Đặng Ngữ - Những thế hệ ngồi chờ

Cách đây không lâu, tôi được một anh bạn chia sẻ <a
href="http://danluan.org/tin-tuc/20090726/dien-van-nham-chuc-cua-tong-giam-doc-fpt-nguyen-thanh-nam">bài
phát biểu nhậm chức của anh Nguyễn Thành Nam</a> - Tân Tổng
Giám Đốc của FPT vào thời điểm đó. Anh Nguyễn Thành Nam bây
giờ đã không còn ngồi trên cái ghế tư lệnh tối cao của
tập đoàn FPT nữa. Thay vào đó là anh Trương Đình Anh, người
trước đó đã rất nổi tiếng và được nhiều bạn trẻ hâm
mộ bởi những phát biểu ấn tượng trên truyền hình. Dĩ
nhiên, cho đến giờ phút này anh Trương Đình Anh vẫn chưa thể
trở thành Thủ Tướng như những tuyên bố hùng hồn trên ti-vi
cách đây mấy năm. Nội bộ FPT thế nào để dẫn đến sự
thay đổi vị trí cao nhất trong thời gian rất ngắn như thế
thì tôi không dám bàn. Nhưng thú thật, tôi rất ấn tượng
với bài phát biểu nhậm chức của anh Nguyễn Thành Nam. Ấn
tượng đến nỗi tôi đã đọc đi đọc lại không biết bao
nhiêu lần, gần như thuộc. Anh Nguyễn Thành Nam đã đề cập
đến nhiều vấn đề của gia đình FPT, phần nhiều liên quan
đến cấu trúc công ty, phân tích nguyên nhân thành bại trong
quá khứ, hiện tại, định hướng tương lai… Những vấn đề
anh nêu ra, cá nhân tôi không cho rằng nó chỉ đúng cho riêng FPT
mà còn là điều đáng suy nghĩ đối với nhiều công ty, tập
đoàn lớn khác của Việt Nam chúng ta. Trong cả bài phát biểu,
tôi chú ý nhất đến một đoạn rất ngắn nhưng vấn đề làm
tôi suy nghĩ nhiều nhất:

"<em>Chúng ta có: sáng tạo công nghệ, hưng thịnh quốc gia?
Gọi là một sự nhục nhã cũng không quá khi tập đoàn công
nghệ hàng đầu Việt nam không sở hữu bất cứ một patent nào
về công nghệ trong suốt 20 năm qua, kể cả do mình làm ra hay
là mua về được.</em>"

FPT vốn là một tập đoàn hàng đầu Việt Nam, niềm hi
vọng của Việt Nam trong lĩnh vực khoa học và công nghệ với
hàng chục ngàn thanh niên, trí thức trẻ đầy sáng tạo mà
không sở hữu bất cứ một patent nào về công nghệ sao? Vậy,
với những công ty khác thì thế nào, e rằng còn bi đát hơn,
nhục nhã hơn. Còn nhớ, có một thời (có lẻ cho đến tận
bây giờ) các kỹ sư CNTT trẻ sau khi ra trường, được vào FPT
là một vinh dự, niềm hãnh diện. Vậy bao nhiêu năm qua, bao
nhiêu kỹ sư gia nhập FPT chỉ để "coding", gia công phần mềm
cho các hãng nước ngoài thôi chăng? Hay đơn giản chỉ là kỹ
sư đấu nối thiết bị, mua bán và nhận chuyển giao công nghệ
thôi chăng?

Mấy hôm trước, lang thang trên mạng, tôi tình cờ đọc
được bài viết "<a
href="http://danluan.org/tin-tuc/20121017/tran-quoc-viet-nhung-the-he-ngoi-cho">Những
thế hệ ngồi chờ</a>" của anh Trần Quốc Việt. Đoạn dẫn
nhập như sau:

"<em>Chúng ta là chiếc bóng của lịch sử. Khi chúng ta
ngồi chờ lịch sử ngồi chờ theo, khi chúng ta hành động
lịch sử bắt đầu trở mình, và khi chúng ta sợ hãi triền
miên lịch sử sẽ đứng yên. Lịch sử là chúng ta. Vâng, lịch
sử là chúng ta nhưng chúng ta khôn ngoan chờ người khác đi
trước. Thế là tất cả chúng ta ngồi ngó nhau và chờ lẫn
nhau. May thay lịch sử cũng rất kiên nhẫn chờ theo. Bóng đèn
cuối cùng tắt trên ga Chờ nhưng chuyến tàu Lịch sử sao vẫn
chưa chuyển bánh?</em>"

Bài viết phần nào mang hơi hướng chính trị hoặc tác giả
cố tình lồng ghép những ý kiến mang tính chính trị vào bài
viết. Nhưng thật sự đáng đọc và suy ngẫm. Nó làm tôi cảm
giác như tác giả viết về mình, thế hệ của mình. Bởi bản
thân tôi, xét cho cùng, dù cố vùng vẫy trong khoảng không gian
được phép (vốn rất chật hẹp) vẫn là một kẻ "ngồi
chờ". Nếu không có gì thay đổi, con trai tôi (năm nay cháu
học lớp 1) sẽ tiếp bước cha nó tiếp tục những thế hệ
ngồi chờ. Tôi tự hỏi "ngồi chờ" có phải là thuộc tính
của thế hệ chúng tôi hoặc nghiêm trọng hơn đấy là dân
tộc tính của người Việt chúng ta ? Kết nối với bài phát
biểu của anh Nguyễn Thành Nam thì rõ ràng kết luận trên không
phải là quá hồ đồ hoặc không có cơ sở.



Thông thường, chúng ta hay ngưỡng mộ những người có cá
tính mạnh mẽ, ý chí "tiến lên" phía trước. Nhưng những
con người với thuộc tính ngoan ngoãn, dễ bảo, "ngồi chờ"
lại luôn là những con người dễ mến. Những đồng nghiệp
luôn gật đầu phải chăng là người mà ta luôn muốn họ lắng
nghe câu chuyện của mình. Giáo viên luôn tuyên dương những
học sinh ngoan ngoãn, nghe lời thầy cô giáo…Chúng ta có thể
kể không hết những ví dụ như thế. Nhưng có điều không
thể chối cãi rằng những phát kiến, sự sáng tạo luôn đến
từ những con người luôn "tiến lên", không khuất phục
hoàn cảnh chứ không phải đến từ những tính cách ngồi
chờ. Chúng ta thường hay tự khen nhau rằng "người Việt cần
cù, chịu khó, sáng tạo". Cần cù và chịu khó cần phải bàn
luận thêm. Nhưng sáng tạo hay nói cách khác là thuộc tính
"tiến lên" thì e rằng không đúng. Có thể chúng ta được nghe
nhiều về việc học sinh Việt Nam (hoặc người gốc Việt)
đạt giải cao trong các kỳ thi này kia nên tự huyễn hoặc mình
chăng ? Rất dễ dàng để thấy rằng những ngôi sao chói lòa
này hoàn toàn biến mất sau đấy mà chằng cho nhân loại hoặc
đất nước chúng ta (quá ít để có thể liệt kê) phát kiến
đáng giá nào cả.



Cũng tương tự như thế, chúng ta vẫn thường mộng mị
bởi những lời khen mang tính xã giao của người ngoại quốc
rằng "người Việt chúng mày khéo tay" cái gì cũng làm
được. Công nhận điều này đúng nhưng lại thiếu sót ghê
gớm. Do công việc, tôi có tiếp xúc nhiều với người ngoại
quốc (Tây, Tàu, Mỹ, Ấn, Nhật… đủ loại). Trong câu chuyện,
những lúc thuận lợi, tôi luôn hỏi họ và mong muốn họ trả
lời một cách thành thật về cái sự khéo tay, sáng tạo của
dân mình. Câu trả lời tựu trung như thế này (có thể làm tôi
và các bạn phật lòng như hầu hết những sự thật khác):
"<em>công nhận người Việt chúng mày khéo tay, sáng tạo, ham
học hỏi nhưng chỉ thích học lỏm, khôn lỏi</em>". Nghe nhột
lỗ tai nhưng nghiệm lại thấy đúng quá các bạn ạ. Tỷ dụ
như đàn ông nhà mình cái gì cũng biết lắm. Trong nhà đồ
điện thứ gì hỏng là lôi ra sửa được tất nhưng thường
thì được dăm bữa nửa tháng lại hỏng, lần sau nặng hơn
lần trước. Hoặc tỷ như công nhân nhà máy, dạy một tí là
có thể làm được ngay nhưng lại không chuyên, làm thì cẩu
thả… rất rất nhiều những ví dụ như vậy. Trí thức ta thì
suốt ngày đọc sách của nước ngoài rồi nói lại, phát biểu
lại chứ có nghiên cứu và tư duy ra được cái gì mới mẻ
đâu. Cho nên, trải qua mấy ngàn năm lịch sử mà không sinh ra
nổi một triết gia hay nhà phát minh nào đóng góp cho nở mày
nở mặt với nhân loại đâu. Cái này nếu không phải là
"ngồi chờ" thì là cái thứ gì?

Có người bảo rằng cái này là do ảnh hưởng của tư tưởng
và giáo dục kiểu Nho Giáo. Tôi cho rằng ý kiến này có phần
đúng nhưng không hoàn toàn đúng. Bởi người Nhật, người Hàn
người ta không bị ảnh hưởng và giáo dục theo tư tưởng
Khổng Mạnh sao? Có khi còn nặng nề hơn ở Việt Nam ta nữa
đấy chứ. Nhưng có ai dám nói người Nhật, người Hàn là
"ngồi chờ" đâu. Về việc này không cần phải đưa ra dẫn
chứng. Mà nói thật, dưới vòm trời Phương Đông này, không
nước nào mà không sống dưới ảnh hưởng hoặc của Tàu
hoặc của Ấn. Cho nên, cũng không thể đổ cho Nho Giáo với
Khổng Mạnh được. Nếu nói người Phương Đông là người có
thuộc tính "ngồi chờ" thì chắc rằng người Việt ta phải
xếp hạng "ngồi chờ" dai nhất cõi Á Châu.

Hôm qua, lọ mọ thế nào tôi lại đọc bài viết về
"Không gian phi kiểm duyệt" của anh Tào Lao Tử về nhóm
"Khoan Cắt Bê Tông". Không bàn đến các quan điểm khác của
tác giả, tôi cứ thấy sao sao đấy với cái cụm từ "không
gian phi kiểm duyệt" hay nói cách khác nghệ sĩ cần không gian
để "tự do sáng tác". Các nghệ sĩ nhà ta cứ hay rên siết
với những cụm từ này để rồi cuối cùng không đẻ ra
những tác phẩm để đời bởi lí do rất ư đơn giản là
không thể sáng tạo với môi trường bị "cầm tù" như thế…
Cứ theo cái lí luận này mà nói thì thế giới chẳng thể nào
sản sinh ra Copernic hay Galile được. Những suy nghĩ thực sự và
mạnh mẽ, sự suy nghĩ sáng tạo ra chân lý chứ không phải là
ảo giác mơ màng chỉ đến từ những tính cách "tiến lên"
chứ không phải từ những cá tính "ngồi chờ" đời thay
đổi. Có quá không nếu tôi xem những lời phàn nàn về tự do
sáng tác của các nghệ sĩ chúng ta là những lời phàn nàn của
những nghệ sĩ "ngồi chờ" luôn càu nhàu trách số phận
không đem lại cho anh ta/chị ta cái mà anh ta/chị ta chẳng cố
làm hoặc hi sinh bản thân mình vì nghệ thuật. Chả trách, các
truyện ngụ ngôn và cổ tích Việt Nam đầy rẫy những nhân
vật ghen ghét người khác. Tất nhiên, ở bất cứ đất nước
nào ta đều thấy những thuộc tính "ngồi chờ" không những
không tìm kiếm mà thậm chí còn không ham muốn cái mà họ
không sở hữu. Nhưng nếu đại đa số đều "ngồi chờ"
kết hợp với tính lười biếng, dễ thỏa hiệp với hoàn
cảnh như ở Ta cộng với tính kỷ luật kém tạo ra một đa
số cơ học ưa kéo người khác xuống mức cho bằng với mình
thì cái hậu quả ấy chính là điều chúng ta đã và đang
chứng kiến suốt mấy thập kỉ qua. Đấy chính là tâm lí
"ngồi chờ" trong "thanh bần" như cách nghĩ của hầu hết
chúng ta. Cho nên, chẳng phải thậm xưng nếu cho rằng tính
bằng lòng hay thuộc tình "ngồi chờ" ấy thể hiện tính hèn
yếu và thiếu tinh thần của người Việt mình.

Tất nhiên, nhà cầm quyền bao giờ cũng cần sự im lặng
hoặc khuyến khích những tính cách "ngồi chờ" của người
dân hơn là cần bất cứ một tính cách "tiến lên" tích
cực ngoại trừ tính tích cực mà họ khống chế được. Tính
dễ quy thuận theo các mệnh lệnh luôn là mong muốn của mọi
thể chế. Điều này đặc biệt đúng trong xã hội mà chúng ta
đang sống. Có ý kiến cho rằng để thay đổi tình hình
"ngồi chờ" ta nên "Thoát Trung" hay "Thoát Á". Điều
này thoạt tiên nghe cũng có lý nhưng ngẫm kỹ thì làm sao chúng
ta có thể thoát Trung được khi bên cạnh ta là anh chàng khổng
lồ mà cả thế giới chịu ảnh hưởng chứ có riêng gì Ta
đâu. Nhìn người Nhật mà xem, văn hóa người Nhật có thứ gì
mà không chịu ảnh hưởng từ Trung Hoa. Nhưng khắp thế giới
người ta bảo đấy văn hóa Nhật chứ chả nghe ai nói văn hóa
lai Tàu như khi nhận xét về Việt Nam mình. Quay lại để thấy
rằng đầu thời kì cải cách Minh Trị, người Nhật đã "tích
cực" gửi người của họ sang Anh học tài chính-hàng hải, qua
Đức học các ngành kỹ nghệ, qua Pháp Ý học văn chương-hội
họa-nghệ thuật… để mang về hòa trộn tạo thành nền văn
hóa-kỹ nghệ Nhật Bản không lẫn vào đâu được. Đấy là
điều ta nên học hỏi về tính cách "tiến lên" mà không
cần phải thoát Trung, thoát Á của người Nhật.


Quay sang nói chuyện lịch sử, chính trị. Ta có hơn 4,000 năm
lập quốc nhưng thực chất suốt chiều dài lịch sử, Ta chỉ
toàn "ngồi chờ" người khác để mà copy lại một cách thô
thiển mà chả có tí sáng tạo nào. Hết bê nguyên mô hình anh
Tàu về, lại đến Nga Xô…mà chẳng bao giờ tính tới tính
cách Việt, tố chất con người Việt. Cho nên, nếu có ai hô
hào, ca ngợi nền dân trị Mỹ với lưỡng viện các kiểu thì
tôi cũng cho rằng trật lất.Bởi hiến pháp Mỹ được viết
cho người Mỹ (Hợp Chủng Quốc Hoa Kỳ) sống trên đất Mỹ
chứ không phải viết cho người Việt Nam với gần 90 triệu
dân mà trình độ hiểu biết về thế nào là dân trị với dân
chủ còn xa với mức "ngồi chờ" mà chúng ta đang bàn luận.

Nói kiểu gì thì nói, thuộc tính "ngồi chờ" đã tạo
nên tính cách Việt, ăn sâu vào con người Việt đến đỗi
chúng ta cứ ngỡ như mình đang "tiến tới" dù rằng vẫn
"ngồi chờ" một đám cùng nhau.

***********************************

Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/tin-tuc/20121018/dang-ngu-nhung-the-he-ngoi-cho), một
số đường liên kết và hình ảnh có thể sai lệch. Mời độc
giả ghé thăm Dân Luận để xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận
có thể bị chặn tường lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng
dẫn cách vượt tường lửa tại đây
(http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).

Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!