Cách đây vài ngày, sau khi báo Nhân dân đăng bài <a
href="http://www.nhandan.com.vn/cmlink/nhandandientu/thoisu/chinh-tri/2.670/x-h-i-dan-s-m-t-th-o-n-c-a-di-n-bi-n-hoa-binh-1.365283">"Xã
hội dân sự"- Một thủ đoạn của diễn biến hòa
bình</a>", có một bài viết truyền tải trên mạng với nhan
đề "Về xã hội dân sự tại Việt Nam" với ghi chú là
"Ông Nguyễn Trần Bạt trả lời phỏng vấn Trung tâm dữ
liệu các tổ chức phi chính phủ."[i] Đọc bài này tôi thấy
xen kẽ những điểm tích cực, có lợi cho xã hội và người
dân là những ý kiến, quan điểm không đúng, nguy hiểm cho
tiến bộ xã hội hiện nay. Sau đây là một vài điểm nguy hại
đó:
<h2>Về nhà nước toàn trị</h2>
Ông Nguyễn Trần Bạt phát biểu: "<em>Và đến bây giờ, tôi
kết luận là: không có bất kỳ nguy cơ nào về mặt chính trị
cho các nhà cầm quyền, cho Đảng Cộng sản Việt Nam và cho
chính phủ Việt Nam khi chúng ta có một xã hội dân sự lành
mạnh. Ngược lại, nó gỡ cho họ những gánh nặng khủng
khiếp trong việc <strong>bành trướng cơ cấu nhà nước để
tổ chức quản lý xã hội, cái mà nhiều người không thiện
chí gọi là toàn trị. Tôi cho khái niệm toàn trị là một khái
niệm thuần tuý lý thuyết. Xã hội chúng ta thực ra cũng không
toàn trị. Các nhà lãnh đạo của chúng ta không có ai toàn
trị.</strong></em>" (Phần tô đậm là tôi nhấn mạnh.)
Tôi không hiểu tác giả Nguyễn Trần Bạt đã dựa vào lý
thuyết, nghiên cứu nào khi nói đến khái niệm "nhà nước
toàn trị" rồi đi đến kết luận rằng "<em>Xã hội chúng
ta thực ra cũng không toàn trị. Các nhà lãnh đạo của chúng ta
không có ai toàn trị.</em>"
Về khái niệm toàn trị hay nhà nước toàn trị, thiết nghĩ
hiện nay đã có rất nhiều thông tin khả tín được công bố,
cập nhật trên mạng. Ở đây tôi xin sơ lược thêm về một
nghiên cứu về khái niệm toàn trị (totalitarism, totalitarisme)
trong cuốn <em>Histoire Politique Et Sciences Sociales.</em>[ii] Khi đề
cập đến khái niệm toàn trị (concept de totalitarisme) các tác
giả đã có sự tìm hiểu, đối chiếu giữa các chế độ phi
dân chủ khác nhau như chế độ chính trị của Hitler, chế độ
chính trị của Mussolini, chế độ Liên bang Xô-viết dưới
thời Stalin, chế độ Vichy tại Pháp. Mặc dù các tác giả
không thể đưa ra được một định nghĩa thống nhất cho khái
niệm toàn trị nhưng từ những nghiên cứu, tranh luận đó có
thể rút ra kết luận là một chế độ toàn trị không thể
thiếu hai đặc tính (yếu tố): 1. Sự khống chế của nhà
nước đối với xã hội dân sự thông qua các biện pháp như
tuyên truyền, trấn áp, kiểm soát kinh tế, xã hội và tinh
thần (đạo đức); 2. Sự thu hẹp mức độ tự lập, tự trị
của xã hội (kể cả ở nghĩa văn hóa và khả năng đối phó
trong tình trạng thiếu thốn.
Còn đây là một nhận định cụ thể hơn về chế độ toàn
trị trong cuốn sách đó:
<div class="special_quote">"<em>Sự khủng bố (kiểu) toàn trị
tiêu trừ hành động chính trị chắc chắn hơn là sự đe dọa
(nỗi sợ) ngự trị trong các chế độ độc tài 'cổ
điển'. Các đặc điểm chính để phân biệt giữa độc tài
và toàn trị: nỗi sợ độc tài khiến người ta phải câm
lặng (sự im lặng chỉ có tính cá nhân) trong khi đó sự khủng
bố toàn trị bắt người ta phải thừa nhận, ca tụng không
ngừng và chán ngắt về ý thức hệ tới mức làm cho mọi ngôn
từ, khả năng lên tiếng phải hư hỏng, sụp lạy vào lòng hệ
thống – một không gian đóng kín trong sự bao trùm của sự im
lặng vô nhân. Toàn trị là sự vắng mặt lý tính, sự vắng
bóng ngôn từ chính trị sống động thúc giục hành động.
Vẫn còn nữa, khác với dân chủ được coi luôn đi cùng với
sự phát biểu tự do và không gian công cộng rộng lớn, toàn
trị là sự gom tập con người ép chặt nhất. (Nói như Primo
Levi: "Chúng tôi không có khe hở để suy nghĩ.")</em>"
[iii]</div>
Mặc dù nhận định "<em>Xã hội chúng ta thực ra cũng không
toàn trị</em>" của ông Nguyễn Trần Bạt đã tự cho thấy
không phải là một khẳng định mạnh mẽ và việc xếp loại
chế độ chính trị của Việt Nam (về học thuật) có thể còn
nhiều bàn cãi nhưng nếu chúng ta không (hoặc chưa) dám nói
thẳng về bản chất độc tài của chế độ chính trị mà
chúng ta đang phải sống lại còn xếp chế độ chính trị (nhà
nước) đó ra khỏi phạm vi "toàn trị" thì, theo tôi, là
một sai lầm nguy hiểm. Khi đó việc đi tìm phương thuốc chữa
trị cho chế độ chính trị đó hoặc ước muốn thúc đẩy
tiến bộ cho xã hội chỉ là việc làm vô ích hoặc một ước
muốn đầy mâu thuẫn. Còn về nhận định "<em>Các nhà lãnh
đạo của chúng ta không có ai toàn trị</em>.", tôi chỉ xin
trích dẫn lại ở đây một câu nói nổi tiếng của Hồ Chí
Minh: "<em>Đảng phải lãnh đạo tất cả những tổ chức khác
của nhân dân lao động.</em>"[iv]
Thêm nữa việc ông Nguyễn Trần Bạt cho rằng những người
gọi nhà nước Việt Nam là "<em>toàn trị</em>" là những
người "<em>không thiện chí</em>" là một nhận định không
chỉ hoàn toàn không chính xác về học thuật, vì (về học
thuật) chỉ nên đánh giá một quan điểm là "<em>đúng</em>"
hay "<em>sai</em>" chứ không nên đánh giá là "<em>thiện
chí</em>" hay "<em>không thiện chí</em>", mà còn gây nguy
hiểm chính trị cho những người đó vì (về chính trị) nhà
nước Việt Nam hiện nay vẫn luôn qui chụp những người bất
đồng chính kiến, phê phán nhà nước là "<em>thù
địch</em>" – nấc cao hơn của "<em>không thiện chí</em>".
<h2>Về nhân quyền</h2>
Khi bàn đến vấn đề nhân quyền (quyền con người) ông
Nguyễn Trần Bạt có đưa ra hai nhận định:
<strong>Nhận định (1):</strong> "<em>Người ta tưởng rằng
nhân quyền gắn liền với sự đòi đất, kêu oan, biểu tình,
nhưng tôi không nghĩ như vậy. Con người sở dĩ ăn vạ chính
phủ là vì họ không có năng lực.</em>"
Chưa nói đến vấn đề học thuật và pháp lý (sẽ bàn cùng
với nhận định (2)), thì quan điểm cho rằng những hoạt
động, phản ứng của người dân như "đòi đất, kêu oan,
biểu tình" là việc "ăn vạ chính phủ" và vì những
người dân đó "không có năng lực" là một quan điểm phi
thực tế và phi nhân quyền. Phi thực tế vì đa phần dư luận
hiện nay đều chia sẻ, cảm thông và thấy rõ việc "đòi
đất, kêu oan, biểu tình" là những việc làm đúng đắn,
không đừng được của người dân trong tình trạng cùng cực,
bế tắc. Phi nhân quyền vì "đòi đất, kêu oan, biểu tình"
một cách ôn hòa đều thuộc nhân quyền cơ bản: "Quyền Tự
do Thể hiện" (freedom of expression) đã được ghi rõ trong các
văn bản nhân quyền quốc tế. Đây cũng là một nhận định
hết sức nguy hiểm và phản lại những tiến bộ xã hội hiện
nay. Nguy hiểm là vì quan điểm này có thể mở đường hoặc
gợi ý sai lệch cho những người làm chính sách, cầm quyền
quốc gia coi những phản ứng, bức xúc của dân chúng hiện nay
đối với các bất công, tiêu cực là một hoạt động cần
ngăn chặn, nghiêm trị vì họ là những người "<em>ăn
vạ</em>", lười biếng, "<em>không có năng lực</em>".
<strong>Nhận định (2):</strong> "<em>Tôi đã có một kết luận
rằng nhân quyền không còn là quyền chính trị, nhân quyền là
quyền phát triển và chống lại rủi ro của cuộc sống.</em>"
Nhận định này nếu xem qua thì có thể cho rằng là một sáng
tạo mở rộng về nhân quyền. Nhưng thực chất nhận định
này lại làm sai lệch cho nhận thức về nhân quyền và nhận
định này có hình thức giống như những gì mà các chế độ
độc tài luôn bao biện cho việc vi phạm, cắt xén nhân quyền.
Thứ nhất, căn cứ vào hai văn bản có tính phổ quát nhất về
nhân quyền (Tuyên ngôn Toàn thế giới về Nhân quyền (năm 1948)
và Công ước Quốc tế về các Quyền Dân sự và Chính trị
(1966) của Liên Hợp Quốc) thì nhân quyền phải và luôn bao
gồm các quyền chính trị (quyền tham gia vào việc điều hành
các công việc xã hội, quyền bầu cử, ứng cử, v.v.). Có thể
nói từ chối quyền chính trị hoặc coi "<em>nhân quyền không
còn là quyền chính trị nữa</em>" đều đồng nghĩa với
việc xóa bỏ nhân quyền. Bởi nhân quyền là một tập hợp
các quyền cơ bản không thể tách rời hay thay thế. Thứ hai,
việc cho rằng "<em>nhân quyền là quyền phát triển và chống
lại rủi ro của cuộc sống</em>" là một quan điểm mập mờ
và thoái hóa so với các công ước về nhân quyền đã nêu vì
vô hình chung quan điểm này đã xóa mờ đi các nhân quyền đã
được cụ thể hóa trong các văn bản có tính phổ quát toàn
thế giới.
Có thể nói hai nhận định trên đây của ông Nguyễn Trần
Bạt về nhân quyền không chỉ làm nhận thức về nhân quyền
trở thành mập mờ khó hiểu mà còn đẩy lùi nhận thức về
nhân quyền trở lại phía sau hàng chục năm.
Đó là hai điểm tôi cho là sai lầm nguy hại nhất (vì tính
chất làm nền tảng cho nhiều nhận thức khác) trong bài viết
trả lời phỏng vấn của ông Nguyễn Trần Bạt. Ngoài ra còn
một số điểm sai lầm nguy hại khác như dưới đây.
<h2>Về chỗ đứng của nghiên cứu khoa học</h2>
Ông Nguyễn Trần Bạt phát biểu: "<em>Nghiên cứu xã hội học
tức là anh phải đặt mình vào địa vị của nhà cầm quyền,
bởi vì bao giờ những nghiên cứu xã hội cũng phải bắt đầu
từ lực lượng xã hội mạnh nhất, mà lực lượng xã hội
mạnh nhất chính là các đảng chính trị cầm quyền. Vì nếu
không xuất phát từ quyền lợi của các đảng chính trị cầm
quyền thì các khái niệm tử tế không hình thành được. Cho
nên phải đặt mình vào địa vị của họ để nghiên cứu cái
mà mình muốn có hại gì cho họ không?</em>"
Điểm này đã tự thể hiện sai quá rõ về tính độc lập
trong nghiên cứu nói chung nên tôi xin không phân tích thêm.
Về mức độ nguy hại đối với dân trí và tiến bộ xã hội
tôi không chắc sự hơn kém giữa bài trả lời phỏng vấn của
ông Nguyễn Trần Bạt và bài "Xã hội dân sự"- Một thủ
đoạn của diễn biến hòa bình" đăng trên báo Nhân dân nói
trên. Nhưng tôi chắc chắn nhận diện hay đấu tranh với một
thứ giả hình, mập mờ bao giờ cũng khó hơn rất nhiều với
một thứ đã bộc lộ rõ ràng, thẳng thắn.
© 2012 pro&contra
[i] Bài này đã đăng trên một số blog như <a
href="http://quechoa.vn/2012/09/02/ve-xa-hoi-dan-su-tai-viet-nam">Quê
Choa</a> và <a
href="http://anhbasam.wordpress.com/2012/09/02/1235-xa-hoi-dan-su-tai-viet-nam/">Anh
Ba Sàm</a>.
[ii] Histoire Politique Et Sciences Sociales. Chủ biên: Denis Peschanski,
Michael Pollak, Henry Rousso, Editions Complexe, 1999. Trang 189-207
[iii] "La terreur totaliaire annihile l'action politique plus sȗrement
que la crainte qui règne dans un gouvernement despotique "classique".
Retenons des traits essentiels de différenciation entre despotism et
totalitarisme ceci: la crainte commande que l'on se taise (une stratégie
individuelle du silence est toujours réservée, la terreur exige la
proclamation incessante et mortifière de l'idéologie jusqu'au point où
toute parole s'abîme au centre du système, c'est-à-dire dans le camp
où règne une silence inhumaine. Le totalitarisme, c'est l'absence du
logos, la parole politique vive présidant à l'action. C'est encore, par
difference avec la démocratie qui suppose, avec la parole libre, l'espace
publique, la plus extrême concentration des hommes dans l'espace. (Primo
Levy, évoquant les "selections" de l'automne 1945 à Auschwitz écrit:
"Nous n'avons pas l'éspace de penser"". Sách đã dẫn, trang
209.
[iv] Hồ Chí Minh với bút danh DX viết trong bài "Thường thức
chính trị", Nxb Sự Thật, 1954, in lại trong Chủ tịch Hồ Chí
Minh với Công cuộc Xây dựng và Bảo vệ Tổ quốc, Nxb Công an
Nhân dân, 2002, trang 115.
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/14152), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét