Huỳnh Thục Vy - Nghĩa hay lợi?

"<em>Phàm người ta làm mọi việc ở đời cũng chỉ vì nghĩa
hay vì lợi... Người quân tử chỉ nghĩ đến điều nghĩa mà
dốc lòng vào việc thiện. Dù việc thiện nhỏ thế nào cũng
không bỏ qua. Kẻ tiểu nhân thì chỉ nghĩ đến điều lợi,
hễ thấy lợi thì dù ác thế nào cũng thực hiện</em>".

Đó là một câu ghi trên đài tưởng niệm liệt sĩ chống pháp
Phước Ninh, Đà Nẵng. Đọc câu nói mang nặng màu sắc Nho giáo
này trong một bài viết, tôi đã suy nghĩ rất mông lung về
những giá trị cổ xưa mà ông cha ta đã suy tôn trong hành trình
"tự Hán hóa" của mình. Đối với nhiều người, có lẽ
câu nói rất ấn tượng, mang tầm vóc một phương châm sống
đầy giá trị và đậm chất luân lý. Nhưng theo tôi, không thể
nhận thức đơn sơ về "nghĩa" hay "lợi" như thế.

<h2>1/ Quân tử và nền đức trị</h2>

"Quân tử" trong cách hiểu cơ bản nhất của người Trung Hoa
xưa, là người cai trị. Do đó, từ này nguyên khởi được
dùng để chỉ những người thuộc tầng lớp thượng lưu của
xã hội quân chủ Trung Hoa và một số quốc gia du nhập Hán
học khác. Với quan điểm đức trị mà Khổng giáo ra sức
truyền bá hay thậm chí là áp đặt, những người cai trị là
những kẻ tài đức vẹn toàn, là những ông vua anh minh mang
tầm vóc thánh nhân, là những ông quan phụ mẫu chi dân. Theo
cách dùng ấy, chúng ta hiểu rằng, quân tử là những người
tài đức xuất chúng và có khả năng thống soái thiên hạ. Sau
này, "quân tử" còn được dùng để chỉ những người có
trí tuệ, đức độ, chính trực và hay làm việc nghĩa.

Quả tình, tôi không thích Nho giáo, không thích cả những khái
niệm của nó. Các giá trị Khổng Nho xa lạ và không gây ấn
tượng tốt với tôi. Bởi trong nền văn hóa ấy, người ta
luôn miệng nói về đạo đức nhưng không có bất cứ một
định chế khả dĩ nào để bảo vệ những giá trị luân lý
ấy. Cũng chính trong nền văn hóa ấy, nơi mà kẻ cai trị
được mặc định là những người vừa có tài thao lược,
vừa có đức hạnh, chúng ta chỉ thấy đầy dẫy những kẻ
bất chấp thủ đoạn để thoán đoạt thiên hạ hoặc ích kỷ
hại nhân. Nào là Lưu Bang giết Hàn Tín sau khi đã thâu tóm
thiên hạ về một mối, Lý Thế Dân giết anh em để lên ngôi
hoàng đế…

Thật vậy, đạo đức xã hội không bao giờ được giữ gìn
bằng cách hô hào, mà chỉ bằng thể chế chính trị, bằng
luật pháp và phần còn lại được giao phó cho những định
chế xã hội khác như: tôn giáo, giáo dục... Ngày hôm nay chúng
ta biết rằng, động cơ hành động của con người là tự
lợi. Bởi nhận chân ra điều ấy, nhân loại mới tạo lập
thể chế dân chủ pháp trị. Kẻ lãnh đạo không thể trở nên
tài đức chỉ vì mang cái danh quân tử. Ngược lại, ngay từ
đầu họ phải được giả định là kẻ xấu, có khả năng
lạm quyền, tư lợi, và phải được kìm chế bởi một cơ
chế chính trị nghiêm khắc. Ở đó, họ bị đặt vào tình
huống: nếu họ vi phạm những cam kết với người dân, hậu
quả mà họ lãnh nhận sẽ lớn hơn nhiều so với mối lợi mà
họ có được khi vi phạm. Nhân loại ngày hôm nay không tin
tưởng vào những phẩm giá tốt đẹp được gán (một cách
hão huyền) cho kẻ cầm quyền theo kiểu đức trị. Với thể
chế chính trị tự do, người dân dõng dạc tuyên bố với kẻ
cai trị rằng: "<em>Các ông cứ tỏ ra tốt đẹp bề ngoài,
còn chúng tôi không biết thâm tâm các ông mưu tính chuyện gì.
Nhưng nếu các ông làm bậy, các ông sẽ nhận hậu quả nhãn
tiền</em>".

<h2>2/ Nghĩa hay lợi</h2>

Trở lại với câu nói đã được đề cập ở đầu bài viết,
nó hoàn toàn đặt trên bình diện đức trị của Nho giáo,
phản thực tế và phản khoa học. Theo đó, người ta chia con
người thành hai loại: một, hành động vì nghĩa; hai, hành
động vì lợi. Phân loại con người thô thiển như thế sẽ
dẫn tới những ngộ nhận tai hại. Trong mỗi một con người,
có cả bản năng vị kỷ và bản năng cộng đồng. Động cơ,
hoài bão và hành động của con người là tổng thể những
mối tương tác của các bản năng này chứ không thể phân
biệt nhị nguyên như trên.

Như đã nói ở trên, trong thực tế, nhân loại có xu hướng
hành động vì lợi ích. Bản thân việc hành động vì lợi
không phải là việc xấu xa về luân lý. Việc xem lợi ích là
một giá trị tiêu cực về đạo đức là đi ngược lại quy
luật tự nhiên, và thậm chí là cản trở sự tiến bộ. Đối
với nền văn hóa Khổng Nho, chỉ có những kẻ thấp kém về
tư cách và tài năng mới hành động vì lợi, còn thánh nhân
thì hành động vì nghĩa. Nhưng mặc cho những giáo điều mà
họ rêu rao, con người là con người. Mặc cho những truyền
giảng đạo đức to lớn của họ, những kẻ đứng đầu thiên
hạ, những quân vương được lưu danh sử sách, luôn là những
người hành động vì lợi. Ai nói những quân vương độc tài
như Tào Tháo, Lưu Bị, Chu Nguyên Chương… hành động vì nghĩa?
Thật trớ trêu, trong một nền văn hóa luôn xiển dương đạo
đức, chính ở đó, đạo đức bị chà đạp thô bạo nhất,
và hơn nữa bị lợi dụng để mang lại lợi ích cho kẻ cầm
quyền độc tài.

Người ta quên mất rằng, điều quan trọng là cần phải xác
định: "nghĩa" là nghĩa như thế nào, nghĩa đối với ai;
còn "lợi" là lợi gì, lợi ích cho ai; chứ không phải chỉ
nói "nghĩa" và "lợi" chung chung. Và việc đồng hóa
"nghĩa" với "thiện", "lợi" với "ác" như câu nói
trên thật không thỏa đáng. Rất nhiều khi, cái "nghĩa" dành
cho thiếu số sẽ là họa cho đa số còn lại (ví như: việc vì
ơn mưa móc chúng ta từng có được từ Đảng cộng sản làm
cho chúng ta không thể lên tiếng chí trích Đảng hoặc chỉ
trích không tới nơi chỉ có thể là "nghĩa" với Đảng
thiểu số chứ chẳng thể là nghĩa đối với đa số còn
lại); và cũng như thế, "lợi"(dù là tư lợi) cũng không bao
giờ là đồng nghĩa với "ác" nếu cái lợi ấy đạt
được bằng những phương tiện hợp pháp, hợp luân lý.

Ấy vậy mà, chữ "nghĩa" lòe loẹt ấy trong suốt thời quân
chủ ở Trung Hoa và Việt Nam đã là cái gông đeo cổ cho toàn
xã hội, đã là giá trị "sáng lòe" để nô lệ hóa cá
nhân, để phục vụ cho những cá nhân cai trị mang danh tập
thể. Đến thời kỳ Cộng Sản, chữ "nghĩa" lại bị lợi
dụng để kéo hàng triệu thanh niên ngây thơ vào "cuộc chiến
chống đế quốc" mà thực ra là cuộc chiến huynh đệ tương
tàn. Thế mới biết "nghĩa" không đứng trơ trọi một mình
để bắt người ta phải hành động, phải hy sinh; cái
"nghĩa" đó phải đi cùng với lợi ích to lớn và lâu dài
của cộng đồng thì mới có giá trị, xứng đáng là
"nghĩa" thật. "Nghĩa" mà không mang lại lợi ích thiết
thực cho cá nhân hay cộng đồng thì việc chạy theo nó là
điều vô ích. Cái "nghĩa" mà không đi kèm với sự suy xét
chín chắn có khi lại gây họa cho bản thân và nghiêm trọng
hơn là cho cộng đồng.

Xét đến chữ "lợi", mỗi cá nhân là phần tử của xã
hội, lợi ích dành cho mỗi cá nhân là góp phần vào lợi ích
chung của xã hội. Bởi vậy, sự mưu cầu lợi ích cá nhân, mà
không xâm hại đến lợi ích của các cá nhân khác và của xã
hội là điều tốt đẹp và cần được phát triển. Còn đối
với những trường hợp mang lại lợi ích cho xã hội, thì
"lợi" này mới chính là "nghĩa" thật. Cái "lợi" ấy,
bây giờ không chỉ mang ý nghĩa luân lý tích cực, mà còn là
sự thể hiện của trí tuệ.

<h2>3/ Sự cáo chung cần thiết của nền đức trị</h2>

Việc cổ xúy đức trị thừa kế từ nền văn hóa Khổng Nho
đã mở đường cho sự thâm nhập dễ dàng của nền "đức
trị Cộng sản". Văn hóa "đức trị" ấy đã "trao
tặng" cho Việt Nam một Hồ Chí Minh thủ đoạn hơn người
nhưng được tôn vinh thành "vị cha già dân tộc đại trí
đại tâm". Nền đức trị không bao giờ ngăn nổi người ta
trở thành những kẻ độc tài tàn bạo; mà ngược lại còn
"thánh hóa" kẻ độc tài ấy, và đưa đến khả năng chính
danh hóa sự cai trị chuyên chế qua nạn sùng bái cá nhân bệnh
hoạn.

Trong cuộc đấu tranh hôm nay, chúng ta đấu tranh vì "nghĩa"
sao? Điều đó không sai, nhưng chưa đủ, chúng ta đấu tranh vì
"lợi" nữa chứ. Nền dân chủ tự do sẽ mang lại cho toàn
thể quốc gia này cũng như mỗi một cá nhân trong xã hội
những lợi ích to lớn. Chúng ta đấu tranh cho dân chủ không
phải vì nó tốt chung chung theo kiểu mị dân, mà vì nó mang
lại lợi ích thực tế đã được kiểm chứng trên thế giới
cho cá nhân và xã hội, mang lại sự thăng tiến tất cả các
mặt của đời sống chính trị xã hội. Chính cái lợi ích to
lớn ấy đã mang lại cho cuộc đấu tranh cái danh diện chính
nghĩa chứ không phải là những giáo điều xơ cứng, màu mè.
Nói cách khác, cái danh "chính nghĩa" là "bộ áo" bên
ngoài ,còn lợi ích thật bên trong (hướng về thiểu số hay đa
số) mới quyết định bản chất của "nghĩa". Cộng sản
đã khoác bộ áo "chính nghĩa" để tàn phá đất nước này
đó thôi. Bởi thế khi đánh giá sự việc, ta không đánh giá
qua "bộ áo chính nghĩa" ấy mà xét tận gốc rễ cái lợi
ích mà nó mang lại sẽ thuộc về ai. Chúng ta mang lại lợi ích
cho ai, điều đó sẽ cho thấy chúng ta là bậc đai phu hay kẻ
tiểu nhân, chứ không phải chỉ nhìn nhận phân biệt đơn sơ
giữa "nghĩa" và "lợi".

Ngày hôm nay, chúng ta không hướng đến một xã hội có những
cá nhân tỏa hào quang của thánh nhân mà là một xã hội với
những định chế vững vàng và có khả năng kiềm tỏa quyền
lực chính trị, bảo vệ tự do cá nhân. Sự hô hào đạo
đức, nhân văn chẳng thể mang lại nhân văn, đạo đức thật;
chỉ khi nào người ta bị buộc phải hành động như thế nếu
không họ sẽ bị loại bỏ, trừng phạt thì lúc đó xã hội
mới tiến bộ được. Vì vậy, xin hãy để tâm thức Khổng Nho
cùng những giá trị mà nó xiển dương lùi vào quá khứ,
nhường đường cho những giá trị mới.

Huỳnh Thục Vy
Tam Kỳ ngày 10 tháng 10 năm 2012


***********************************

Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/tin-tuc/20121018/huynh-thuc-vy-nghia-hay-loi), một số
đường liên kết và hình ảnh có thể sai lệch. Mời độc
giả ghé thăm Dân Luận để xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận
có thể bị chặn tường lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng
dẫn cách vượt tường lửa tại đây
(http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).

Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!