<center><img
src="https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEhIhpeWr8D3K2T2b9smCf4tECEgu7IUBRwKJPUoASFiFuWAOv9aP5fhHogAojz9nZsdPjd8O-s8ke7gKxCyhjklb7W09AQXSSzY57BmS9wA62OB8lGLaJSAwfMyFe2fkzDySmjaMEdWIqA/s1600/IMG_1173.JPG"
width="550px"/></center>
Mục đích của bài viết này là chia sẻ những kết quả thực
nghiệm từ việc tìm kiếm kết cấu dân sự khả dụng góp
phần giải quyết thực trạng thiếu sách ở nông thôn cũng như
những mô hình tủ sách trình diễn đã được dân sự hóa
thành dân <em><strong>tự xây dựng, tự sở hữu và tự phục
vụ</strong></em>.
Qua đây tôi cũng mong rằng ngày càng nhiều cá nhân và nhóm
hành động thúc đẩy xã hội dân sự theo hướng CHẠY NGƯỢC
DÒNG bằng cách xây dựng mô hình thực nghiệm điển hình và
hữu dụng. Các mô hình điển hình sẽ được dùng làm công
cụ vận động chính để nhà nước áp dụng và nhân rộng
trên quy mô lớn hơn <em><strong>CHỨ KHÔNG CHỜ ĐỢI NHÀ NƯỚC
TẠO DÒNG CHẢY</strong></em> mời các công dân và các nhà xã
hội dân sự học lên thuyền tiến về đích xã hội dân sự
theo chuẩn mực của các nước văn minh như Thụy Điển, Nhật
Bản hay Mỹ. Bởi lẽ, bất cứ sự tiến bộ xã hội nào
đều phải trải qua một quá trình hành động của công dân
nhằm vận động chính quyền thực thi những quyền mà nhu cầu
tự thân của người dân cho đến khi nó trở thành thứ hiển
nhiên trong đời sống xã hội.
Tôi xin mạo muội định danh Xã hội dân sự theo góc nhìn hẹp
như sau: <em><strong>xã hội dân sự là nơi mà nhu cầu tự thân
của người dân được đáp ứng bởi chính họ với sự hỗ
trợ và tôn trọng từ phía chính quyền. Chẳng hạn: người
dân có quyền được tiếp cận tri thức và quyền tự xây
dựng các tủ sách, các quyền này phải được thực thi bởi
chính họ và chính quyền.</strong></em>
Trên thực tế, bàn tay hữu hình của nhà nước chỉ là xương
sống đáp ứng một phần nhu cầu thực tế của đời sống,
phần phái sinh không thể tiên lượng (vô hình) lại biến
chuyển liên tục, nhiều khi ngoài tầm kiềm soát của nhà
nước lẫn cộng đồng. Vai trò dân sự sẽ tương hỗ chính
cộng đồng của họ giải quyết các nan đề đang gặp phải
trong khi thiếu vắng vai trò nhà nước. Chẳng hạn, trong trận
lũ năm 2010, xóm 9 của xã Sơn Lễ, Hương Sơn, Hà Tĩnh bị
ngập nặng 4 ngày liền nhưng không hề có cứu trợ của nhà
nước, một nhóm cứu trợ do thông thuộc địa hình đã thuê
thuyền nhỏ đến cứư đói cho 91 hộ dân.
Quay về trước cách mạng tháng 8, khoảng từ năm 1900-1945,
người dân trong xóm tôi chủ yếu là các thành viên giàu có
của họ Nguyễn Quang, Nguyễn Văn, Trần Văn đã góp của và
nhà nghèo thì góp công để làm một con đường dài 2 km với
chiều rộng 3 m, chiều cao so với cao độ tự nhiên là 2 m.
Ngoài ra có 2 cá nhân điển hình đã bỏ số tiền khá lớn
để làm ra một ngôi trường có 2 phòng học cho dân có nơi
học và một cây cầu bằng gỗ lim dài 20 m cho dân đi, một số
người già ở xã tôi vẫn hay đọc câu "trường ông bát
Hoàn, cầu bà Hàn Tấn". Đình làng, nhà thánh, đền tế...
đều do dân góp công và của làm nên. Qua những công trình
hiện hữu, quỹ ruộng khuyến học của dòng họ, của làng...
chúng ta khẳng định được rằng chế độ phong kiến cũng đã
có không gian dân sự hoặc kết cấu dân sự để dân sự hóa
việc làng, việc nước. Chính quyền phong kiến đã khuyến
khích kết cấu xã hội dân sự đóng góp vào việc chung bằng
phong tặng các danh hiệu cho những ai có công trình đóng góp cho
quê hương của họ.
<em><strong>Vai trò của người dân trong việc tham gia cùng nhà
nước giải quyết các vấn đề chung của xã hội hiện nay như
thế nào?</strong></em>
Tôi xin đưa ra vài ví dụ điển hình như sau:
(i) Năm 2009, lên xã Ngòi A, Văn Yên, Yên Bái, tôi có đến
thăm một cây cầu cạn, theo cán bộ của tổ chức Tầm nhìn
thế giới (World Vision) - một tổ chức phi chính phủ, thì tổng
kinh phí khi hoàn công chỉ hết 120 triệu, rất rẻ so với cây
cầu nhà nước làm bởi lẽ dự án chỉ góp tiền mua xi măng,
thép và tiền công dành cho cán bộ kỹ thuật. Phần còn lại
gồm cát, đá, đáp đất 2 đầu cầu là do dân tự nguyện tham
gia đóng góp, thiết kế thì cán bộ huyện miễn phí. Đặc
biệt, dân được tham gia giám sát toàn bộ quá trình thi công.
Công trình vừa rẻ, vừa bền khi so với công trình nhà nước
được xây dựng trên cùng con suối có quy mô tương tự nhưng
gấp 3 lần kinh phí mà không qua được 1 trận lũ.
(ii) Chung tay với nhà nước giải quyết vấn nạn nghiện ma túy
và nhiễm HIV, một số xứ đạo, nhà chùa đã giúp cho hàng
trăm người nghiện và nhiễm HIV có việc làm. Một số trung
tâm, viện... trực thuộc Liên hiệp Khoa học kỹ thuật Việt
Nam cũng đã tham gia giải quyết một số vấn đề sinh kế, hỗ
trợ tư pháp cho người dân di cư lên các đô thị... Qua những
cứ liệu trên, vai trò xã hội dân sự đã và đang đóng góp
giải quyết các nan đề mà xã hội đang đối mặt. Tuy nhiên,
nan đề thì nhiều vô kể nhưng việc giải quyết nó bởi khu
vực dân sự còn rất hạn chế. Vì sao vậy, nguyên nhân sâu xa
là do năng lực, tinh thần và ý thức bổn phận công dân trong
xã hội chúng ta còn quá yếu kém cho dù nhà nước đã tạo
khoảng không gian khá rộng để thu hút sự tham gia của xã hội
dân sự.
<span class="underlined-text"><strong>Thực tế cho thấy rằng, hiện
tại chúng ta có hai nhóm kết cấu xã hội dân sự
sau:</strong></span>
<em><strong>Nhóm I:</strong></em> Gồm các hội đoàn như Hội phụ
nữ, Đoàn thanh niên, Hội cựu chiến binh, Hội nông dân, Hội
người cao tuổi, Hội liên hiệp khoa học kỹ thuật (VUSTA)....
các hội này trừ VUSTA đều có chi hội xuống cấp thôn xóm.
Qua làm công tác phòng chống buôn bán người từ năm
6/2008-7/2009, khi thực địa xuống các thôn xóm vùng dự án ở
Yên Bái, Thanh Hóa, Quảng Trị, Quảng Nam và Sài Gòn, tôi thấy
rằng các chi hội này hoạt động rất lỏng lẻo, mang tính
hình thức, năng lực của các chi hội trưởng rất yếu. Bởi
thế khi thiết kế mô hình truyền thông phòng chống bán buôn
bán người, tôi phải mời thành viên đứng đầu của các chi
hội tham gia để tập huấn cho họ, nhờ đó độ phủ truyền
thông được rộng và sâu hơn.
Nhóm I được một số người gọi là <em>TỔ CHỨC LƯỠNG
TÍNH</em> vì vừa mang tính chính quyền vừa mang tính dân sự.
Về mặt nhà nước, nhóm này có hệ thống từ Trung ương
xuống cơ sở, qua hệ thống này, các chính sách được truyền
dẫn khá tốt ngoại trừ những nơi quá quan liêu và vô trách
nhiệm.
Về mặt dân sự, các thành viên của chi hội cấp cơ sở có
thể độc lập làm các công việc của họ như lập nhóm sản
xuất, lập phường hội tương hỗ vay vốn sản xuất, tuy nhiên
quy mô và hiệu quả rất thấp. Thông thường, tính dân sự
trong nhóm này thấp vì thói quen ỷ lại vào chính quyền đã
ngấm vào máu của họ, bởi vậy nếu đứng với tư cách chính
quyền lẫn dân sự để kêu gọi người dân đóng góp tiền
làm đường thôn xóm hay xây dựng nhà văn hóa thôn lại không
hiệu quả bằng các cá nhân hoặc nhóm thuần dân sự kêu gọi.
<em><strong>Nhóm II:</strong></em> Gồm các dòng họ, xứ đạo, khu
vực nhà chùa và một số nhóm sở thích (interest group). Khu vực
này thuần dân sự hoặc có thể gọi là cấu trúc dân sự tự
nhiên (naturally civil society) bởi nó đã tồn tại rất lâu, các
tổ chức này được tự do hoạt động nếu họ không có các
biểu hiện chống chính quyền. Hàng chục ngàn dòng họ lập
quỹ khuyến học, phòng chống bạo lực gia đình, tham gia bảo
vệ an ninh thôn xóm... Một số xứ đạo và nhà chùa tham gia
hỗ trợ phát triển sinh kế cho người nghiện, người nhiễm
HIV, nuôi trẻ mồ côi... Hầu hết chính quyền đều ủng hộ
các hoạt động của kết cấu này. Điển hình, xã An Dục,
Quỳnh Phụ, Thái Bình còn hỗ trợ 200.000 để khuyến khích các
dòng họ đóng tủ sách dòng họ. Đặc biệt, Nhóm II rất dễ
huy động nguồn lực để thực hiện các công việc khi họ
cần cho chính họ hoặc tương hỗ chính quyền.
Qua 10 năm nghiên cứu và theo dõi các biến chuyển của kết
cấu dân sự tự nhiên cũng như thấy Nhóm I không thể đủ
yếu tố tự thân giải quyết vấn đề thiếu sách ở nông
thôn, <em><strong>tôi đã chọn nhóm II để bắt đầu mô hình
tủ sách đầu tiên, Mô hình tủ sách dòng họ</strong></em>.
<em><strong>Tủ sách dòng họ</strong></em> là mô hình được
thiết kế dựa vào kết cấu dân sự là dòng họ để xây
dựng. Kỳ vọng khi thiết kế mô hình là nó sẽ được các
dòng họ <em><strong>TỰ NHÂN RỘNG</strong></em> sau khi mô hình
được trình diễn. Thực tế, đã có 100 dòng họ xây dựng tủ
sách với một phần đối ứng là sách từ những người hảo
tâm chia sẻ thông qua tổ chức thu nhận của chúng tôi. Số
dòng họ TỰ NHÂN RỘNG sau khi nhờ chúng tôi tư vấn thì không
thể thống kê được. Điều này chứng tỏ rằng VAI TRÒ TỰ
THÂN của các dòng họ trong việc xây dựng tủ sách đã mang
đầy đủ tính dân sự và hành động dân sự như tự xây
dựng, tự sở hữu, tự hoạt động vì mục đích nâng cao
nhận thức cho chính thành viên dòng tộc và xóm làng qua các
tủ sách.
<em><strong>Mô hình Tủ sách phụ huynh</strong></em> được xây
dựng bởi vai trò của cha mẹ học sinh thông qua nhà trường và
Hội phụ huynh. Cái tên TỦ SÁCH PHỤ HUYNH đã hiện hữu vai
trò của cha mẹ học sinh tại các lớp học, họ có quyền góp
tiền, có quyền chọn sách, có quyền giám sát nhà trường trong
quá trình mua sách, không những con cái họ có quyền mượn sách
mà họ cũng có thể mượn sách bất cứ lúc nào họ muốn. Họ
là dân sự nhưng họ đã chung tay với chính quyền giải quyết
vấn đề thiếu sách cho con họ, không những thế, sự đóng
góp của họ đã kích thích chính quyền góp tiền với họ,
kích thích những người xa quê góp tiền cho con cái họ. Điển
hình, UBND xã An Quý đã góp 10.000.000 đồng để tủ sách phụ
huynh được nhiều sách hơn, một doanh nhân xa quê của xã An
Khê góp 39.000.000 đồng làm 13 tủ sách cho trường tiểu học
của quê mình. Nhờ vai trò dân sự là PHỤ HUYNH mà chỉ sau 9
tháng, 500 tủ sách phụ huynh đã được xây dựng ở trên 40
trường học ở huyện Quỳnh Phụ, Thái Bình.
<em><strong>Mô hình Tủ sách giáo xứ</strong></em> được đồng
khởi động với luật sư Lê Quốc Quân vào tháng 10/2011. Ngay
sau khi xây dựng tủ sách đầu tiên, mô hình đã được chuyển
giao cho người công giáo. Với sự tận tâm và chia sẻ tài sản
cá nhân (30 triệu) của luật sư Quân cùng với sự đóng góp
công sức và tiền bạc của các giáo hữu khác, 23 tủ sách
giáo xứ được xây dựng chỉ trong vòng 9 tháng. Thời gian
tới, khi được Giáo hội Công giáo đưa tủ sách vào chương
trình khai trí của Giáo hội, hàng ngàn tủ sách giáo xứ, giáo
họ sẽ được xây dựng, hàng triệu đầu sách sẽ đến với
khoảng 6 triệu giáo dân nông thôn.
3 mô hình được áp dụng trên 3 kết cấu dân sự và huy động
nguồn lực dân sự trực tiếp đã mang hàng chục ngàn đầu
sách do nhà nước Việt Nam ấn hành tạo cơ hội đọc sách cho
hàng trăm ngàn người dân nông thôn, và góp phần giúp nhà
nước hiện thực hóa chính sách xã hội hóa thư viện.
<h2>Phần kết</h2>
Bất cứ xã hội nào đều tồn tại các kết cấu dân sự khả
dụng để khu vực dân sự tự vận hành, phục vụ các quyền
và nhu cầu tự thân của họ. Quyền được thờ Chúa, thờ
Phật, thờ ông bà tổ tiên, quyền được xây dựng nơi thờ
phụng, quyền được bê tông hóa đường thôn ngõ xóm, quyền
được xây dựng các tủ sách dòng họ, nhà chùa hay giáo xứ...
<em><strong>Nhà nước nên làm gì để khu vực dân sự tự tồn
tại và phát triển nhằm giảm bớt gánh nặng ngân sách nhưng
thực thi được chính sách của mình?</strong></em>
<em><strong>Thứ nhất:</strong></em> Nhà nước cần khuyến khích
các kết cấu dân sự tham gia vào việc hiện thực hóa chính
sách của mình, chẳng hạn, đưa tiêu chí Tủ sách vào Dòng họ
khuyến học để các dòng họ xây dựng tủ sách khắp mọi
nơi. Hàng triệu đầu sách do nhà nước ấn hành sẽ được
dân tiếp cận, vừa mang lợi cho dân vừa tăng ảnh hưởng của
nhà nước đến sự nghiệp khuyến học. Chẳng hạn, các dòng
họ đã rất cảm kích khi UBND xã An Dục, Quỳnh Phụ, Thái Bình
ủng hộ 200.000 đồng cho mỗi dòng họ khi xây dựng tủ sách.
<em><strong>Thứ hai:</strong></em> Nhà nước giám sát các hoạt
động của họ trên cơ sở luật pháp, chẳng hạn, việc các
nhà thờ Thiên chúa hay nhà chùa xây dựng tủ sách giáo lý là
đương nhiên. Thời gian qua, các giáo xứ đang đẩy mạnh xây
dựng các tủ sách để giúp các giáo dân tiếp cận tri thức
đa chiều như những công dân Việt Nam khác, điều này rất
tích cực. Tuy nhiên, cán bộ văn hóa xã cần hợp tác với các
giáo xứ để kiểm tra tính hợp pháp của các đầu sách.
<em><strong>Thứ 3:</strong></em> Nhà nước cần nâng cao năng lực
cho các thành viên thuộc các tổ chức LƯỠNG TÍNH như Hội
phụ nữ, Đoàn thanh niên... để họ có lực phục vụ chính
cộng đồng của họ và tự kháng trước sự lôi kéo của các
nhóm làm ảnh hưởng đến an ninh quốc gia như người Trung
Quốc sang bên này biên giới Việt Nam lôi kéo thanh niên sang
Trung Quốc lao động khổ sai rồi quịt tiền. Khi các hội viên
ở cấp chi hội thôn xóm có kiến thức về minh bạch, về
chống tham nhũng, về các tà giáo, về phòng chống buôn bán
người... họ sẽ bảo vệ được chính họ, an ninh thôn xóm
lẫn an ninh quốc gia sẽ được bảo đảm. Năng lực phục vụ
song hành với minh bạch của các hội viên càng mạnh thì tính
tự kháng càng cao, khả năng bị lợi dụng để tự diễn
biến chống chế độ càng thấp.
<em><strong>Thứ 4:</strong></em> Cần rà soát và giám sát chặt
chẽ các tổ chức phi chính phủ trong nước nhằm chống những
tiêu cực như tham nhũng, báo cáo sai sự thật làm ảnh hưởng
đến uy tín nhà nước, thiếu trung thực với nhà tài trợ
quốc tế. Có những trung tâm nhận hàng triệu USD của nước
ngoài, đưa con cháu họ hàng và đồng hương vào làm việc,
người dân hưởng lợi thì ít mà lãnh đạo trung tâm thì
nhiều tiền và nhà đất.
<strong><em>Thứ 5:</em></strong> Mở rộng cơ hội cung cấp tư cách
pháp nhân và có những ưu đãi về thuế cho các nhóm người
tàn tật, nhiễm HIV, ma túy khi họ lập doanh nghiệp... để họ
tự nuôi sống bản thân, qua đó giảm bớt gánh nặng cho xã
hội và nhà nước. Làm được như vậy, nhà nước vừa thể
hiện được trách nhiệm của mình vừa thúc đẩy sự tương
hỗ của xã hội đối với nhóm này.
<em><strong>Thứ 6:</strong></em> Nhà nước cần học các tổ chức
phi chính phủ quốc tế được cấp vốn bởi các tổ chức tôn
giáo trong việc nâng cao năng lực cho các tín đồ mà họ thu
nhận như Tin lành giáo cũng như cách họ bảo trợ cho hàng
chục ngàn trẻ em thuộc các vùng nghèo để tạo ra mang lưới
liên kết dân sự xuyên quốc gia trong dài hạn.
<em><strong>Chúng ta làm gì để thúc đẩy xã hội dân sự phát
triển?</strong></em>
Trong bối cảnh chính trị hiện nay, chúng ta với bổn phận
công dân của mình cần dân sự hóa một số phần việc của
xã hội thay vì chờ đợi chính quyền. Chẳng hạn, lập các
nhóm đi gom quần áo cũ cho người nghèo, lập thêm nhóm 'bữa
cơm có thịt" để giảm suy dưỡng cho trẻ em miền núi, lập
các nhóm phổ biến kiến thức về phòng chống buôn bán
người..... Càng nhiều nhóm hoạt động xã hội được thành
lập thì càng nhiều người dân ở các vùng nghèo được
hưởng lợi, xã hội dân sự được thúc đẩy rất tự nhiên.
Mong rằng, các nhà nghiên cứu và hoạt động về xã hội dân
sự bền bỉ vận động chính sách để nhà nước mở rộng
cửa hơn nữa cho xã hội dân sự phát triển.
Tôi tin chắc rằng với nhiều nan đề trong xã hội hiện nay,
nhà nước sẽ không thể một mình giải quyết hết mà phải
có sự chung tay của toàn xã hội.
Chúng ta hãy tin tưởng và chờ đợi nhưng điều tốt đẹp
đang đến.
Bài viết là những kinh nghiệm rời rạc được chắp nối,
bởi thế tôi rất mong nhận được chia sự của quý vị gần
xa, tôi muốn học hỏi mọi người.
Thái Bình ngày 3/9/2012
<em><strong>Nguyễn Quang Thạch </strong></em>
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/14140), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét