James Kirchick - Sự trở lại của những người cộng sản Séc

<div class="special_quote"><em>Vaclav Havel hẳn đang trở mình dưới
mồ. </em>

Khi khối xã hội chủ nghĩa Đông Âu sụp đổ, các đảng cộng
sản từng độc quyền chính trị ở những quốc gia này hoặc
bị cấm hoạt động (như Đảng Cộng sản Liên Xô), hoặc tự
giải thể và sản sinh ra một hay nhiều hậu duệ tham gia vào
hệ thống đại nghị đa đảng trong chế độ mới. Một bộ
phận các đảng hậu duệ này từ bỏ hệ tư tưởng Mác-Lê và
chuyển mình theo hướng gần gũi với các đảng dân chủ xã
hội truyền thống ở Châu Âu, trong khi một bộ phận khác bảo
lưu cương lĩnh cộng sản giáo điều. Dù cách tân hay bảo
thủ, hai thập kỉ qua những người cộng sản Đông Âu về
đại thể đã không còn đóng một vai trò đáng kể nào trong
những xã hội mà họ từng thống trị nhiều thập kỉ. Song
cuộc khủng hoảng toàn cầu của chủ nghĩa tư bản mà Châu Âu
là cái nôi đã nhen nhóm lại hi vọng của những người muốn
đào mồ chôn chủ nghĩa tư bản.

Tác giả bài viết dưới đây nhận định: "Nếu phe cộng
sản quay lại nắm quyền ở một nước thuộc khối Xô-viết
cũ thì đó sẽ là một cú sốc nặng cho Châu Âu, một đòn
đánh vào công cuộc hoàn thiện dân chủ và các thị trường
tự do – và, đó chính là cái giá phải trả của cuộc khủng
hoảng hiện nay ở Châu Âu." Với độc giả Việt Nam, những
con sóng ngoài khơi này dường như không mấy liên quan đến
trận chiến bão táp giữa phái cộng sản đỏ và phe cộng sản
đen đang hoành hành trên đất liền. Nhưng phe nào thắng thì
một chính quyền cộng sản vẫn tiếp tục là định mệnh của
dân tộc này và câu hỏi vì sao người ta chấp nhận định
mệnh ấy lại rất gần với câu hỏi vì sao ở một đất
nước từng đi đầu trong cuộc đấu tranh để thoát khỏi chủ
nghĩa cộng sản như Cộng hòa Séc, bây giờ người ta lại bỏ
phiếu bầu cho đảng cộng sản.

<strong>Phạm Thị Hoài</strong></div>
____________

<center><img
src="http://www.procontra.asia/wp-content/uploads/2012/10/Praha.jpg"
/></center>

PRAHA — Trụ sở đồ sộ xây bằng đá đỏ của Đảng Cộng
sản Vùng Bohemia và Moravia (ĐCSBM) – đặt tên theo hai vùng
chính của Cộng hòa Séc – tọa lạc trên Phố Tù nhân Chính
trị của Praha, ngay đối diện ga tàu hỏa hư nát có lối kiến
trúc <em>art nouveau</em> (tân nghệ thuật) của thủ đô. Con
đường này được đặt tên vào năm 1946 – đúng cái năm
Đảng Cộng sản giành đa số phiếu trong một cuộc bầu cử
dân chủ – để tưởng niệm những người kháng chiến bị
Quốc xã cầm tù trong thời kỳ Chiến tranh Thế giới thứ hai.
Gestapo đặt trụ sở của chúng trên chính con đường này, trong
một tòa nhà đồ sộ trước kia của một gia đình Do Thái nổi
tiếng. Vì thế chính hai ách áp bức kinh hoàng của Quốc xã và
cộng sản tiếp tục ám ảnh góc phố này của thủ đô nước
Séc.

Khi tôi nói với Jiri Dolejs, phó chủ tịch ĐCSBM và nghị sĩ
quốc hội, rằng quả thật quá oái ăm khi trụ sở của đảng
nằm trên con đường đặt tên theo các tù nhân chính trị, ông
khúc khích cười và thừa nhận có "nghịch lý hiển nhiên".
Cái chế độ cộng sản cai trị Tiệp Khắc từ năm 1948 đến
khi xảy ra cuộc Cách mạng Nhung thanh bình vào năm 1989 đã giam
giữ hơn 250.000 tù nhân chính trị. Người tù nổi tiếng nhất,
nhà soạn kịch Vaclav Havel, được bầu làm tổng thống đầu
tiên của nước Tiệp Khắc hậu cộng sản. Khi Havel qua đời
ở tuổi 75 vào tháng 12 năm 2011, một đám đông tự phát đổ
về Quảng trường Wenceslas ở trung tâm Praha và tự động tổ
chức thắp nến cầu nguyện cho ông; những ngọn nến tiếp
tục thắp sáng ở đó trong suốt một tháng trời. Trong một
khoảnh khắc ngắn ngủi, thế giới chú ý đến triết gia dũng
cảm này và di sản phản kháng bất bạo động của ông chống
lại chủ nghĩa toàn trị cộng sản.

Bởi vậy thật lạ là chưa đầy một năm sau khi Havel mất,
chủ nghĩa cộng sản ở Cộng hòa Séc đang tìm cách quay trở
lại. Một <a
href="http://www.ceskapozice.cz/en/news/politics-policy/two-fifths-czechs-would-prefer-coalition-communist-support"
target="_blank">loạt</a> các <a
href="http://www.visegradgroup.eu/news/czech-communists-second"
target="_blank">cuộc khảo sát gần đây</a> cho thấy Đảng Cộng
sản – chưa bao giờ xin lỗi đúng mức về bốn thập niên cai
trị cực quyền của mình – là đảng có tiếng tăm đứng
thứ nhì ở Séc với tỉ lệ ủng hộ hơn 20 phần trăm. Trong
mấy tuần sắp đến Séc có thể tổ chức bầu cử quốc hội
trong khi chính phủ trung hữu hiện đang ở thế ngàn cân treo
sợi tóc. Sau kỳ bầu cử này, Đảng Cộng sản có thể trở
lại chính quyền trong chính phủ liên minh với đảng đối lập
Dân chủ Xã hội. Nếu quả vậy, Cộng hòa Séc sẽ là nước
châu Âu hậu cộng sản đầu tiên có đảng cộng sản trở
lại cầm quyền.

Đối với những người Séc vẫn ngâm nga khẩu hiệu trong
chiến dịch năm 1989 của Havel "<em>Tình yêu và sự thật sẽ
chinh phục dối trá và hận thù</em>" một cách thực lòng chứ
không hề mỉa mai, điều này quả chẳng khác nào khủng hoảng
quốc gia. Một số người đã cho rằng ĐCSBM lẽ ra đã nên bị
đặt ra ngoài vòng pháp luật sau thời kỳ quá độ sang dân
chủ, như trường hợp một đảng cực hữu đã bị cấm vào
năm 2010. Viết trên tờ <em>Respekt</em>, tuần báo thiên hướng
tự do của Séc, nhà báo Katerina Safarikova <a
href="http://respekt.ihned.cz/respekt-in-english/c1-55796170-taking-the-communists-out-of-the-closet"
target="_blank">gọi</a> vấn đề hóc búa này về Đảng Cộng
sản là "một cuộc tranh luận mà cha ông chúng ta lẽ ra đã
nên giải quyết dứt điểm hồi đầu thập niên 1990", khi mà
một lệnh cấm như vậy hẳn đã rất hợp lòng dân. Bình luận
viên chính trị Petr Novacek <a
href="http://www.ceskapozice.cz/en/news/politics-policy/new-%E2%80%98red-glow%E2%80%99-over-czech-republic?page=0,2"
target="_blank">khuyến cáo</a> rằng, nếu Đảng Dân chủ Xã hội
liên minh với Đảng Cộng sản, họ sẽ có nguy cơ "trở thành
con chiên ghẻ của Quốc tế Xã hội". [1]

Tuy nhiên, Dolejs nghĩ rằng những phản ứng đó đều quá trớn.
Từ diện mạo đến lời ăn tiếng nói, trông ông chẳng giống
như phát ngôn viên cho một đảng "Stalinist đích thực", theo
cách nhà báo Safarikova mô tả ĐCSBM. Với thái độ vui vẻ, mái
tóc dài phủ gáy và chiếc áo khoác thể thao không vừa vặn,
ông giống một người bán xe cũ thời Xô-viết, mặc dù món mà
ông đang rao bán – chủ trương nhà nước kiểm soát nền kinh
tế – phải nói là nguy hiểm hơn một con xe Skoda cũ. Dolejs mê
khoa học viễn tưởng đến cuồng nhiệt: những áp phích từ
nhiều hội nghị khoa học viễn tưởng chiếm chỗ trên tường
trong văn phòng ông cạnh những áp phích Karl Marx và Albert
Einstein, cũng như những tờ quảng cáo tranh cử có in hình Dolejs
tươi cười. Cái mớ hổ lốn tạp nhạp này có thể vừa thể
hiện vẻ phù phiếm của người tiếp chuyện tôi vừa cho thấy
ĐCSBM thiếu một lịch sử hữu dụng.

Dolejs vào đảng hồi tháng Giêng năm 1989, ở tuổi 28. Lúc đó
là thời điểm kém may mắn về mặt lịch sử, vì chưa đầy
một năm sau đó chế độ cộng sản bị lật đổ. Chỉ mới 51
tuổi, Dolejs trẻ hơn nhiều so với phần lớn cử tri bỏ phiếu
cho đảng, với <a
href="http://www.ceskapozice.cz/en/news/politics-policy/8th-communist-party-congress-no-red-threat-czech-republic"
target="_blank">tuổi trung bình</a> 75. Với tư cách lãnh tụ phe
cải cách của ĐCSBM, ông là một trong những người cộng sản
nổi tiếng nhất Séc, viết <a
href="http://blog.aktualne.centrum.cz/blogy/jiri-dolejs.php"
target="_blank">blog</a> cho một trang tin tức Internet được nhiều
người ưa thích ở Séc. Năm 2006, ông là mục tiêu của một <a
href="http://www.radio.cz/en/section/curraffrs/communist-mp-badly-beaten-in-political-attack"
target="_blank">vụ tấn công bạo lực</a> trong đó bọn du côn
cực hữu vừa đánh ông đến mặt máu đầm đìa vừa rủa xả
những lời lẽ chống cộng. Quốc hội Séc đồng thuận lên án
vụ tấn công này, và Dolejs được nhiều người cảm thông.

Nay thì Dolejs có thể cười tươi như hoa. Bao năm qua, những
người cộng sản Séc dường như chỉ đứng bên lề: Họ mải
bận tâm với việc phản đối Liên hiệp Châu Âu, một sứ
mệnh không hợp lòng dân ở một đất nước nhìn chung vui
mừng vì đã được nhận vào câu lạc bộ đó và cảm kích
trước những nguồn tiền từ Brussels rót về. Song khủng hoảng
kinh tế Châu Âu đã làm lay chuyển lòng tin vào Liên hiệp Châu
Âu, tuy Cộng hòa Séc vẫn duy trì đồng tiền riêng của mình
và đồng tiền này vẫn còn mạnh.

Giữa thời kỳ khủng hoảng, chính phủ Séc hiện tại – một
liên minh của ba đảng trung hữu lên nắm quyền hồi năm 2010
– đã thông qua một số biện pháp thắt lưng buộc bụng
nghiêm ngặt; những biện pháp này góp phần khiến chính phủ
mất lòng dân. Những biện pháp này <a
href="http://www.nytimes.com/2012/04/23/world/europe/czechs-protest-new-austerity-measures-in-prague.html"
target="_blank">bao gồm</a> cắt giảm chi tiêu hơn ba tỉ đô-la
trong năm tới, cũng như tăng đáng kể thuế thu nhập cá nhân
và thuế trị giá gia tăng. Nền kinh tế đang co lại và nước
Séc gần đây bước vào quý thứ ba bị suy thoái. Hồi tháng
Tư, khoảng 90,000 người đổ về Quảng trường Wenceslas ở
Praha để phản đối những cải cách này trong cuộc biểu tình
xem như lớn nhất kể từ sau những cuộc biểu tình lật đổ
chế độ cộng sản năm 1989. Nhưng nay, 23 năm sau, cơn phẫn nộ
chống chính quyền lại đang có lợi cho những người cộng
sản.

Cộng thêm vào những tai họa của liên minh trung hữu là một
loạt những vụ tai tiếng tham nhũng. Hồi tháng Bảy, chính phủ
liên minh này vượt qua cuộc bỏ phiếu tín nhiệm trong gang
tấc, mà đó là lần thứ tư kể từ liên minh này lên nắm
quyền. Theo một <a
href="http://www.ceskapozice.cz/en/news/czech-numbers/only-26-percent-czechs-satisfied-state-democracy"
target="_blank">cuộc trưng cầu dân ý</a> hồi tháng 12 năm ngoái,
chỉ có 26 phần trăm người Séc mãn nguyện với nền dân chủ
của họ, trong khi một cuộc khảo sát năm nay <a
href="http://www.ceskapozice.cz/en/news/politics-policy/communist-system-better-current-one-most-czechs-say"
target="_blank">cho thấy </a>phần lớn người Séc thực ra thích
hệ thống cộng sản hơn hệ thống hiện tại. Cảm nhận
được một cơ hội sau hai thập niên lạc lõng trên chính
trường, phe cộng sản đã khôn khéo chuyển trọng tâm sang công
kích nạn tham nhũng: Một áp phích ở cầu thang trong văn phòng
đảng vẽ một con dơi hút máu mang chữ viết tắt tên của
những đảng trong liên minh cầm quyền thọc nanh xâu xé đất
nước. "Đất nước chúng ta có thể cam chịu bao nhiêu
nữa?" tấm áp phích đặt câu hỏi. "Chính phủ 'hút máu'
này phải ra đi."

<center>* * *</center>

Sau bốn mươi mốt năm cai trị độc đoán, đẫm máu, làm sao
những người cộng sản có thể trở lại? Một câu trả lời
nằm ở lịch sử chính trị độc nhất vô nhị của Tiệp
Khắc. Đảng Cộng sản Tiệp Khắc được thành lập năm 1921
và, khác với những đảng cộng sản khác trong khu vực – rốt
cuộc cũng hình thành những phần tử có tư tưởng cải cách
về sau thay đổi đảng từ bên trong cho phù hợp với những
đường lối dân chủ xã hội – Đảng Cộng sản Tiệp Khắc
vẫn giữ lối tư duy chính thống sau khi Chiến tranh Lạnh chấm
dứt. Sau Cuộc nổi dậy Praha 1968 – thời kỳ cải cách ngắn
ngủi kết thúc trong bạo lực với cuộc đổ quân của Liên Xô
– đảng đã khai trừ một phần ba số đảng viên, tức
khoảng nửa triệu người. Để đảm bảo không một dấu vết
nào của những tư tưởng tự do có thể tái xuất hiện, đảng
rút lại những quyền tự do báo chí hạn chế được giới
lãnh đạo đảng trước kia cho phép, sự kiểm soát của nhà
nước đối với nền kinh tế được áp dụng rộng và sâu
hơn, và một làn sóng mới những người Séc và Slovak phải
rời khỏi đất nước.

Vì thế khi xảy ra Cách mạng Nhung năm 1989, chẳng mấy ai trong
Đảng Cộng sản ủng hộ cải cách trên diện rộng; những ai
ủng hộ thì bị gạt ra ngoài lề. Tuy nhượng bộ trước cuộc
nổi dậy ôn hòa, nhưng Đảng Cộng sản Séc vẫn khư khư bám
giữ chủ thuyết Marxist của mình. Và trong khi những đảng
cộng sản ở các nước khác thuộc Khối Đông Âu cũ giải
thể (Ba Lan), chuyển thành các đảng dân chủ xã hội (Hungary),
hoặc sáp nhập với các đảng dân chủ xã hội đã có trước
(Slovakia), những người cộng sản Séc chẳng hề chọn những
con đường đó. Thay vì vậy, ngay sau thời kỳ quá độ sang dân
chủ, đảng chia đôi theo khu vực bầu cử của mình – một cho
Cộng hòa Séc và một cho Cộng hòa Slovakia – và ít nhất là
ở vùng nay là Cộng hòa Séc, Đảng Cộng sản kể từ đó
đến nay vẫn duy trì quan điểm Marxist giáo điều của mình.

Do đảng không chịu giảm bớt giáo điều cộng sản hay nhận
lỗi đúng mức cho quá khứ của mình, không thể có chuyện sáp
nhập với Đảng Dân chủ Xã hội, phong trào chính trị lâu
đời nhất ở nước này. Với tỉ lệ ủng hộ thường xuyên
ở mức từ 10 đến 20 phần trăm, duy trì Đảng Cộng sản lại
là điều hợp lý. Và Đảng Cộng sản trước nay đã thành
công trong việc giữ lòng trung thành của những đảng viên nòng
cốt: Theo một <a
href="http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1450275&amp;http://www.google.de/url?sa=t&amp;rct=j&amp;q=&amp;esrc=s&amp;source=web&amp;cd=3&amp;ved=0CCsQFjAC&amp;url=http%3A%2F%2Fpapers.ssrn.com%2Fsol3%2FDelivery.cfm%3Fabstractid%3D1450275&amp;ei=YhtiUOaBCo3DtAbmnIHoAg&amp;usg=AFQjCNEYJJRVWZAG6RciDw5rBXJMI4wETg&amp;sig2=Z0TvNrvaay_cuJDuZ66zyg"
target="_blank">nghiên cứu</a> năm 2009 của Mary Stegmaier, nay làm
việc ở Viện Đại học Missouri, và Klara Plecita thuộc Viện
Hàn lâm Khoa học Cộng hòa Séc, hai phần ba đảng viên ĐCSBM có
hơn bốn mươi năm tuổi đảng. Sáu mươi phần trăm cử tri
cộng sản cho biết họ đã "luôn luôn bỏ phiếu cho" Đảng
Cộng sản; tỉ lệ trung thành này cao hơn nhiều so với tỉ lệ
mà bất cứ đảng nào khác ở nước này đạt được. Ngược
lại, ở nước láng giềng Slovakia, tàn dư của Đảng Cộng
sản chỉ giành được chưa đến hai phần trăm số phiếu. Năm
2004, đảng này sáp nhập với Đảng Dân chủ Xã hội của
Slovakia.

Vì vậy, việc ĐCSBM hiện ngày càng được ưa thích hơn một
phần do tình cờ, một phần do hoàn cảnh. Do không chịu cải
cách sau khi Liên Xô sụp đổ, đảng duy trì lý do tồn tại
của mình – và giữ phần lớn sức lôi cuốn của mình trong
một bộ phận dân chúng vẫn còn hoài niệm thời kỳ có việc
làm, nhà ở và hưu bổng được chính phủ bảo đảm. Đồng
thời, sự trở lại của Đảng Cộng sản cũng là kết quả
của những sự kiện nằm ngoài tầm kiểm soát của họ – đó
là hiện trạng kinh tế èo uột của đất nước và một loạt
gần như vô tận những vụ tai tiếng tham nhũng trong chính phủ.

Chiến dịch của Đảng Cộng sản hiện nay công kích giới
thực thi chính sách thắt lưng buộc bụng đã giành được cảm
tình của những người hưởng phần ít nhất từ chủ nghĩa tư
bản có tính dân chủ. Như Stegmaier và Plecita đã phát hiện
trong nghiên cứu của họ về những người ủng hộ đảng,
"những người có những nhận định tiêu cực hơn về tình
hình kinh tế quốc dân hoặc về nền dân chủ ở Cộng hòa Séc
có khả năng ủng hộ ĐCSBM nhiều hơn".&nbsp; Một cuộc trưng
cầu ý kiến gần đây <a
href="http://praguemonitor.com/2012/10/01/czechs-increasingly-pessimistic-about-domestic-economic-situation"
target="_blank">cho thấy</a> 70 phần trăm người Séc nhận xét
tình hình kinh tế của đất nước là "tệ" hoặc "rất
tệ" và chỉ có 6 phần trăm có nhận định tích cực về kinh
tế, nghĩa là cử tri hiện đã sẵn sàng đón nhận những lời
hứa của Đảng Cộng sản. Khi người Séc có những thái độ
tiêu cực hơn đối với nền kinh tế và nền dân chủ của
họ, tỉ lệ ủng hộ cho đảng cực đoan, "chống chế độ"
chắc chắn sẽ tăng lên.

Những biện pháp thắt lưng buộc bụng gần đây sẽ chỉ
khiến cho xu hướng này càng xấu hơn: Trong những biện pháp
này có cắt giảm hệ thống hưu trí có thể khiến cho các
khoản hưu bổng cho người cao niên – giới ủng hộ trung thành
nhất của Đảng Cộng sản – sẽ không bắt kịp lạm phát.
Nhà phân tích kinh doanh David Marek <a
href="http://www.radio.cz/en/section/curraffrs/business-analyst-governments-austerity-plans-should-not-undercut-growth"
target="_blank">nói với<strong> </strong></a>Đài Phát thanh Séc hồi
đầu năm nay: "Có một nhóm người có thể bị ảnh hưởng
nặng nề nhất, và đó là những người già". Hồi tháng Năm,
tại Séc đã diễn ra <a
href="http://www.ceskapozice.cz/en/news/politics-policy/czech-elderly-protest-gov%E2%80%99t-pension-savings-austerity-measures"
target="_blank">cuộc biểu tình đông đảo đầu tiên</a> của
giới hưu trí.

Dolejs một mực khẳng định rằng Đảng Cộng sản đã hiện
đại hóa và đủ năng lực đáp ứng những thách thức hiện
nay. "Chúng tôi đã sống qua thế kỷ 20, và chúng tôi hiểu
những vấn đề của một nền kinh tế độc đoán, phi thị
trường", ông nói với tôi, như để nhắc lại lập trường
của đảng cho rằng đảng đã nhìn nhận đúng mức về quá
khứ của mình. Nhận định đó dựa vào một đại hội hồi
tháng 12 năm 1989, một tháng sau khi Cách mạng Nhung đánh bật
đảng khỏi vị trí cầm quyền, khi Đảng Cộng sản khai trừ
những lãnh tụ được dựng lên sau đợt thanh trừng của Liên
Xô năm 1968, và đưa ra một <a
href="http://news.google.com/newspapers?id=d0gaAAAAIBAJ&amp;sjid=1iQEAAAAIBAJ&amp;pg=6699%2C5607554"
target="_blank">lời xin lỗi chung chung</a> "về những sự kiện
sau năm 1968 và về việc trục xuất và quấy nhiễu những
người vô tội".
Tuy nhiên, với nhiều người Séc, "lời xin lỗi" này thuần
túy mang tính cơ hội. Ngay trong tháng trước khi lời tuyên bố
đó được đưa ra, đảng đã mất khoảng 70.000 trong số 1,7
triệu đảng viên của mình và tuyên bố phá sản. Và cách hành
xử của đảng kể từ những thay đổi đó khiến người ta
hoài nghi liệu đảng đã rút được bài học gì từ quá khứ.
Tuyên ngôn trong chiến dịch năm 1996 của đảng xem giai đoạn 40
năm đảng cầm quyền không có đối lập là đã tạo ra "một
trong những thời kỳ phát triển xã hội và tăng trưởng kinh
tế vĩ đại nhất". Tháng 12 năm ngoái, khi Quốc hội Séc tổ
chức phút mặc niệm để tưởng nhớ Havel, bốn nghị sĩ
đảng viên cộng sản bỏ ra ngoài để phản đối. (Dolejs chỉ
ra rằng đa số đại biểu cộng sản vẫn ở lại trong phòng
và ông có ký vào sổ phân ưu của Havel.)

Tương phản với cách hành xử đó là phản ứng của đảng
với cái chết (chỉ trước đó một ngày) của nhà độc tài
Kim Chính Nhật của Bắc Triều Tiên: Chủ tịch đảng Vojtech
Filip gởi thư chia buồn đến con trai và người kế nhiệm của
ông, Kim Chính Ân, nói rằng Đảng Cộng sản [Séc] "hết sức
kính trọng" Kim Chính Nhật, <a
href="http://www.ceskapozice.cz/en/news/politics-policy/czech-communist-leader-sends-condolences-north-korea"
target="_blank">ca ngợi</a> ông là vị lãnh tụ "đã hiến dâng
đời mình để mang lại hạnh phúc cho nhân dân Triều Tiên".
Khi tôi hỏi Dolejs về chuyện này, ông khẳng định bức thư
đó chỉ là một thủ tục ngoại giao. (Bức thư đó đã khiến
bộ trưởng tư pháp Séc <a
href="http://www.ceskapozice.cz/en/news/politics-policy/justice-minister-calls-probe-north-korean-condolences"
target="_blank">yêu cầu<strong> </strong></a>cảnh sát điều tra về
việc liệu vị lãnh tụ cộng sản có vi phạm <a
href="http://www.hrad.cz/en/czech-republic/constitution-of-the-cr.shtml"
target="_blank">hiến pháp</a> của Séc hay không; hiến pháp Séc quy
định rằng "hệ thống chính trị" phải bao gồm "những
chính đảng tôn trọng những nguyên tắc dân chủ cơ bản và
không chấp nhận bạo lực như một phương tiện khẳng định
những lợi ích của mình".)

Ngay sau cuộc Cách mạng Nhung, nhiều nhân vật dân chủ quan
trọng như Havel đã phản đối những lời kêu gọi cấm Đảng
Cộng sản, hy vọng tránh được cảnh "huynh đệ tương
tàn", điển hình trong sự tan rã của Nam Tư. Trong cuộc bầu
cử hậu cộng sản đầu tiên của Cộng hòa Séc, Đảng Cộng
sản giành được 13,2 phần trăm số phiếu, một tỉ lệ ủng
hộ khá tốt khiến bất kỳ nỗ lực mới nào nhằm cấm đảng
này trở nên nguy hiểm về mặt chính trị. Một số người
phản đối việc cấm nhắc đến đặc điểm dân số như một
lý do không phải lo ngại về sự trỗi dậy trong tương lai của
Đảng Cộng sản: Mặc dù có số đảng viên đóng đảng phí
nhiều gấp đôi bất cứ chính đảng nào khác, ĐCSBM đang mất
đi khoảng 5.000 đảng viên mỗi năm, có thể là do các nguyên
nhân tự nhiên.

Tuy nhiên, trái với những hy vọng của Havel, ĐCSBM không bấp
bênh trên bờ vực chìm vào quên lãng. Đảng liên tục thu hút
một số thành phần nghèo khó trong xã hội – chỉ có 14 phần
trăm cử tri ĐCSBM có trình độ trung học – và, hết sức quan
trọng là những người rất bất mãn với hệ thống chính trị
Séc. Song đôi khi những nỗ lực không đều đặn của đảng
nhằm làm dịu đi hình ảnh của mình trước công chúng nghĩa
là đảng phải tự tránh xa thành phần xưa nay vốn là bộ
phận cử tri đương nhiên của các đảng cộng sản – lớp
trẻ cực đoan. <a href="http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-19765533"
target="_blank">Biến cố lớn nhất</a> làm rúng động chính trị
Séc trong mấy tháng gần đây là chuyện một thanh niên 26 tuổi
dùng súng hơi bắn Tổng thống Vaclav Klaus tại một lễ khánh
thành cầu. Là người ủng hộ Đảng Cộng sản, kẻ tấn công
này nói với báo chí rằng trò ám sát giả của anh ta là nhắm
vào một người "mù và điếc trước những lời ta thán của
nhân dân".

Cuộc khủng hoảng kinh tế Châu Âu là lộc trời cho đối với
những đảng cánh tả thất sủng, và Đảng Cộng sản Séc đã
lợi dụng bằng cách từ bỏ những lời lên án chủ nghĩa tư
bản nặng mùi ý thức hệ để áp dụng những đòn chỉ trích
thực tế về tham nhũng, bọn hoạt đầu chính trị, và những
biện pháp thắt lưng buộc bụng khắc nghiệt. Theo Dolejs, dười
thời cộng sản, "nền kinh tế ngầm" chiếm khoảng 6 đến 7
phần trăm toàn bộ nền kinh tế, trong khi hiện nay nó chiếm
khoảng 20 phần trăm. "Chúng tôi hoàn toàn không có liên hệ
với người giàu và những giới quyền lực này, nên chỉ cần
lý do đó là đủ để nhân dân có thể tin tưởng chúng tôi',
ông nói. Lối nói này oái ăm thay lại nghe giống như những
lời chỉ trích thời kỳ hậu cộng sản của Havel; ông thường
kêu ca về "chủ nghĩa cộng sản mafia" và chủ nghĩa tiêu
dùng hoành hành trên đất nước sau năm 1989.

Vì vậy, quả là nghịch lý khi chính cái đảng đã cai trị
đất nước bằng quả đấm thép trong hơn bốn thập niên nay
lại đang tự định vị mình là lựa chọn chống lại chế
độ hiện hành. Một <a
href="http://www.kscm.cz/our-politics/documents/65189/main-tasks-aims-of-the-partys-work-after-kscms-viii-congress"
target="_blank">nghị quyết</a> gần đây của ĐCSBM chỉ trích
chính phủ liên minh tuyên bố rằng "những biện pháp hạn
chế cả dân chủ lẫn tự do ngôn luận của công dân đã
được thực hiện, những hành động của nhà cầm quyền trong
các vụ tố tụng hình sự đều bị ảnh hưởng công khai có
lợi cho đảng viên hoặc người ủng hộ các đảng cánh hữu,
an ninh của công dân không được bảo đảm". Quả là một
phát biểu giả ngơ giả điếc từ miệng của một đảng đã
loại trừ dân chủ và tự do ngôn luận, dàn dựng những phiên
tòa nặng tính trình diễn, và thường xuyên vi phạm những
quyền cơ bản nhất của công dân trong bốn mươi mốt năm.

Thế nhưng có nguy cơ Đảng Cộng sản lại có thể ung dung
thoát được búa rìu dư luận. Tâm lý bất mãn phổ biến với
chính phủ liên minh tiếp tục tăng lên. Trong khi đó, những
công kích của Đảng Cộng sản nhằm vào giới tư bản tập
quyền và những kẻ trục lợi chính trị ở Séc có thể giành
được cảm tình của những người trước nay thụ hưởng ít
nhất từ quá trình quá độ sang chủ nghĩa tư bản dân chủ,
đặc biệt là ở thời điểm này toàn châu lục bị khủng
hoảng kinh tế. Đối với một số người Séc, chừng đó cũng
đủ khiến họ nuối tiếc những ngày xa xưa sống trong bình
đẳng (chí ít là trong tưởng tượng).

Nhưng cách truyền đạt thông điệp kiểu tâm thần nửa mê
nửa tỉnh của đảng – vừa ca ngợi Kim Chính Nhật vừa tuyên
bố chung chung về việc quay lưng lại với quá khứ tệ hại –
có thể khiến thiên hạ khó mà giải mã được những động
cơ của đảng. Dolejs nói rằng chỉ có chút khác biệt không
đáng kể giữa những chương trình của Đảng Cộng sản và
Đảng Dân chủ Xã hội, gắng hết sức để tách biệt đảng
hiện nay với "thành tích" trong lịch sử của đảng. Ông
nói với tôi, "Không có khác biệt thực sự nào giữa ĐCSBM
và [Đảng Dân chủ Xã hội], và không thể có độc quyền
chính trị hay kinh tế tương tự như kiểu của chế độ cũ".
Song, nếu Đảng Cộng sản không hề khác biệt với Đảng Dân
chủ Xã hội được nhiều người ủng hộ hơn, sao lại không
gia nhập với họ?

<center>* * *</center>

Việc ĐCSBM không thể sáp nhập với Đảng Dân chủ Xã hội rõ
ràng đã cản trở sự nghiệp chính trị cánh tả ở Cộng hòa
Séc. Tất cả những đảng phái chính đều không chịu hợp tác
với Đảng Cộng sản ở tầm quốc gia: Hiểu rõ lịch sử cả
thế kỷ của phe cộng sản trong việc phá hoại ngầm để bóp
chết phe xã hội dân chủ, Đảng Dân chủ Xã hội đã cẩn
thận đến mức đưa vào các văn bản chi phối hoạt động
của Đảng (thông qua cái gọi là "Nghị quyết Bohumin")
nguyên tắc cấm "hợp tác chính trị với những chính đảng
có xu hướng cực đoan", trong đó có ĐCSBM.

Tuy nhiên việc cấm hợp tác với đảng lớn duy nhất khác bên
cánh tả đã hạn chế đáng kể khả năng cầm quyền của
Đảng Dân chủ Xã hội. Dù Đảng Dân chủ Xã hội giành
được nhiều phiếu hơn bất kỳ đảng nào khác trong kỳ bầu
cử quốc hội năm 2010, do Đảng Dân chủ Xã hội không thể
thành lập liên minh – mà lẽ ra đã có thể dễ dàng thực
hiện nếu không có Nghị quyết Bohumin – nên đã dẫn đến
chính phủ trung hữu hiện nay hết sức mất lòng dân. Bởi vậy
chẳng có gì đáng ngạc nhiên khi một số đảng viên Đảng
Dân chủ Xã hội ủng hộ liên minh với ĐCSBM vì lý do thực
dụng.

Cựu Thủ tướng Jiri Paroubek (thuộc Đảng Dân chủ Xã hội)
tóm tắt quan điểm này hồi năm 2005, "Phe cộng sản sẽ không
bao giờ trở lại kiểm soát đất nước này. Tôi nghĩ rằng
họ đã bị biến thành con ngáo ộp chính trị một cách không
cần thiết. Stalin không còn ở Điện Kremlin; không có Đệ tam
Quốc tế Cộng sản hay Liên Xô; tình hình quốc tế đã hoàn
toàn khác.… Đảng ĐCSBM sẽ phải hội nhập vào môi trường
dân chủ dù họ có muốn hay không".

Trong những năm kể từ sau nhận định của Paroubek, Đảng Dân
chủ Xã hội đã thành lập những liên minh với Đảng Cộng
sản ở cấp thành phố và cấp vùng. Vì lý do này, theo Dolejs,
chủ đề Đảng Cộng sản quay trở lại tham gia chính phủ ở
cấp liên bang đang dần dần "không còn là đề tài cấm bàn
luận nữa".

Vị lãnh tụ chính trị Séc nỗ lực nhiều hơn bất cứ ai trong
việc bảo đảm rằng chủ đề này không còn cấm kỵ lại là
một nhân vật ít ai ngờ nhất: đó là một người con dòng
cháu giống của một gia đình có lịch sử lâu đời đấu tranh
chống cộng sản. Jiri Dienstbier <em>con</em> – một thượng nghị
sĩ thuộc Đảng Dân chủ Xã hội và là ứng viên tranh cử
tổng thống Séc – là con trai của một trong những người ban
đầu ký tên vào <em>Hiến chương 77</em>, lời thỉnh cầu do phe
bất đồng chính kiến phác thảo kêu gọi chế độ cộng sản
Tiệp Khắc tôn trọng nhân quyền. Sau khi cộng sản sụp đổ,
<a href="http://www.nytimes.com/2011/01/09/world/europe/09dienstbier.html"
target="_blank">Jiri Dienstbier <em>cha</em></a> trở thành ngoại
trưởng đầu tiên của đất nước thời kỳ hậu cộng sản.

Jiri Dienstbier <em>con</em> tiếp tôi trong văn phòng của ông nằm
dưới chân quần thể Lâu đài Prague mang diện mạo như truyện
cổ tích. Ông học hỏi chính trị bên cạnh cha mình và là một
lãnh tụ sinh viên chống cộng sản ở thời điểm diễn ra Cách
mạng Nhung. Ngoài cái họ của mình, ông trở thành <a
href="http://www.praguepost.com/news/13378-presidential-race-dienstbier-popular-but-trailing.html"
target="_blank">chính khách nổi tiếng nhất</a> của Séc nhờ danh
tiếng nói thẳng nói thật. "Tôi sẽ có cảm tưởng như một
tên mafia nếu tôi cố gắng thương lượng với những người
này", Dienstbier <a
href="http://www.praguepost.com/news/5982-mayor-candidates-2010:-ji%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%C2%AD-dienstbier-jr..html"
target="_blank">nói</a> với tờ <em>Bưu điện Praha</em> cách đây
hai năm khi, với tư cách là ứng cử viên của Đảng Dân chủ
Xã hội tranh cử chức thị trưởng Praha, ông được hỏi làm
sao ông có thể xem xét việc liên minh với những người từ
đảng bảo thủ hàng đầu.
Theo Dienstbier, cuộc tranh luận về việc liệu ĐCSBM có phải là
một đảng dân chủ hay không là đạo đức giả. "Nếu đó
là một đảng dân chủ, chúng ta nên xem nó nhưng bất kỳ một
đảng dân chủ nào khác, kể cả khả năng liên minh", ông
nói. "Khả năng thứ hai – đó không phải là một đảng dân
chủ – thì một đảng như vậy không được phép hoạt động,
nên bị cấm, theo hiến pháp và luật pháp của chúng ta".

Quan điểm của Dienstbier là ĐCSBM sẽ là một đối tác cầm
quyền chính đáng. "Có một số bài phát biểu của một số
chính khách Cộng sản không thể chấp nhận được từ góc
độ đạo đức", ông công nhận, "nhưng đó không phải là
mối đe dọa cho hệ thống dân chủ ở đất nước này".

Có người cho rằng Dienstbier có quan điểm như vậy là do tính
toán chính trị, và rõ ràng việc mở rộng vòng tay rào đón
Đảng Cộng sản sẽ cải thiện đáng kể cơ may cầm quyền
của Đảng Dân chủ Xã hội. Tuy nhiên lịch sử gia đình của
Dienstbier cũng khiến quan điểm của ông có trọng lượng hơn:
Cha ông từng làm nhà báo hoạt động ngầm sau khi bị đuổi
việc khỏi đài phát thanh nhà nước và bị khai trừ khỏi
Đảng Cộng sản, bị cầm tù, cùng với Havel, trong ba năm sau
năm 1979. Sau khi được thả, ông bị giáng xuống làm thợ nồi
hơi, lao động phục dịch khổ nhọc là việc làm duy nhất dành
cho những người chống đối chế độ (Havel làm việc trong
một nhà máy bia). Nói cách khác, Dienstbier có nhiều lý do hơn
phần lớn những người khác để mong Đảng Cộng sản Séc bị
tống vào sọt rác của lịch sử. Ông nói "thật vô lý"
nếu cho rằng ông có ảo tưởng về Đảng Cộng sản. (Lời
kêu gọi của Dienstbier về việc hợp tác với phe cộng sản
đã nhận được sự ủng hộ của Milos Zeman, cũng là ứng cử
viên tranh chức tổng thống và cựu Thủ tướng thuộc Đảng
Dân chủ Xã hội).

Cuộc tranh luận hiện nay về vai trò của Đảng Cộng sản Séc
bộc lộ một đất nước xưa nay tránh né đánh giá trung thực
về lịch sử gần đây của mình vì mục đích vội vàng
chuyển sang chủ nghĩa tư bản thị trường. Trong tâm trí của
phần lớn người Séc, chủ nghĩa cộng sản được gộp chung
vào với chủ nghĩa phát xít như một di sản kép của quá khứ
nước Séc. Song như vậy là đơn giản hóa quá – chủ nghĩa
phát xít đến Tiệp Khắc trên những chiếc xe tăng của Adolf
Hitler, còn chủ nghĩa cộng sản đến qua thùng phiếu.

Tệ hơn nữa, quá trình loại bỏ các cán bộ cộng sản khỏi
vị trí quyền lực đã tránh vật lộn với những câu hỏi
bất tiện về sự cộng tác với chế độ của nhiều người
Séc. Quá trình sàng lọc – nghĩa là "rọi sáng" – đã
loại trừ những cán bộ cộng sản cao cấp khỏi những chức
vụ cao trong chính quyền, trong khi những cấp dưới của họ
phải trải qua một quy trình sàng lọc bí mật qua đó lý lịch
của họ được thẩm định để tìm bằng chứng về việc
cộng tác với chế độ. Tuy nhiên không có phiên tòa nào xét
xử các cựu cán bộ cộng sản và, do các buổi điều trần
sàng lọc và kháng cáo đều xử kín, đất nước không có cơ
hội xử lý vai trò của những công dân cá nhân trong chế độ
cộng sản. Điều này càng củng cố khuynh hướng phần lớn
người Séc tưởng tượng chủ nghĩa cộng sản là cái được
áp đặt từ nước ngoài, chứ không phải là một hệ thống
được bầu lên nắm quyền và được đa số người Séc, chí
ít là lúc ban đầu, chấp thuận.

Năm 1999, Kieran Williams, lúc đó là giảng viên ở Trường Nghiên
cứu Slavơ và Đông Âu ở Đại học University College London, <a
href="http://www.ce-review.org/99/19/williams19.html"
target="_blank">viết</a>: "Do không đưa việc cộng tác [với
chế độ cũ] và trách nhiệm ra thảo luận trước những nơi
như Quốc hội, mà biến nó thành một quy trình hành chính,
luật sàng lọc có lẽ thực sự đã hạn chế việc bàn luận
về quá khứ nói chung".

Dolejs một mực khẳng định rằng Đảng Cộng sản không quan
tâm đến việc độc quyền quyền lực một lần nữa, rằng
họ chỉ là một "đảng bảo đảm an sinh sơ đẳng căn bản
cho từng công dân". Tuy nhiên, bất luận Đảng Cộng sản tự
quảng bá mình ra sao, phần lớn người Séc dường như hiểu
rằng đảng này đang che giấu ý đồ thực sự của mình để
âm thầm lén lút trở lại nắm quyền. Nếu phe cộng sản quay
lại nắm quyền ở một nước thuộc khối Xô-viết cũ thì đó
sẽ là một cú sốc nặng cho Châu Âu, một đòn đánh vào công
cuộc hoàn thiện dân chủ và các thị trường tự do – và,
đó chính là cái giá phải trả của cuộc khủng hoảng hiện
nay ở Châu Âu.

Với người Séc, từng trải qua lịch sử gần đây đầy buồn
đau, đó sẽ là một sự đảo ngược kinh khủng. Tôi không
thể không dừng lại và tự hỏi Havel đã quá cố sẽ nghĩ gì,
trong khi tôi rời khỏi trụ sở của Đảng Cộng sản, đi qua
dưới một tấm biển khổng lồ lù lù bên trong lối vào có
dòng chữ "CHÚNG TÔI CÓ GIẢI PHÁP" và quay lại Phố Tù nhân
Chính trị.

<strong>Nguồn:</strong> Dịch từ bản tiếng Anh: James Kirchick,
"<a
href="http://www.foreignpolicy.com/articles/2012/10/12/return_of_the_czech_communists?page=full">Return
of the Czech Communists</a>", <em>Foreign Policy</em>, 12/10/2012.

Bản tiếng Việt © 2012 Phạm Vũ Lửa Hạ &amp; pro&amp;contra

[1] Quốc tế Xã hội (<a
href="http://www.socialistinternational.org/">Socialist International</a>):
tổ chức toàn cầu tập hợp các đảng dân chủ xã hội, xã
hội chủ nghĩa và lao động, hiện có 161 thành viên. (N.D.)


***********************************

Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/tin-tuc/20121028/su-tro-lai-cua-nhung-nguoi-cong-san-sec),
một số đường liên kết và hình ảnh có thể sai lệch. Mời
độc giả ghé thăm Dân Luận để xem bài viết hoàn chỉnh. Dân
Luận có thể bị chặn tường lửa ở Việt Nam, xin đọc
hướng dẫn cách vượt tường lửa tại đây
(http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).

Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!