được xã hội chấp nhận (chia sẻ,
vì cộng đồng, trung thực, cần cù chăm chỉ, tôn trọng
người khac ...), để có thể được coi là công dân của xã
hội.

<h2>Điều gì rút ra</h2>

Mong muốn của phụ huynh học sinh có lẽ cũng rất giản dị
(nhưng không dễ trong thời buổi hiện nay) là các cháu được
sống và học tập hồn nhiên, lớn lên tự nhiên đúng với
lứa tuổi của mình. Giáo dục phổ thông phải là giáo dục cho
mọi người. Các cháu được dạy dỗ, rèn dũa để trở thành
người công dân có ích là mục tiêu chính, song song với dạy
kiến thức các môn học cũng như các kỹ năng sống.

Ngành giáo dục và nhà trường thiết kế và vận hành một quy
trình giáo dục phổ thông tiêu chuẩn, không có học thêm (như
Phần Lan chẳng hạn). Việc học bồi dưỡng thêm chỉ dành cho
những trẻ đặc biệt – rất thông minh hoặc quá kém.

Hệ thống học hành, thi cử đúng với nghĩa là giáo dục phổ
thông – cơ bản và đại trà. Không phải là một sự thách
đố đối với các cháu và gia đình. Các thày cô ứng xử
đúng với 2 chữ "kỹ sư tâm hồn", sống và làm việc đúng
với lương tâm nhà giáo. Tình cảm thầy trò trở lại như
ngày xưa, một thời tự nhiên, trong sáng.

<h2>Thay cho lời kết</h2>

Hệ điều hành: Khó tách giáo dục ra khỏi bức tranh chung của
toàn xã hội. Rất khó chỉ đổ trách nhiệm riêng cho các thày
cô giáo, các nhà trường, và thậm chí cả Bộ trưởng Bộ
giáo dục về thực trạng yếu kém của mặt bằng giáo dục
hiện nay so với các nước xung quanh và so với chính Việt Nam
trước đây. Những bệnh tật trầm kha trong cơ thể xã hội
đã quyết định các khuyết tật trong ngành giáo dục, cũng như
trong các ngành khác. Xã hội phải lành mạnh thì giáo dục mới
lành mạnh.

Chính trị hoá mọi thứ làm xơ cứng những giá trị thuộc
về tâm hồn. Liệu đã có ai thống kê có bao nhiêu sự giả
dối (do bị chính trị hoá) đã được mang vào các trang sách
của học trò trong suốt 12 năm học phổ thông? Sự giả dối
trong giáo dục cũng bắt nguồn từ đây. "Bệnh thành tích"
nan giải hiện nay chẳng qua cũng là một tên gọi khác của sự
giả dối. Muốn giáo dục thực sự là khoa học đào tạo con
người phải bỏ tuyên truyền chính trị kiểu như hiện nay ra
khỏi giáo dục. Nếu có còn, chính trị cũng phải là một môn
khoa học chứ không phải là một sự tuyên truyền có tính áp
đặt của những ai đó có quyền hành.

Cũng như nhiều lĩnh vực khác, cần phải trả lại chân giá
trị cho giáo dục. Loài người đã sang thế kỷ 21, để vận
hành xã hội, trong đó có giáo dục một cách tử tế không
phải là điều quá mới và quá khó. Phải xây dựng lại mục
tiêu giáo dục. Cũng như các lĩnh vực khác, muốn cải cách
giáo dục thì trước tiên phải cải cách hệ điều hành và con
người lãnh đạo.

TVT (bản gốc của tác giả)

***********************************

Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/tin-tuc/20121010/to-van-truong-hay-tra-lai-chan-gia-tri-cho-giao-duc),
một số đường liên kết và hình ảnh có thể sai lệch. Mời
độc giả ghé thăm Dân Luận để xem bài viết hoàn chỉnh. Dân
Luận có thể bị chặn tường lửa ở Việt Nam, xin đọc
hướng dẫn cách vượt tường lửa tại đây
(http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).

Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!