Giáp Văn Dương - Sức mạnh của dịch thuật

"Tri thức là sức mạnh". Tri thức là nền tảng phát triển
của xã hội. Nhận định này từ lâu đã được thừa nhận
như một chân lý.

Kinh nghiệm Nhật Bản cho thấy, việc hiện đại hóa nước
Nhật đã được bắt đầu bởi việc biên dịch các sách khoa
học và triết học phương Tây ra tiếng Nhật, khởi đi từ
nửa sau thế kỷ XVII và kéo dài từ đó đến nay. Nếu không
có cuộc dịch thuật này, nước Nhật đã không thể hiện
đại hóa thành công và phát triển thành cường quốc được
cả thế giới ngưỡng mộ.

Các cuốn sách được biên dịch này đã có ảnh hưởng to lớn
đến đời sống từng người dân Nhật Bản, và giữ vai trò
quyết định đến sự thành công của đất nước này. Chính
nhờ luồng tri thức mới có được qua việc dịch sách, nước
Nhật đã xây dựng được một nền văn hóa mới mang đậm tinh
thần khai minh, đặt cơ sở trên khoa học và sức mạnh của lý
trí, sự khai phóng về tư tưởng, và sức sáng tạo của cá
nhân; tạo ra hạ tầng tri thức vững chắc cho các ngành sản
xuất, kỹ nghệ, kinh tế, văn hóa, giáo dục…, cũng như hình
thành nên các cách thức tổ chức và vận hành xã hội mới,
tiến bộ. Vì thế có thể nói, nếu không có cuộc dịch thuật
của giới trí thức Nhật Bản trong trong hơn ba thế kỷ vừa
qua thì nước Nhật đã không thể phát triển được như ngày
nay.

Gần đây hơn, Hàn Quốc đã noi gương Nhật Bản trong việc
đưa tri thức thế giới về nước để tạo tiền đề cho sự
phát triển. Ngoài việc chiêu mộ nhân tài thì một trong số
các việc quan trọng mà người Hàn Quốc thực hiện là biên
dịch các sách khoa học, triết học và kỹ thuật tiên tiến
nhất ra tiếng Hàn. Sự thành công của Hàn Quốc ngày nay chắc
hẳn phải có sự đóng góp to lớn của việc dịch thuật này.

Sự thành công của hai tấm gương châu Á, Nhật Bản và Hàn
Quốc, là minh chứng cho một nhận định đã được thừa nhận
rộng rãi như một chân lý, rằng: Chính tri thức, trí tuệ, tài
nguyên con người mới là yếu tố quyết định sự thành công
hay thất bại của một đất nước, chứ không phải tài nguyên
thiên nhiên hay số phận thiên định như nhiều người nhầm
tưởng hoặc bao biện.

Nhìn xa hơn sang các nước Âu Mỹ cũng thấy: Chính tri thức về
khoa học kỹ nghệ, tinh thần khoa học của đại chúng là yếu
tố quyết định giúp các nước này phát triển và giữ được
vị trí ưu thế của mình so với các dân tộc khác trên thế
giới.

Giờ nhìn lại lịch sử Việt Nam, thấy rằng: Tuy
đã được tiếp xúc với khoa học từ nhiều chục năm nay,
nhưng vì chiến tranh triền miên và nhiều lý do khác nhau, khoa
học đã không có đủ điều kiện để phát triển và đóng
góp xứng đáng vào sự phát triển của đất nước; tinh thần
khoa học vẫn chưa trở thành thường trực trong xã hội. Văn
hóa khoa học, tinh thần khai phóng, sức mạnh của trí tuệ và
ánh sáng của tri thức khai minh vẫn còn là điều xa lạ đối
với đại chúng.

Những cuốn sách khoa học kinh điển tạo nên diện
mạo văn minh của thế giới vẫn hầu như vắng bóng tại Việt
Nam. Tác phẩm của những nhà khoa học lớn vẫn chưa tìm
được nơi trú chân bén rễ trong ngành xuất bản. Việc tạo
điều kiện cho lớp trẻ "đứng trên vai người khổng lồ",
thông qua tiếp cận với tác phẩm nguyên bản của những bộ
óc lớn của nhân loại, vẫn còn là điều bất khả vì rào
cản ngôn ngữ, tài chính và bản quyền. Hậu quả không chỉ
là sự nghèo nàn trên diện rộng về tri thức và văn hóa, mà
còn là sự đứt đoạn với truyền thống khoa học thế giới
và sự cô lập với bầu không khí học thuật quốc tế, tạo
ra tình trạng bế quan tỏa cảng trong nhận thức, tù đọng
trong tinh thần – những nguyên nhân trực tiếp của sự lạc
hậu, chậm phát triển.

Trong các giảng đường đại học, sinh viên Việt Nam
vẫn phải học các giáo trình cũ kỹ, lạc hậu, nhiều khi
được biên soạn từ những năm 1960-1970 của thế kỷ trước,
mà phần lớn các sách này lại được biên dịch từ nguồn
tài liệu trước đó khá lâu. Điều này dẫn đến một thực
tế: Những tri thức và kỹ năng được giảng dạy trong đại
học Việt Nam phần lớn đã quá lạc hậu; các kỹ sư, cử
nhân, bác sĩ, kiến trúc sư… tương lai được học các công
nghệ nhiều khi đã bị thế giới thải loại từ lâu. Hệ quả
tất yếu của những điều này là các nhà chuyên môn của
Việt Nam khó tạo ra được các tri thức và công nghệ mới,
bắt được nhịp với sự phát triển khoa học và kỹ thuật
của thế giới, chứ chưa nói gì đến những sáng tạo đột
phá lớn như mơ ước của nhiều người. Bằng chứng của
thực tế đáng buồn này là cho đến nay, các ngành công nghiệp
của Việt Nam, kể cả công nghiệp phụ trợ, không thể hình
thành như mong đợi, và Việt Nam vẫn nằm trong nhóm các nước
chưa phát triển.

Khi bước chân vào hội nhập thế giới, người trẻ Việt Nam
bỗng thấy mình trắng tay trước di sản trí tuệ của nhân
loại. Việc kết nối tri thức, tư tưởng, văn hóa, nghệ
thuật… thành một hệ thống khả dụng để làm giàu đời
sống tinh thần của cá nhân; hình thành các thang giá trị tiến
bộ để định chuẩn cho sự vận hành của xã hội; xây đắp
nền tảng tri thức cho các ngành khoa học và công nghệ, thông
qua đó kiến tạo tạo và thúc đẩy sự phát triển của đất
nước, đã không thể thực hiện được.

Trước bối cảnh đó, chúng ta không khỏi giật mình và tự
hỏi cần phải làm gì để cải thiện tình hình? Những tấm
gương thành công xa gần đã mách bảo ta rằng: Không còn cách
nào khác là phải nhanh chóng đưa tinh hoa tri thức thế giới
về khoa học, kỹ nghệ, kinh tế, xã hội, giáo dục, văn
hóa….về thông qua việc biên dịch những cuốn sách chuyên
ngành tốt nhất ra tiếng Việt. Thực tế cho thấy, dịch thuật
không chỉ là cách nhanh nhất để đưa tri thức thế giới về
cho đất nước, mà còn làm phong phú thêm kho ngôn ngữ tiếng
Việt. Thông qua dịch thuật, hệ thống thuật ngữ chuyên ngành
bằng tiếng Việt sẽ được hoàn thiện dần, tạo cơ sở cho
việc tư duy sâu sắc và chặt chẽ, hình thành dần văn hóa khoa
học cho đại chúng. Nói cách khác, việc dịch các sách chuyên
môn kinh điển của thế giới sang tiếng Việt là việc làm
cần kíp không thể chần chừ.

Đây là công việc khó khăn, đòi hỏi không chỉ sự tận tâm,
sự kiên trì mà còn nhiều nguồn lực nên không một cá nhân
hay nhóm nào có thể thực hiện được. Việc biên dịch cũng
không thể trông chờ vào việc xã hội hóa vì việc xuất bản
các sách này không mang lại lợi nhuận trực tiếp nên sẽ khó
thu hút được đầu tư của xã hội. Vì thế, để việc biên
dịch và xuất bản các sách này được thành công, cần thiết
phải có sự tham gia của bộ, ngành liên quan; các nhà xuất
bản và sự góp sức của các chuyên gia trong và ngoài nước.

__________________

Bài đã đăng Tạp chí Tia sáng, 5/10/2012.

***********************************

Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/tin-tuc/20121008/giap-van-duong-suc-manh-cua-dich-thuat),
một số đường liên kết và hình ảnh có thể sai lệch. Mời
độc giả ghé thăm Dân Luận để xem bài viết hoàn chỉnh. Dân
Luận có thể bị chặn tường lửa ở Việt Nam, xin đọc
hướng dẫn cách vượt tường lửa tại đây
(http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).

Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!