<strong>Những ngã rẽ bất ngờ của một chữ tự do</strong>
Tiếp theo kỳ trước, về nội dung của chữ "liberal" hay
"liberalism," kỳ này "Hồ Sơ Người-Việt" đi sâu hơn vào
cội nguồn của chữ tự do để nói về những biến chứng tai
hại của chủ nghĩa tự do hay các lý luận khai thác chữ tự
do, trong đó có các chế độ độc tài và chủ nghĩa
"libertarian" rất đặc thù tại Hoa Kỳ.
<strong>Triết lý tự do</strong>
Cùng một khái niệm tự do khi bổ dọc theo lằn ranh kinh tế và
luân lý, người ta có thể phân biệt hai cánh tả và hữu tại
Hoa Kỳ - chúng ta đã thấy qua chuyện này trong hồ sơ tuần
trước.
Cánh hữu chủ trương bảo vệ quyền tự do của công dân đối
lập với nhà nước và muốn thu hẹp vai trò của chính quyền
để mở rộng không gian sinh hoạt của người dân và vì vậy
mới đòi quyền tự do kinh tế, muốn giảm thuế và giản
lược bộ máy hành chánh công quyền. Cánh tả thì nhân danh
một thứ tự do khác, không chỉ là tự do được quyền làm
việc này việc kia, mà còn là tự do tiêu cực, là không để
bị áp chế vì sự nghèo đói. Vì vậy họ đòi hỏi công bằng
xã hội và hạn chế tự do thị trường, đôi khi còn đối
lập với chủ nghĩa tư bản.
Từ cách suy diễn khác nhau của triết lý tự do, nhưng xẻ ngang
trên trục kinh tế và xã hội, người ta thấy ra hai vế đối
lập của phát triển kinh tế và công bằng xã hội.
Phe hữu đề cao phát triển và muốn sản xuất ngày càng nhiều
của cải tài sản để chất lên cỗ xe kinh tế quốc gia. Cánh
tả thì coi trọng công bằng xã hội nên muốn tái phân phối
lợi tức từ cỗ xe đó cho người nghèo, gọi đấy là
"redistribution." Trong cuộc tranh cử năm nay, khác biệt này
gây tranh luận gay gắt vì kinh tế không phát triển, cỗ xe tài
sản gần cạn, lợi tức trung bình của người dân sa sút trong
khi số người nghèo phải lãnh phiếu lương thực lên tới mức
kỷ lục là 47 triệu.
Khi đã có tranh luận là phải nói đến sự cường điệu. Phe
hữu thực dụng thì bị đả kích là chỉ để ý đến kinh tế
và bảo vệ quyền lợi của nhà giàu và rơi vào chế độ cai
trị của trọc phú - plutocracy. Cánh tả lý tưởng thì bị phê
phán là vô trách nhiệm khi sử dụng công quỹ và tăng chi bừa
phứa để lập nên một nhà nước phúc lợi hay vú em (welfare
state) nhờ chế độ bao cấp.
Chi tiết rắc rối mà ít được đa số chú ý là khi khai triển
hai hướng lý luận này đến tận cùng, một cách cực đoan,
thì chúng ta gặp chủ nghĩa phát xít và chủ nghĩa cộng sản,
hai biến chứng tai hại của cùng một khái niệm tự do. "Hồ
Sơ Người-Việt" sẽ đề cập đến sự gặp gỡ bất ngờ
đó ở phần cuối.
<strong>Chủ nghĩa tự do trong ngoại giao và ngoại thương</strong>
Trong lãnh vực đối ngoại, triết lý chính trị gọi là chủ
nghĩa tự do cũng dẫn đến hai ngã rẽ.
Thời Chiến Tranh Lạnh giữa hai khối Tự Do và Cộng Sản, vì
lý tưởng dân chủ và nhân quyền cánh tả có lập trường
chống Cộng rất mạnh chẳng kém gì cánh hữu, (xin hãy nhớ
đến các Tổng Thống Dân Chủ John Kennedy hay Jimmy Carter, hoặc
trước đó, Woodrow Wilson và Harry Truman).
Ngày nay, với trường hợp Trung Quốc, người ta cũng chứng
kiến điều tương tự. Nhân danh tự do cá nhân, cánh tả tấn
công Bắc Kinh tội kiểm duyệt thông tin, vi phạm nhân quyền
hoặc bóc lột sức lao động của phụ nữ, thiếu nhi và tù
nhân. Ðặc biệt quan tâm đến khía cạnh môi sinh, cánh tả
cũng đả kích Trung Quốc về tội gây ô nhiễm môi trường.
Nhân danh tự do kinh tế và quy luật thị trường, cánh hữu
đả kích Trung Quốc hạn chế tự do, kể cả tự do tín
ngưỡng, kiểm soát hối đoái và quản lý kinh tế bằng hệ
thống doanh nghiệp nhà nước. Cũng từ cánh hữu, chủ trương
bảo vệ luân lý và chống phá thai thì phê phán chánh sách
kiểm soát dân số, triệt sản, phá thai và sát hại thai nhi
phái nữ. Ngoài ra, vì quan tâm đến quyền lợi an ninh của
nước Mỹ, cánh hữu thường báo động về mối nguy bành
trướng của Trung Quốc.
Nếu gác qua một bên loại lý luận có vẻ tuyên truyền trong
mùa bầu cử thì thật ra hai phe tả hữu chẳng có quá nhiều
dị biệt và đều lấy chủ nghĩa tự do làm nền tảng tư
tưởng.
Trường hợp thứ hai là khác biệt về ngoại thương hay mậu
dịch và chúng ta nên chú ý đến từ ngữ, sự dị biệt giữa
"free trade" (tự do mậu dịch) và "fair trade" (mậu dịch
công bằng).
Nhân danh tự do thị trường, cánh hữu đề cao tự do ngoại
thương như một động lực của phát triển và chủ trương là
nhà nước và các nước không can thiệp vào hối suất, giảm
thiểu thuế suất đánh trên hàng hóa giao dịch và không đặt
ra chế độ hạn ngạch hay quota. Ða số cánh tả cũng chủ
trương tự do mậu dịch trên lý thuyết, nhưng còn đòi hỏi
sự công bằng để bảo vệ quyền lợi của công nhân viên Hoa
Kỳ và họ gọi đó là "fair trade."
Vì vậy, chính quyền George W. Bush đã thương thuyết và ký kết
thỏa ước tự do mậu dịch với Nam Hàn, Colombia hay Peru từ
năm 2007 theo thủ tục "fast track" - thủ tục nhanh gọn để
Quốc Hội phê chuẩn trọn gói mà khỏi phải xin chấp nhuận
từng khoản. Nhưng các thỏa ước đó bị Quốc Hội chặn trong
nhiều năm do áp lực bảo hộ mậu dịch (protectionism) bên cánh
tả và hiệp định với Nam Hàn đã phải tu chính lại rồi
mới được phê chuẩn năm ngoái.
Trên đại thể thì đã rắc rối như vậy, thực tế còn phức
tạp hơn.
Phe cực đoan bên cánh hữu lại nhân danh quyền lợi và thể
thống quốc gia lẫn chủ nghĩa tự cô lập (isolationism - nước
Mỹ ưu tiên lo cho dân Mỹ và không can thiệp vào chuyện thế
giới) mà ngăn chặn tự do mậu dịch và nhiều hoạt động có
tính chất quốc tế, kể cả viện trợ cho các nước nghèo
hoặc góp tiền cho Quỹ Tiền Tệ Quốc Tế. Bên cánh tả, phe
cực đoan đề cao chế độ bảo hộ mậu dịch để bảo vệ
công nhân và nghiệp đoàn và đòi các nước giao thương với
Hoa Kỳ phải áp dụng tiêu chuẩn tương tự như Hoa Kỳ về môi
sinh hay quyền lợi lao động.
Rốt cuộc thì các đạo luật về tự do ngoại thương chỉ
được Quốc Hội phê chuẩn với lá phiếu của đa số trung
dung trong cả hai đảng Dân Chủ và Cộng Hòa. Thí dụ là Hiệp
ước Tự do Mậu dịch Bắc Mỹ NAFTA thành hình năm 1992 thời
ông Bill Clinton, hoặc các hiệp định tự do mậu dịch với Nam
Hàn hay Colombia mới được Quốc Hội phê chuẩn năm ngoái là
nhờ lá phiếu Cộng Hòa nay đã chiếm đa số trong Hạ Viện sau
cuộc bầu cử năm 2010.
<strong>Tự do là quyền chọn lựa</strong>
"Hồ Sơ Người-Việt" tránh đi vào nhiều chi tiết quá trừu
tượng về triết lý của tự do hay chủ nghĩa tự do mà chỉ
muốn nhấn mạnh rằng từ xuất xứ là Âu Châu, khái niệm này
đã trở thành phổ quát trên thế giới nhưng lại mang nội dung
khác biệt do cái quyền chọn lựa của từng người về yếu
tố quan trọng nhất trong tự do.
Khởi đi từ Âu Châu, khái niệm tự do đã trước hết
bị/được lồng vào các vấn đề đặc thù Âu Châu, trong đó
có vai trò của giáo quyền, sự ra đời của chủ nghĩa cộng
sản và sự hiện hữu của chế độ cộng sản. Vì thế, tự
do được hiểu trong tinh thần tích cực bảo vệ tự do cá nhân
về cả hai mặt tôn giáo (tự do đối với giáo quyền) và kinh
tế (tự do đối lập với chế độ kinh tế chỉ huy của cộng
sản). Ý nghĩa đó trở thành phổ biến nhất trên toàn cầu
nên các đảng phái hay khuynh hướng mang tên Tự Do đều thuộc
cánh hữu hoặc trung hữu, như tại Anh, tại Úc hay tại Nhật.
Ngược lại, tại Hoa Kỳ thì thế lực có thể đe dọa tự do
của người dân lại không là chế độ cộng sản mà là tư
bản, hoặc sự quá đáng của thị trường. Vì vậy, khuynh
hướng có tinh thần giới hạn chủ nghĩa tư bản và quy luật
thị trường mới tự xưng là tự do, liberal. Khi đọc hay phiên
dịch các bản tin có những từ như tự do hay chủ nghĩa tự do,
chúng ta nên thận trọng xét đến nội dung của nhận thức
hoặc vấn đề tại từng nước để tránh hiểu sai. Thí dụ
như lý luận "kinh tế tự do" Âu Châu lại gần với quan
điểm bảo thủ của đảng Cộng Hòa tại Hoa Kỳ và xu hướng
gọi là tự do của đảng Dân Chủ tại Hoa Kỳ lại gần với
các đảng Xã Hội hay Lao Ðộng Âu Châu.
Ðể tổng kết cho dễ nhớ thì xin quý độc giả mường
tượng ra một đồ biểu hình quả trám có bốn góc như sau:
Bên tay phải là vị trí của đa số đảng viên Cộng Hòa với
chủ trương bảo thủ về luân lý và tự do về kinh tế, càng
ở về bên phải thì càng bảo thủ. Bên trái là vị trí của
đa số đảng viên Dân Chủ với chủ trương tự do về luân lý
nhưng can thiệp về kinh tế, càng ở bên trái thì càng can
thiệp mạnh. Ở giữa, vùng có dấu thập là khuynh hướng trung
dung, nơi tiếp cận và hợp tác của hai đảng trong các quyết
định căn bản nhất và được đa số tả hữu chấp nhận
nhờ sự đổi chác và tương nhượng.
Trong mọi cuộc tranh cử, các ứng cử viên đều chuyển dịch
lập trường từ ngoài vào trong, từ quan điểm thiên tả hay
hữu khuynh nhất để tranh thủ thành phần cử tri nòng cốt
của mình. Khi đảm bảo được hậu thuẫn đó rồi để có
triển vọng đắc cử ở vòng sơ bộ, họ nghĩ đến giai đoạn
kế tiếp là cầm quyền. Muốn cầm quyền thì phải có hậu
thuẫn của đa số chứ không chỉ từ thành phần trung kiên
của mình. Khi ấy, các ứng cử viên mới bày tỏ tinh thần hòa
hoãn và lập trường trung dung hơn. Họ ngả dần vào giữa,
phía Dân Chủ về bên phải, và Cộng Hòa về bên trái.
Cũng trên đồ biểu này, góc dưới là các khuynh hướng cực
đoan giảm thiểu tự do. Từ cánh hữu xuống là các chế độ
phát xít, có một chút tự do kinh tế nhưng toàn trị về tư
tưởng. Từ cánh tả xuống là các chế độ cộng sản hoặc
cộng sản tự xưng danh xã hội chủ nghĩa, cũng có cái thế
đối lập với tôn giáo để giải phóng con người, nhưng thật
ra kiểm soát về cả kinh tế lẫn tư tưởng.
Ở góc trên mới là thành phần độc đáo nhất: đó là khuynh
hướng tự do tuyệt đối mà Hoa Kỳ gọi là "libertarian."
<strong>"Libertarian" là gì?</strong>
Chúng ta có thể gọi đó là "chủ nghĩa tự do tuyệt đối"
hoặc "vô vi" vì trào lưu chính trị này chủ trương là nhà
nước phải ít can thiệp, là người dân phải có tối đa
quyền tự do về cả luân lý, xã hội lẫn kinh tế. Xu hướng
này bảo vệ mọi quyền tự do của xã hội.
Hôn nhân đồng tính, phá thai, tự do thông tin hay nghệ thuật
hoặc hút cần sa, v.v... là loại dân quyền thiêng liêng của cá
nhân mà nhà nước không được ngăn cấm. Trong tinh thần đó,
họ gần với cánh tả phóng túng của đảng Dân Chủ.
Xu hướng này cũng đòi giảm thiểu sự can thiệp của chính
quyền vào kinh tế. Bộ máy nhà nước phải tinh giản, ngân
sách chiếm tỷ trọng tối thiểu với thuế suất đồng hạng
càng thấp càng tốt. Trong tinh thần đó, phe "libertarian" lại
gần với xu hướng tự do kinh tế bên đảng Cộng Hòa.
Nhưng độc đáo nhất là tinh thần bất can thiệp trên cả
địa hạt quốc tế.
Triết lý "libertarian" chống lại các hiệp định tự do mậu
dịch, các liên minh quốc tế và đòi quyền tự do cư trú cho di
dân từ bên ngoài vào. Họ có sắc thái chủ hòa hay phản
chiến như cánh cực tả trong đảng Dân Chủ và đến độ tự
cô lập như cánh cực hữu đảng Cộng Hòa. Họ cho là Hoa Kỳ
không nên can thiệp vào chuyện quốc tế, chỉ bất đắc dĩ
khai chiến khi quyền lợi sinh tử bị đe dọa, chứ không có
quyền áp đặt tư tưởng tự do hay dân chủ của mình cho xứ
khác! Và Hoa Kỳ cũng không thể bị quốc tế ràng buộc vào
những cam kết vô ích.
Sau hai đảng lớn là Cộng Hòa và Dân Chủ, chính đảng thứ ba
có ảnh hưởng nhất và đang bành trướng mạnh chính là đảng
"Libertarian." Nhiều phần tử trong phong trào Tea Party thấy
gần gũi với đảng này và đả kích đảng Cộng Hòa là xa
dần lý tưởng tự do của nước Mỹ mà cùng đảng Dân Chủ
góp phần bành trướng vai trò của chính quyền với sưu cao
thuế nặng và gây bội chi ngân sách!
<strong>Kết luận ở đây là gì?
</strong>
Tự do cũng có ý nghĩa là quyền chọn lựa và sự đòi hỏi
phải tôn trọng quan điểm của người khác. Ðây là điều
không trừu tượng vô ích mà là cần thiết. Trước khi nói
đến dân chủ hay tự do, ta phải nói đến một điều kiện
khác, đó là sự khiêm tốn chấp nhận ý kiến người khác.
Xã hội cởi mở là xã hội không có chân lý độc tôn. Sự
cởi mở là điều kiện không thể thiếu để có dân chủ. Hoa
Kỳ là một xã hội cởi mở vì là nơi mà người ta có quyền
tự do tranh luận về mọi chuyện, kể cả về nội dung của
tự do. Từ thực tế đó, khái niệm tự do vào đến Hoa Kỳ
đã bị đảo lộn và có những ý nghĩa trái ngược với quan
niệm phổ biến của thế giới, xuất phát từ Âu Châu.
Ðã vậy, chủ nghĩa tự do hay "liberal" như triết lý chính
trị của cánh tả và chủ nghĩa tự do bảo thủ của cánh hữu
còn bị thách đố bởi một chủ nghĩa tự do tuyệt đối hơn,
chủ nghĩa "libertarian."
Hoa Kỳ không là quốc gia đơn giản!
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/tin-tuc/20121027/hung-tam-triet-ly-tu-do-chu-nghia-phat-xit-va-doc-tai-cong-san),
một số đường liên kết và hình ảnh có thể sai lệch. Mời
độc giả ghé thăm Dân Luận để xem bài viết hoàn chỉnh. Dân
Luận có thể bị chặn tường lửa ở Việt Nam, xin đọc
hướng dẫn cách vượt tường lửa tại đây
(http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét