Alan Phan - Tài sản mềm của Việt Nam

Khi tôi còn làm cho hãng Eisenberg và Hartcourt vào những năm đầu
mở cửa của Trung Quốc (1975-1990), chúng tôi được tiếp đón
nồng hậu và được mời đầu tư vào những công ty mà chánh
phủ TQ cho là "hòn ngọc" giá trị nhất của họ. Đó là
những đại công ty có nhà máy lớn như một sân vận động,
hàng chục ngàn nhân công, cơ sở văn phòng bề thế… tọa
lạc phần lớn tại các vùng khỉ ho gà gáy (kế hoạch tránh
các phi vụ ném bom trong chiến tranh). Những doanh nghiệp nhà
nước này mang rất nhiều tính chất xã hội và quản lý theo
kiểu "cha chung"… nên thua lỗ thường trực.

Trước 1990, không mấy ai trên thế giới suy nghĩ nhiều về tài
sản "mềm", mà đo lường sự thịnh vượng thành công của
1 công ty hay 1 con người qua các đồ chơi sờ mó được như
bất động sản, khoáng sản, thực phẩm, xe cộ, điện máy…

<h2>Giá trị của tài sản mềm</h2>

Do đó, khi Hartcourt đem tiền đầu tư chuyên vào các công ty IT
hay truyền thông, nhiều tư vấn TQ cho chúng tôi ngu, đem tiền
đi đổ sông Ngô. Ngay đến hôm nay, phần lớn doanh nhân Việt
vẫn không nhận ra giá trị mềm của công ty họ. Khi họ chào
bán hay mời mọc, họ vẫn khoe nhiều về nhà máy hoành tráng,
bao nhiêu hectares đất bao quanh, văn phòng tráng lệ ngay tại
trung tâm thành phố và chiếc xe Rolls Royce họ đang lái…

Tôi có đến thăm tập đoàn Foxconn ờ Shenzen hai năm về
trước. Nhà máy hiện đại với hơn 30 ngàn nhân công, hệ
thống dây chuyền sản xuất và các phòng "sạch" (clean room)
vĩ đại trông rất ấn tượng. Sản phẩm lớn nhất họ gia
công là các Iphone, Ipad, Ipod cho Apple. Trong khi Apple làm chủ bản
quyền trí tuệ và thương hiệu nên kiếm lời khoảng $140 USD
mỗi đơn vị Iphone, lợi nhuận của Foxconn khoảng $7 một
chiếc.

Hãng Nike có thương vụ lớn nhất toàn cầu về giầy dép và
trang phục thể thao. Họ không sở hữu bất kỳ nhà máy nào
trên thế giới. Tài sản quý giá nhất là thương hiệu đã xây
dựng suốt 50 năm qua và những trung tâm thiết kế và các phòng
thí nghiệm hiện đại nhất về công nghệ và sản phẩm.
Những công ty có thị giá cao nhất trên thế giới đều là
những công ty mà giá trị mềm vượt trội: Google, Microsoft,
Facebook, Pfizer, Oracle, IBM… Không một công ty bất động sản
nào nằm trong Top 100 (100 công ty hàng đầu).

Tài sản mềm mang giá trị quan trọng nhất trong lợi thế cạnh
tranh của nền kinh tế tương lai.

Nhìn lại Việt nam, liệu chúng ta có thể đánh giá được
những tài sản mềm? Vai trò của chúng sẽ ảnh hưởng như
thế nào trong chiến lược kinh tế khu vực và toàn cầu? Hãy
kiểm điểm.

<h2>1. Tài sản con người</h2>

Hai yếu tố tạo mũi nhọn cho đội ngũ nhân lực là sáng tạo
và năng động. Đây là phạm trù của tuổi trẻ và Việt nam
thường hãnh diện với một dân số mà 65% dưới 30 tuổi, trên
50 triệu người. Thêm vào đó, học sinh sinh viên Việt Nam
thường tỏa sáng trên các trường trung đại học khắp thế
giới. Cộng với giới trẻ trong nước, Việt Nam có 3.8 triệu
kiều bào có kinh nghiệm nghề nghiệp cao, 32% tốt nghiệp đại
học. Nói chung so với 9 quốc gia còn lại trong khối ASEAN, Việt
Nam dẫn đầu về tiềm lực của nhân tài, trên cả Indonesia
với gần 250 triệu dân.

Tuy nhiên, sự yếu kém của nền giáo dục lý thuyết từ
chương đã làm què quặt tiềm năng này. Công ty Intel đã không
tìm ra đủ 180 nhân viên trung cấp cho nhà máy 1 tỷ đô la của
họ ở Thủ Đức và phải nhập khẩu một số lớn chuyên viên
từ Malaysia và Phi Luật Tân. Các công ty FDI khác tại Việt Nam
đều có những than phiền tương tự.

Thêm vào đó, tư duy sao chép nguyên bản các tư tưởng truyền
thống, các công thức khoa học lỗi thời và chánh sách dùng
người lấy ngoan ngõan làm chỉ tiêu… đã gây thui chột mọi
sáng kiến, mọi đổi mới, mọi tiến bộ. Dù có số lượng
giáo sư tiến sĩ cao nhất ASEAN (gần 10 ngàn người), Việt Nam
chỉ có 5 bằng sáng chế nộp tại Âu Mỹ trong 6 năm qua. Năm
2011, trong khi Singapore với 5 triệu dân đăng ký 648 bằng sáng
chế, con số từ Việt Nam là zero cho 90 triệu dân.

<h2>2. Thương hiệu quốc gia</h2>

Các tên tuổi mà mạng truyền thông Việt không ngừng vinh danh
như Vinamilk, Trung Nguyên, Dr. Thanh, Bitis… đều không có một
dấu ấn gì trên thương trường quốc tế. Ngay cả Vietnam
Airlines đáng lẽ phải là một đầu cầu để phát huy các
thương hiệu khác cho Việt Nam trên khắp điểm đến của thế
giới đã chưa hoàn thành nhiệm vụ của mình.

Nhờ vai trò lịch sử trong 2 cuộc chiến tranh Pháp-Mỹ, Việt
Nam đã có tiềm năng để nổi tiếng và tạo thiện cảm với
nhân dân thế giới. Tuy nhiên sau 37 năm từ ngày chấm dứt
chiến tranh, hình ảnh Việt Nam đã mờ dần trong trí nhớ của
những thế hệ trẻ sau này. Sự thiếu vắng những thành quả
ấn tượng trên mọi lãnh vực từ kinh tế đến khoa học, từ
nghệ thuật đến thể thao đã bào mòn thương hiệu Việt Nam.

Nhật Bản phải mất gần 40 năm mới tạo dựng cho Made In Japan
một thương hiệu đồng nghĩa với chất lượng sản phẩm và
sáng tạo. Trung Quốc cố gắng tạo một thương hiệu quốc gia
suốt 35 năm qua. Cho đến nay, kết quả ngược lại với mong
ước, các thực phẩm, hóa phẩm Made in China bị tẩy chay trên
mọi thị trường, ngay cả tại chính quốc gia họ. Các sản
phẩm tiêu dùng khác của TQ đồng nghĩa với giá rẻ và biểu
hiện của hàng nhái, hàng giả, hàng dởm…

Một may mắn cho Việt Nam là dù nằm cạnh Trung Quốc và mang
nhiều tính chất kinh doanh cẩu thả tương tự, sản phẩm Việt
Nam vẫn chưa bị bôi đen trên thế giới. Tuy nhiên, nếu tiếp
tục copy ông láng giềng về quản lý chất lượng, thương
hiệu chúng ta sẽ là một gánh nặng đè trên giá cả, thay vì
hưởng một mức giá cao hơn (premium) như Nhật Bản.

<h2>3. Vị thế trên thị trường</h2>

Mọi nền kinh tế cũng như doanh nghiệp đều có thể tạo cho
mình một thế mạnh trong các thị trường ngách, mà không cần
đến các yếu tố cạnh tranh trên. Thí dụ, Thụy Sĩ hay
Singapore không có một nền tài chánh lớn mạnh như Mỹ, Anh…
cũng không có đội ngũ hay công nghệ gì sáng tạo hơn; nhưng
họ biết biến quốc gia nhỏ bé của họ thành một trung tâm
tài chánh thế giới qua chánh sách mở rộng mà kín đáo, hiệu
năng và minh bạch.

Việt Nam có thể tìm một lợi thế cạnh tranh theo phương thức
trên. Dù công nghiệp Việt không thể sánh với Trung Quốc trên
rất nhiều phương diện, nhưng các nhà sản xuất Hàn , Nhật
đã đầu tư nhiều vào Việt Nam để tránh rủi ro khi bỏ tất
cả trứng vào cái giỏ Trung Quốc. Về du lịch, dù không thể
cạnh tranh với Thái Lan hay ngay cả xứ nhỏ như Singapore và Mã
Lai, Việt Nam có thể đào sâu vào một chiến lược đặc trưng
như sinh thái hay thám hiểm hay hưu trí để tạo thị trường.

Hai ngành nghề tôi tin là Việt Nam có thể dẫn đầu tại ASEAN
nếu biết phát triển đồng bộ và sáng tạo. Thứ nhất là
nông nghiệp công nghệ cao. Tạo ra những sản phẩm xanh, sạch,
an toàn được đảm bảo bởi những cơ quan kiểm phẩm nổi
danh thế giới là bước đầu. Việc giáo dục huấn luyện cho
các nông dân những công nghệ mới, những quy trình dùng IT để
điều hòa và tiếp liệu, sử dụng đội ngũ tiếp thị trẻ
và bén nhậy từ thành phố có thể tạo nên một làn sóng thay
đổi bộ mặt của nông thủy sản Việt Nam. Người tiêu dùng
tại các nước Á Châu, nhất là tại các nơi có thu nhập cao
như Hồng Kông, Nhật, Singapore…đang có nhu cầu rất lớn về
an toàn thực phẩm.

Thứ hai là ngành IT (công nghệ thông tin) tại các thành phố
lớn bao quanh bởi các đại học tiến bộ và hiện đại. Giáo
trình học phải thay đổi và các trung tâm IT phải có những cơ
sở hạ tầng tối tân nhất để giúp tính sáng tạo của đội
ngũ phát huy đúng mức. Trên hết, luật về bản quyền trí
tuệ phải được thắt chặt và nghiêm túc thực thi trên mọi
cấp bực của thị trường.

<h2>4. Văn hóa gia đình và xã hội</h2>

Người Việt Nam có một gắn bó thân tình chặt chẽ với
gia đình, làng xóm và đất nước, nên sự đùm bọc và tiếp
sức tạo một thế đoàn kết mạnh hơn chủ nghĩa cá nhân của
Âu Mỹ. Nhưng đây cũng có thể là một bất lợi vì tầm nhìn
bị giới hạn, tâm lý bầy đàn rất cao và quá gần nhau thì
cũng dễ gây ra xích mích mâu thuẫn. Một mặt khác, liên hệ
với tha nhân ngoài xã hội lớn đang bị tha hóa và xuống cấp
trầm trọng, tinh thần công dân trở nên tệ hại với những
vấn nạn về tham lam, vô cảm, thói gây ô nhiễm và tư duy ích
kỷ.

Nói tóm lại, cơ hội để tạo dựng những tài sản mềm cho
Việt Nam hiện diện trên nhiều lãnh vực và tiềm năng của
các tài sản này có thể là cú hích đưa kinh tế Việt bắt
kịp các láng giềng giầu ở ASEAN trong 1 hay 2 thập kỷ sắp
đến. Ba đòi hỏi quan trọng nhất trong quy trình đột phá này:

1. Tư duy của đại đa số người dân phải thay đổi để
hiểu rằng cái giá phải trả cho sự thịnh vương tương lai là
can đảm vất bỏ ngay lập tức những thói quen tai hại, những
tư tưởng lỗi thời và những định kiến sai lầm về kinh
tế, xã hội và văn hóa. Một cuộc đổi mới toàn diện từ
trí tuệ của trí thức, nông nhân công, trẻ già, giàu nghèo là
ưu tiên số một.

2. Thành phần ưu tú và đang được hưởng thụ những thành
quả từ sự thay đổi cơ chế phải nắm lấy cơ hội để
tạo cho doanh nghiệp mình đang làm chủ hay làm công lĩnh hội
được những kiến thức, công nghệ hiện đại, những kỹ
cương đạo đức dài hạn, những sáng tạo đột phá trên thị
trường và phải bắt đầu xây dựng thương hiệu bền vững.

3. Chánh phủ nên tránh mọi can thiệp vào vận hành kinh tế
của tư nhân, hãy tin vào khả năng kinh doanh của người dân,
Họ dư sức đưa nền kinh tế này vào quỹ đạo của các
nước tiến bộ và qua mặt những đối thủ cạnh tranh tại
ASEAN cũng như toàn cầu. Hãy cởi trói cho họ để họ tự lực
cánh sinh và đừng áp đặt thêm những gánh nặng không cần
thiết qua chánh sách thuế khóa công bằng và thủ tục hành
chánh đơn giản minh bạch.

Như Milon Friedman đã nhận xét, "<em>qua bao nhiêu thời đại
với nhiều thể chế kinh tế, không có một hệ thống xã hội
nào có thể cải thiện mức sống của người dân nhanh chóng
bằng hệ thống tự do để mặc cho người dân tự tỏa sáng
sự sáng tạo và lao động của họ</em>".

T/S Alan Phan, Chủ Tịch Quỹ Đầu Tư Viasa
21/9/2012

***********************************

Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/tin-tuc/20121009/alan-phan-tai-san-mem-cua-viet-nam),
một số đường liên kết và hình ảnh có thể sai lệch. Mời
độc giả ghé thăm Dân Luận để xem bài viết hoàn chỉnh. Dân
Luận có thể bị chặn tường lửa ở Việt Nam, xin đọc
hướng dẫn cách vượt tường lửa tại đây
(http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).

Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!