<div class="boxright300"><img
src="http://www.bbc.co.uk/worldservice/images/2006/02/20060215235121alecongdinh203152.jpg"
/><div class="textholder">Lê Công Định: 'Cần hướng đến tinh
thần thượng tôn luật pháp để dân đỡ khổ'</div></div>
"Nhà nước pháp quyền" là một khái niệm được đề cập
đến nhiều từ khi Việt Nam bắt đầu thực hiện công cuộc
đổi mới vào năm 1986.
Về mặt ngữ nghĩa, hai chữ "pháp quyền" không gợi lên
một cách chính xác ý nghĩa của cụm từ Nhà nước pháp
quyền, mà chúng ta thường hiểu là một thể chế nhà nước
được điều hành và cai trị bằng luật pháp.
Đây là khái niệm được du nhập từ nền văn minh pháp lý
phương Tây. Truyền thống pháp lý Đông phương nói chung và
Việt Nam nói riêng không có khái niệm này (dù rằng vào thời
Xuân Thu Chiến Quốc tại Trung Hoa đã xuất hiện trường phái
chủ trương áp dụng hình luật nghiêm khắc để trị dân -
Pháp trị chủ nghĩa - với nhà tư tưởng tiêu biểu Hàn Phi
Tử).
Nhà nước pháp quyền có nguồn gốc từ khái niệm "État de
droit" (tạm dịch là "Nhà nước [cai trị bằng] luật
pháp") trong Pháp ngữ, và "Rule of law" (tạm dịch là "sự
cai trị bằng luật pháp" hoặc "sự thống trị của luật
pháp") trong Anh ngữ.
<div class="special_quote"><strong>Tin liên quan:</strong>
<ul>
<li><a
href="http://www.bbc.co.uk/vietnamese/vietnam/story/2006/03/060317_phandangthanh.shtml">Đọc
bài phản hồi của TS. Phan Đăng Thanh</a></li>
</ul></div>
Thật ra, chữ thích hợp để dịch hai thuật ngữ tương đồng
này ở Âu-Mỹ đáng lẽ phải là Nhà nước pháp trị thay vì
Nhà nước pháp quyền (cũng xin lưu ý rằng chữ "quyền"
trong Hán ngữ mang nghĩa "nắm tay, nắm đấm" hoặc "quyền
lợi" hoàn toàn không liên quan đến ý nghĩa của hai thuật
ngữ "État de droit" và "Rule of law"). Do vậy, thiết tưởng
nên sử dụng từ Nhà nước pháp trị, vừa chính xác vừa dễ
hiểu, lại tránh tình trạng diễn giảng sai lệch ý nghĩa.
Quan niệm về Nhà nước pháp trị cùng với ý định soạn
thảo một bản hiến pháp cho Việt Nam đã manh nha vào những
năm 1920 và 1930 từ cuộc vận động thành lập thể chế quân
chủ lập hiến do các nhà ái quốc đương thời khởi xướng
nhằm tranh đấu từng bước chống lại ách cai trị của thực
dân Pháp tại Việt Nam. Tuy nhiên cuộc vận động này sau đó
đã thất bại và phải chờ đến năm 1946 bản Hiến pháp đầu
tiên mới được ban hành. Bản Hiến pháp của nước Việt Nam
mới này đã đặt những viên gạch đầu tiên xây dựng nên
tòa lâu đài Nhà nước pháp trị trên thực tế.
Tuy mang nhiều nội dung và sắc thái đa dạng khác nhau, song để
có thể xác định sự hiện hữu của một nhà nước pháp trị
cần phải hội đủ tối thiểu những đặc điểm cơ bản sau
đây:
<h2>1. Tam quyền phân lập</h2>
Đối với một nhà nước pháp trị, toàn bộ hệ thống chính
trị và quản lý nhà nước phải được tổ chức theo nguyên
tắc tam quyền phân lập. Quyền lực nhà nước, bao gồm các
quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp, phải được phân chia
thành ba bộ phận độc lập, riêng biệt và kiểm soát lẫn
nhau. Sự phân quyền minh bạch như vậy sẽ giúp tránh tình
trạng lạm quyền và dân chủ hình thức.
Một thể chế vận hành trên nền tảng tam quyền phân lập
một cách thực chất đòi hỏi những người hoạt động trong
các ngành lập pháp, hành pháp và tư pháp phải hoàn toàn độc
lập, chuyên nghiệp và hành xử công việc không kiêm nhiệm.
Không thể có tình trạng một công chức thuộc bộ máy chính
phủ hoặc thẩm phán thuộc ngạch tòa án lại kiêm nhiệm đại
biểu quốc hội.
<div class="boxright200"><div class="quotebody"><div class="quoteopen"><img
class="quoleft" src="/misc/quoleft.png"/></div> Nếu chỉ xử lý nội
bộ hoặc phê và tự phê thì không bao giờ diệt trừ tận gốc
và ngăn ngừa sự tái diễn của thói quan liêu.<img
class="quoright" src="/misc/quoright.png"/> <br
class="quoteclear"></div></div>
Ngoài quyền ban hành luật áp dụng cho toàn thể xã hội, quốc
hội cũng thủ giữ vai trò "khắc chế" xu hướng lạm quyền
của những quan chức nhiều quyền hành thuộc ngành hành pháp.
Phàm là con người thì ai cũng có khuynh hướng tư lợi và lạm
quyền một khi được trao quyền hành trong tay. Nếu chỉ "xử
lý nội bộ" hoặc "phê và tự phê" thì không bao giờ
diệt trừ tận gốc và ngăn ngừa sự tái diễn của thói quan
liêu, tham nhũng, cùng những thói hư tật xấu khác của các quan
chức hủ hóa.
Tuy nhiên, nếu sự tồn tại của một chính phủ tùy thuộc vào
sự tin tưởng trao phó quyền hạn từ dân chúng, và mọi động
thái hành xử quyền hành đều đặt dưới sự giám sát nghiêm
ngặt từ phía đại biểu của dân trong quốc hội hay nghị
viện, thì tự khắc một chính phủ đương quyền sẽ có nhu
cầu tự thân và ý chí đủ mạnh để thiết lập nên một hệ
thống đề kháng nội tại nhằm tận diệt mọi mầm mống phát
sinh những tệ đoan và thanh lọc nhanh chóng hàng ngũ quan chức
của mình.
Nếu sự phân quyền không minh bạch, mà chỉ đơn thuần là
phân công, phân nhiệm trong khi mọi quyền hành thực sự lại
tập trung vào một định chế duy nhất, thì đấy chỉ là sự
phân quyền nửa vời mà thôi; và điều này tất nhiên không
thể được định danh là nhà nước pháp trị.
Triết gia Montesquieu, cha đẻ của thuyết tam quyền phân lập,
và những nhà tư tưởng hậu duệ của ông ngày xưa chắc không
thể nào ngờ rằng sẽ có ngày học thuyết của mình lại
được điều chỉnh thành "tam quyền phân nhiệm" như vậy!
<h2>2. Thượng tôn luật pháp</h2>
Trong một nhà nước pháp trị, nơi mà nhà cầm quyền cai trị
xã hội bằng luật pháp, tinh thần thượng tôn luật pháp là
lẽ đương nhiên. Thượng tôn luật pháp được thể hiện ở
chỗ cả bộ máy công quyền lẫn công dân cùng "quy ước"
với nhau chỉ tuân thủ và áp dụng các đạo luật và văn
kiện lập pháp tương đương khác do quốc hội hay nghị viện
ban hành một cách minh bạch.
Tất nhiên, khi hành xử quyền hành pháp, chính phủ và các cơ
quan trực thuộc có thể soạn thảo những văn kiện lập quy
để những viên chức trong bộ máy công quyền dễ dàng thực
hiện công việc thuộc phạm vi thẩm quyền của mình. Người
dân lẽ ra không cần biết đến những văn kiện lập quy này,
đặc biệt những loại có đóng dấu "mật", vì họ chỉ
phải tuân thủ những gì do chính cơ quan mà họ trực tiếp
bầu nên soạn thảo và ban hành.
<div class="boxright200"><div class="quotebody"><div class="quoteopen"><img
class="quoleft" src="/misc/quoleft.png"/></div> Nếu thực hiện nguyên
tắc thượng tôn luật pháp thì khó có thể chấp nhận việc
một văn kiện lập pháp, như Bộ Luật dân sự lại còn phải
chờ sự hướng dẫn thi hành của nghị định và thông tư.<img
class="quoright" src="/misc/quoright.png"/> <br
class="quoteclear"></div></div>
Nếu thực hiện nguyên tắc thượng tôn luật pháp thì khó có
thể chấp nhận việc một văn kiện lập pháp, như Bộ Luật
dân sự hay Luật đất đai chẳng hạn, tuy đã được ngành
lập pháp ban hành nhưng còn phải chờ sự hướng dẫn thi hành
của những văn kiện lập quy như nghị định và thông tư của
ngành hành pháp. Đó là chưa kể đến một thực tế vẫn diễn
ra thường xuyên là các cơ quan công quyền, đặc biệt Chính
phủ và các Bộ, khi ban hành văn bản dưới luật nhằm hướng
dẫn thi hành một đạo luật đã tự ý áp đặt cách giải
thích luật của mình hoặc đặt ra các thủ tục mà luật không
minh định nhằm hạn chế hoặc tước bỏ quyền lợi của
người dân vốn đã được đạo luật ấy công nhận.
Trong một nhà nước pháp trị, cơ quan lập pháp và các thành
viên của nó phải chủ động soạn thảo dự án luật, chứ
không chỉ thụ động ngồi chờ các Bộ trình sẵn để tranh
luận và biểu quyết. Chính những đại biểu dân cử sẽ chủ
động tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn từ các chuyên gia trong
lĩnh vực đối tượng của đạo luật. Thực thi quyền soạn
thảo luật như vậy cũng sẽ giúp giảm thiểu tình trạng
"nghị gật" trên diễn đàn quốc hội.
Thượng tôn luật pháp còn đòi hỏi mọi văn kiện lập pháp
và lập quy đều phải tuân thủ hiến pháp. Công dân được
quyền thách thức tính hợp hiến của luật và các văn bản
dưới luật bằng việc khởi kiện trước tòa bảo hiến. Tòa
bảo hiến - dù được tổ chức như một định chế riêng
biệt hay là một bộ phận của tòa án tối cao - sẽ đảm
đương công việc bảo vệ hiến pháp và có thể đưa ra phán
quyết hủy bỏ các đạo luật, nghị định, thông tư hoặc
quyết định vi hiến.
Tình trạng thông tư và nghị định của ngành hành pháp mâu
thuẫn với các đạo luật của cơ quan lập pháp như hiện nay
chắc chắc cũng không thể tồn tại nếu có tòa bảo hiến.
Quốc hội khi đó sẽ nghiêm túc hơn khi soạn thảo luật, cơ
quan công quyền sẽ cẩn thận hơn khi điều hành quốc gia.
Không ai có thể tiếp tục tại vị để đùa với dân khi mà
hôm nay ban hành quyết định này, ngày mai lại sửa đổi, thậm
chí hủy bỏ chính quyết định đó!
<em>Toàn văn bài viết đã đăng trên báo Pháp Luật TP. HCM Chủ
Nhật, 12-3-2006.</em>
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/tin-tuc/20121001/le-cong-dinh-nha-nuoc-phap-quyen-hay-nha-nuoc-phap-tri),
một số đường liên kết và hình ảnh có thể sai lệch. Mời
độc giả ghé thăm Dân Luận để xem bài viết hoàn chỉnh. Dân
Luận có thể bị chặn tường lửa ở Việt Nam, xin đọc
hướng dẫn cách vượt tường lửa tại đây
(http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét