Dịp kỷ niệm 80 năm báo Phong Hóa bộ mới và phong trào Tự
lực Văn đoàn khiến tôi nghĩ nếu không có họ thì văn học
Việt Nam sẽ ra sao.
<center><img
src="http://wscdn.bbc.co.uk/worldservice/assets/images/2012/09/25/120925133337_phong_trao_464x261_phongtrao_nocredit.jpg"
/></center>
Văn chương và nhất là tiếng Việt chúng ta dùng ngày nay chắc
chắn sẽ thiếu nhiều, và nghèo đi nhiều.
Chúng ta may mắn có họ ở vị trí những người mở đường
tài năng, trẻ trung, trong sáng, và yêu nghề tới mức dấn
thân.
Nhưng sau gần một thế kỷ, những nỗ lực của họ cũng cần
được đánh giá theo hướng nhìn hoàn toàn đối nghịch.
Đó là đặt ngược lại các tôn chỉ của Tự lực Văn đoàn
vào bối cảnh sinh hoạt văn hóa, truyền thông tại Việt Nam
vào lúc này để xem chúng ta đã được và mất gì.
<h2>Hàng rẻ bán đắt</h2>
Tự lực văn đoàn coi làm giàu cho 'văn sản' trong nước và
ra những cuốn sách có giá trị về văn chương là tôn chỉ số
một.
Hiện thực thị trường sách báo tại Việt Nam nay lại là bức
tranh ngược lại, tràn lan các ấn bản in xấu và vi phạm tác
quyền, bán đại trà để kiếm tiền cho các đầu nậu.
Trên báo và văn online số bài sao chép dạng rác mạng nhiều
hơn là các tác phẩm có tầm. Số lượng đầu báo hàng trăm
không làm cho chất lượng hơn thời 1930-1945.
<h2>Bề bộn ngôn từ</h2>
Về ngôn từ, Tự lực văn đoàn, trong bối cảnh tiếng Pháp
chiếm thế thượng phong, chữ Hán mất thế cùng di sản nghìn
năm suy vi và thành gánh nặng, đã cổ vũ cho tiếng Việt, cho
ngôn ngữ viết mang 'tính cách An Nam' như cách gọi hồi đó.
Hiện nay, ngôn ngữ tiếng Việt lại đầy ắp những từ du
nhập, chủ yếu từ báo chí bình dân tiếng Anh, kể cả các
từ viết sai, phiên âm linh tinh, thiếu chuẩn mực.
Phong Hóa và sau đó là Ngày Nay cũng cố gắng Việt hóa, giảm
bớt chữ Nho thì bây giờ, ngôn ngữ chính trị trên các báo
chính thống ở Việt Nam lại rập khuôn nhiều các cụm từ
chính trị Trung Quốc.
<h2>Chủ nghĩa đại gia</h2>
Tự lực văn đoàn mong muốn và quyết chí đề cao khái niệm
'chủ nghĩa bình dân', hiểu theo cách của chúng ta bây giờ
là một xã hội công dân theo các giá trị dân chủ tư sản.
Tinh thần 'bình dân' là thái độ vì đại chúng, đối lập
với thói trưởng giả, hay sự kiêu căng của trí thức, sỹ phu
'ăn trên, biết trước', chứ không phải là bình dân kiểu
nôm na hay lá cải (tabloid).
Nhưng các 'chuẩn thị trường' được theo đuổi cuồng
nhiệt ở Việt Nam hiện nay khiến không gian văn hóa nhiều các
nhân vật gây scandal, lố lăng, phát ngôn bừa bãi.
Báo chí Việt Nam ít ra là trong các mục nhắm tới giới trẻ
hay nói về 'đẳng cấp' theo nghĩa coi các đại gia kiếm
tiền, ăn tiêu phung phí hay chuyện riêng, chuyện kín của các
cô hoa hậu để giới trẻ khâm phục và bắt chước chứ không
phê phán.
<h2>Phục hồi hủ tục</h2>
<div class="boxright300"><img
src="http://wscdn.bbc.co.uk/worldservice/assets/images/2012/09/25/120925134134_phong_hoa_304x304_phonghoa_nocredit.jpg"
/><div class="textholder">Thời nay khó có thể sinh ra được Lý
Toét và Xã Xệ</div></div>
Các nhân vật Lý Toét, Xã Xệ được đặt ra để phê phán tàn
dư phong kiến, để dùng tiếng cười vạch trần tính lỗi
thời của Nho giáo.
Sau 80 năm, người Việt Nam nay đua nhau phục cổ, từ xây nhà
thờ họ, từ quay lại các lễ hội thôn quê tới cúng bái, lễ
lạt tốn kém vì tin rằng họ đang trung thành với mong ước
của cha ông.
Những phong trào này được chính quyền cổ xúy trong nỗ lực
đích thực nhằm phục hồi dòng văn hóa dân gian từng bị
chính chính quyền đó phủ nhận một thời nhưng cũng còn để
thu hút du lịch, hoặc để dùng di tích, di sản làm kinh doanh.
<h2>Tổ chức quan cách</h2>
Tự lực văn đoàn từ lúc ra đời cho đến khi kết thúc luôn
trung thành với tôn chỉ bình đẳng trong sáng tác và tổ chức.
Công việc viết văn và xuất bản của họ không tạo thành
một bộ máy, một cơ chế đồ sộ mà xoay quanh tinh thần dân
chủ nội bộ và cũng cởi mở với bên ngoài.
Văn đàn chính thống ở Việt Nam ngày nay là ngôi đền có các
ngôi vị và ngọn nến được thắp bằng nguồn tài trợ của
chính phủ và cách sinh hoạt cồng kềnh, quan cách.
<h2>Đừng cười vượt cấp</h2>
Bên cạnh hai nhân vật gây cười trên tranh biếm họa nói trên,
Tú Mỡ, một trong bảy nhân vật chủ chốt của Tự lực văn
đoàn, đã thành danh nhờ thơ trào lộng.
Tiếng cười của ông và của Phong Hóa không thóa mạ mà có
chừng mực, đả kích nhưng không đánh đấm.
Báo chí Việt Nam ngày nay, vì lý do chính trị, không có mục
tiếu lâm về chính trường, về lãnh đạo.
<div class="boxright200"><div class="quotebody"><div class="quoteopen"><img
class="quoleft" src="/misc/quoleft.png"/></div>"Nàng muốn không còn
dính dáng một tí gì với đời cũ nữa. Còn lại một mình,
nàng mong giũ sạch bụi đường cũ, để thảnh thơi tiến
bước một cảnh đời mới"<img class="quoright"
src="/misc/quoright.png"/> <br class="quoteclear"></div><div
class="quoteauthor">» Loan trong Đoạn Tuyệt</div></div>
So với cách Phong Hóa cười từ hoàng đế, quan toàn quyền,
tổng đốc, khâm sứ trở xuống thì ngày nay tính trào phúng
trên văn báo Việt Nam có vẻ tụt lùi đi và chắc chắn là
nghèo nàn hơn.
Ai cũng biết tiếu lâm chính trị kể trong quán nước, trên
vỉa hè ở Việt Nam thì vẫn có nhưng không leo được vào các
trang báo, các chương trình truyền hình, truyền thanh, hoặc có
chút ít hài thì chỉ là phê quan chức tham nhũng chung chung, cấm
vượt cấp.
<h2>Sex và bạo lực</h2>
Các nhân vật trong văn của Tự lực văn đoàn nhìn chung đều
là những con người Việt Nam trong sáng, kể cả khi đi làm cách
mạng thì họ vẫn lãng mạn, không bạo lực.
Các nhân vật nam và nữ đẹp trong khi yêu, khi sống, khi nghĩ.
Mâu thuẫn xã hội, gia đình, khác biệt tầng lớp xã hội
đều có cả nhưng không tàn khốc. Có thể đó là phần ngây
thơ của họ vì sau 80 năm, xã hội Việt Nam bộc lộ những xu
hướng ngược lại.
Mở các trang báo mạng nào cũng thấy mục 'Đọc điều
nhất' là những chuyện rùng mình, dâm ô và tàn tệ.
Lan trong Hồn bướm mơ tiên phải chọn giữa ái tình và cửa
Phật, còn sự lựa chọn của nhiều thanh niên hiện nay là thử
cả hai: thể nghiệm trong yêu đương nhân danh lối sống
'hiện đại' nhưng cũng cúng lễ sì sụp mỗi ngày tuần
để cầu tài hoặc thăm chùa như một hoạt động dã ngoại.
<h2>Tùy tiện tập thể</h2>
Khen và chê Tự lực văn đoàn chắc còn cần nhiều ý
kiến nhưng theo tôi, sự thất bại lớn nhất của tinh thần
Phong Hóa trong xã hội và con người Việt Nam ngày nay chính là
sự thiếu vắng của Tự do cá nhân.
Trái với giá trị này, tính tùy tiện tập thể lại là
phổ biến ngày nay.
Đây là sự thất bại của chung mọi người, không phải của
nhóm chủ trương vì họ đã ra người thiên cổ từ lâu, và
không tham gia gì hết vào phần định hình xã hội hậu chiến
và mở cửa trong thế kỷ 21 này ở Việt Nam.
Bệnh tùy tiện tập thể lan truyền trên diện rộng không chỉ
đẩy tự do cá nhân vào các góc của tính lập dị, hoặc bung
phá theo cách ngỗ ngược trong thanh thiếu niên, văn nghệ sỹ,
mà còn nuôi dưỡng chế độ môn phiệt kiểu mới.
<h2>Quanh co cụm lại</h2>
Khác với con người lý tưởng của Tự lực văn đoàn luôn
nhìn lấy lương tâm và trách nhiệm cá nhân làm kim chỉ nam cho
sự dấn thân, không ít con người Việt Nam, kể cả ở vai trò
văn nghệ sỹ, trí thức hiện giờ lại ham phù trợ hay vây
quanh một số nhân vật có quyền, một số nhóm lợi ích nắm
báo chí để kiếm chác, hưởng danh lợi phù phiếm, bằng cấp,
chức tước do bộ máy ban xuống.
Vì không dấn thân mà co cụm lại trong các hội đoàn, cơ quan,
đại học, sức sáng tác của họ bị cùn mòn đi và tính bè
phái lại tăng lên.
<h2>Câu hỏi cá nhân</h2>
<div class="boxright300"><img
src="http://wscdn.bbc.co.uk/worldservice/assets/images/2012/09/25/120925134840_nhat_linh_304x304_nhatlinh_nocredit.jpg"
/><div class="textholder">Vợ chồng nhà văn Nhất Linh trong một
ảnh tư liệu còn lưu lại</div></div>
Viết ra đôi ý kiến riêng về Tự lực văn đoàn, tôi tự hào
Việt Nam đã có những con người như Nhất Linh, Khái Hưng,
Hoàng Đạo, Thạch Lam, Tú Mỡ, Thế Lữ và Xuân Diệu trong nhóm
chủ chốt nhiều thành viên tham gia cùng họ để tạo ra một
dấu ấn, một di sản cho nhiều thế hệ.
Nghĩ đến Tự lực văn đoàn ngày nay cũng không thể quên
được các câu chuyện xảy đến với họ và hàng triệu bạn
đọc của họ trong suốt những thập niên biến động long
trời lở đất trên toàn cõi Đông Dương và đất nước Việt
Nam sau đó.
Nhưng nay nhìn lại, sức lôi cuốn của Tự lực văn đoàn không
phải là một bài học họ để lại cho chúng ta mà là một câu
hỏi mỗi cá nhân cần phải chia tay với cái gì và làm điều
gì mới cho cuộc đời của chính mình.
Sau hai ba thập niên bung ra, xã hội Việt Nam có lẽ đã đến
cái ngưỡng người ta cần hỏi có nên chấm dứt với thái
độ ham tích cóp, chiếm đoạt và ăn tới bội thực các vấn
đề, nhất là trong văn hóa, trong lối sống để dũng cảm
bước lên một con đường mới, như Loan đã đoạn tuyệt với
ngôi nhà cũ trong tiểu thuyết cùng tên của Nhất Linh mà tôi
xin trích một đoạn làm lời kết:
"Từ ngày bà Hai mất đi đó đến nay trên bốn tháng đó Loan
chỉ quanh quẩn với cái ý tưởng bán nhà để trả nợ. Nàng
muốn không còn dính dáng một tí gì với đời cũ nữa.
Còn lại một mình, nàng mong giũ sạch bụi đường cũ, để
thảnh thơi tiến bước một cảnh đời mới mà nàng vẫn khao
khát bấy lâu.
Từ sáng đến giờ, trong lúc dọn nhà, nàng có cái cảm tưởng
như người sắp sửa bắt đầu một cuộc đi chơi xa; nàng hồi
hộp lo sợ, nhưng trong cái sợ có lẫn cái vui sắp được
sống một cuộc đời tự lập, không lụy đến ai và không ai
quấy rầy mình được..."
<em>Mời quý vị chia sẻ bình luận về bài và chủ đề này
trên trang <a
href="http://www.facebook.com/BBCVietnamese?ref=ts&sk=wall">Facebook</a>
của BBC Tiếng Việt.</em>
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/tin-tuc/20120927/nguyen-giang-tu-luc-van-doan-muoi-dieu-nguoc-lai),
một số đường liên kết và hình ảnh có thể sai lệch. Mời
độc giả ghé thăm Dân Luận để xem bài viết hoàn chỉnh. Dân
Luận có thể bị chặn tường lửa ở Việt Nam, xin đọc
hướng dẫn cách vượt tường lửa tại đây
(http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét