<em><strong>Cần phải nhận thức đúng về Hiến pháp theo nghĩa
Hiến pháp không phải là thứ ban ơn của Nhà nước dành cho
công dân, không phải Nhà nước cho thế nào được thế
nấy.</strong></em>
Trong quá trình sửa đổi Hiến pháp 1992 (sửa đổi 2001) hiện
nay, người ta nhắc rất nhiều đến Hiến pháp 1946 và tư duy
xây dựng luật của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Cách thức thiết
kế, thể hiện các quyền con người, quyền công dân trong bản
Hiến pháp đầu tiên của nước ta đã chứa đựng những tư
tưởng tiến bộ mà cho đến nay vẫn còn nguyên giá trị. Pháp
Luật TP.HCM đã trao đổi với PGS-TS Nguyễn Như Phát, Viện
trưởng Viện Nhà nước và Pháp luật (Viện Khoa học xã hội
Việt Nam), xung quanh vấn đề này.
<em>. Phóng viên: Những giá trị tiến bộ của Hiến pháp 1946
về quyền công dân là gì, thưa ông?</em>
<div class="boxright200"><img
src="http://phapluattp.vcmedia.vn/zmFXaMf02iyYngijCf8krGuUCNG8J4/Image/2012/09/3-9/3CD_70b64.jpg"
/></div>
+ PGS-TS Nguyễn Như Phát (ảnh): Dưới thời Chủ tịch Hồ Chí
Minh, do bối cảnh chính trị xã hội lúc bấy giờ, những
người soạn thảo Hiến pháp 1946 là những người có tài,
thức thời và không bị chi phối bởi tư tưởng giai cấp hoặc
chính trị quá nhiều. Do đó, bản Hiến pháp đầu tiên này có
những giá trị rất cấp tiến, tư duy mạch lạc, thể hiện tư
tưởng tiến bộ của chủ nghĩa lập hiến hiện đại. Theo
đó, Hiến pháp là "văn bản ủy quyền" của nhân dân cho
Nhà nước, trao cho Nhà nước hệ thống quyền lực cụ thể
của nhân dân, ấn định việc phân công, phối hợp, kiểm soát
quyền lực và các nguyên tắc, phương pháp thực thi quyền lực
Nhà nước cũng như ghi nhận và xác lập trách nhiệm của Nhà
nước trong việc đảm bảo thực thi các quyền con người,
quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân.
Tinh thần của Hiến pháp 1946 như vậy nên ngay cả việc sắp
xếp các chương thì quyền con người, quyền công dân cũng nằm
ở chương hai trong khi trong Hiến pháp hiện hành là chương năm.
Sắp tới, bản Hiến pháp sửa đổi chắc sẽ có sự thay đổi
và quay về cách sắp xếp của bản Hiến pháp ban đầu.
Mặt khác, Hiến pháp vẫn là văn bản quy phạm pháp luật và
phải có giá trị thi hành. Điều đó có nghĩa là quyền của
công dân được ghi nhận trong Hiến pháp có giá trị áp dụng
trực tiếp, không có nhu cầu cần phải cụ thể hóa. Những
quyền của công dân trong Hiến pháp 1946 thể hiện rõ nhất
điều đó chứ không kèm thêm câu "theo quy định của pháp
luật" như từ Hiến pháp 1980 trở đi.
Trên thực tế thì quyền và nghĩa vụ công dân trong Hiến pháp
thường cần đến luật quy định cụ thể. Muốn điều chỉnh
những quyền này của công dân thì Nhà nước phải có luật
<span class="underlined-text">nhưng không phải là cắt xén tinh thần
của Hiến pháp</span>. Luật đó chỉ mang tính chất trình tự
thủ tục và dĩ nhiên, ở một xã hội văn minh thì quyền đó
phải được thực hiện trong một khuôn khổ và trình tự nhất
định. Tuy vậy, việc hạn chế quyền của công dân có thể
được thể hiện theo quy định của luật (chứ không phải
của mọi pháp luật) và phù hợp với Hiến pháp chứ không
phải hạn chế vì lợi ích Nhà nước.
<h2>Giữ gìn sự thiêng liêng của Hiến pháp</h2>
<em>. Vậy quyền của công dân được ghi nhận trong Hiến pháp
1946 có gì khác so với hiện nay?</em>
+ Trước giờ chúng ta vẫn quen đánh đồng lợi ích công cộng
với lợi ích Nhà nước là một nhưng hoàn toàn không phải như
thế. <span class="underlined-text">Nhà nước chỉ là một chủ thể
trong xã hội và có lợi ích riêng của mình</span> còn xã hội
có rất nhiều chủ thể có lợi ích riêng. Những quy định
hạn chế một phần, hạn chế quyền của công dân để đảm
bảo lợi ích công cộng đều phải được cân đong đo đếm
để phù hợp với tinh thần của Hiến pháp.
Theo tôi, cần phải nhận thức đúng về Hiến pháp theo nghĩa
Hiến pháp không phải là thứ ban ơn của Nhà nước dành cho
công dân, không phải Nhà nước cho thế nào được thế nấy.
Đây là sự khác biệt rất lớn về tư tưởng lập hiến từ
Hiến pháp năm 1980 trở đi so với Hiến pháp 1946.
Từ Hiến pháp 1980, triết lý lập hiến của ta là mọi quyền
cơ bản của công dân đều phải được thực hiện trong khuôn
khổ của pháp luật nhưng cách ban hành pháp luật của chúng ta
lại có vấn đề. Nếu hiểu theo cách đó thì theo Luật Ban
hành văn bản quy phạm pháp luật, những ông nghị làng nghị
xóm cũng có thể xóa đi một điều trong Hiến pháp. Đơn giản
là do các ông ấy có thể ra nghị quyết (được coi là pháp
luật) mà nghị quyết này trên thực tế lại <span
class="underlined-text">không bị kiểm soát</span>. Hơn nữa, trên
thực tế, rất ít thấy việc văn bản pháp luật của cấp
dưới bị hủy bỏ bởi cấp trên. Như vậy, sự thiêng liêng
của Hiến pháp đã bị ảnh hưởng.
<h2>Pháp luật không phải để cai trị</h2>
<em>. Từ triết lý lập hiến như vậy, ông có suy nghĩ gì về
cơ chế ban hành pháp luật hiện nay?</em>
+ Cách thức, tư duy làm luật cũng không khác gì so với việc
ban hành Hiến pháp. Lâu nay người ta vẫn nghĩ pháp luật là
của Nhà nước, là công cụ mà Nhà nước dùng để cai trị và
quản lý xã hội. Vì thế, hiểu theo nghĩa thô thiển, cơ quan
ban hành pháp luật dễ "tự do" ấn định ý chí của mình
vào văn bản pháp luật để cho dân thực hiện. Đặc biệt,
cách tư duy như vậy sinh ra tư tưởng làm luật ban ơn, Nhà
nước ban phát đến đâu, dân hưởng đến đó.
Cạnh đó, mọi người vẫn nghe khẩu hiệu đưa pháp luật vào
cuộc sống song chưa ai đặt ra vấn đề đưa cuộc sống vào
pháp luật. Nếu không đưa cuộc sống vào pháp luật thì pháp
luật đang tồn tại có được coi là pháp luật hay không? Đó
là chưa bàn tới câu chuyện nó có khả năng thực thi hay không.
Luật không phản ánh nhu cầu thật của xã hội thì làm sao xã
hội có thể thực hiện nó, ấn nó vào xã hội làm sao được?
Đây là vấn đề về tính chính đáng của pháp luật.
<em>. Ông có thể đưa ra những ví dụ cụ thể?</em>
+ Thí dụ việc giao cho Bộ Công an chủ trì soạn thảo Luật
Biểu tình thì đương nhiên Bộ Công an phải nghĩ làm sao cho
hoạt động an ninh được đảm bảo. Và người ta sẽ có
những quy định về biểu tình để đảm bảo an ninh theo nghĩa
của những người làm an ninh chứ chưa chắc đã phải là của
nhân dân.
Một thí dụ khác là trong ngành tài chính của ta, từ cơ quan
nhỏ đến cơ quan to cứ chăm chăm làm sao thu được nhiều
thuế của dân. Nhưng kinh tế học chứng minh đó là tư duy sai
lầm, kể cả khi việc đó phục vụ cho mục tiêu làm giàu ngân
sách quốc gia. Anh thu nhiều thuế, thu thuế cao thì người ta
không đóng và sinh ra đủ kiểu trốn thuế. Không có nhà nước
nào khôn hơn dân và không có nhà nước nào mạnh hơn dân cả!
<h2>Cân đối lợi ích trong ban hành pháp luật</h2>
<em>. Thế tại sao tư duy làm luật này vẫn còn tồn tại, thưa
ông?</em>
+ Theo tôi, hệ thống thực thi pháp luật, trình tự thủ tục
hành chính, tư tưởng đạo đức của con người trong bộ máy
nhà nước đang làm cho vấn đề này càng trầm trọng thêm.
Thêm vào đó là vấn đề <span class="underlined-text">quan
trí</span>. Báo chí cũng đã từng lên án về tệ chạy chức
chạy quyền. Có mua ắt có bán. Đây là thị trường béo bở
mà nhà đầu tư kém cỏi nhất cũng nghĩ đến chuyện hoàn
vốn. Trong đó thời gian hoàn vốn chính là nhiệm kỳ, đó là
một trong những vấn đề sinh ra tư duy nhiệm kỳ. Tư duy chính
trị, truyền thống lập pháp, thực trạng của hệ thống quản
lý trên đều là những yếu tố có thể giải thích nguyên nhân
tại sao luật pháp lại hay vơ vào cho Nhà nước như vậy.
Bên cạnh đó, tham nhũng chính sách là thứ vô cùng nguy hiểm.
Loại tham nhũng này được dựa trên những cơ sở của pháp
luật, xuất phát từ vai trò chủ trì soạn thảo pháp luật.
Loại tham nhũng này dựa trên cơ sở hợp pháp nên có hậu quả
khôn lường.
Lợi ích và cục bộ ngành cũng là vấn đề làm suy yếu Nhà
nước. Các bộ, ngành, các địa phương đều cùng ngồi trong
một con thuyền là Nhà nước. Nếu họ không cùng phối hợp
nhịp nhàng và trên tinh thần phục vụ nhân dân toàn quốc vì
sự phát triển chung và đồng đều của đất nước thì sẽ
không là những vector cùng chiều để tạo thành sức mạnh chung
cho Chính phủ.
Trên thực tế, có những vấn đề vượt phạm vi của một
ngành, một bộ, buộc họ phải ngồi lại cùng nhau để ban
hành chính sách hay pháp luật (thí dụ như thông tư liên bộ).
Những vấn đề lớn hơn sẽ phải do tập thể Chính phủ bàn
bạc và quyết định (dưới dạng nghị định). Những vấn
đề quan trọng của đất nước phải do Quốc hội quyết
định. Trong quá trình đó, nếu không "cân đối" được
lợi ích ngành, địa phương với lợi ích quốc gia thì quản
lý đất nước sẽ không minh bạch, không thông suốt và tạo
kẽ hở cho tiêu cực trong hệ thống và lãng phí xã hội, tạo
cơ chế xin - cho.
Những hiện tượng như các địa phương, các ngành tìm cách
để xin cơ chế riêng, thậm chí cả các đoàn đại biểu Quốc
hội có thể tạm quên đi lợi ích quốc gia mà phấn đấu cho
lợi ích địa phương mình… đều là những biểu hiện của
chủ nghĩa cục bộ. Những "phi vụ" đó thành công thì cơ
chế và chính sách sẽ được hợp pháp hóa. Nếu không đổi
những tư duy này từ gốc thì pháp luật của chúng ta không
thể làm bà đỡ cho xã hội phát triển.
<em>. Xin cảm ơn ông.</em>
THANH LƯU thực hiện
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/14125), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét