Hy Văn - Trí thức tay sai

Có vẻ như sau khi khái niệm về trí thức của GS Châu bàn
cách đây ít lâu, nó đã có tác dụng mạnh mẽ đến hàng ngũ
tinh hoa đi tìm những định nghĩa riêng biệt về trí thức trên
những hệ thống quan điểm và nhân sinh quan của mình. Bài
viết [1] của TS Giáp Văn Dương chắp cánh thêm sự mỉa mai về
một đội ngũ trí thức đang phụng sự quyền lực, dù không
trực tiếp nhưng ai cũng có thể cảm nhận đó là sự biểu
hiện dứt khoát về thói bợ đỡ trong hàng ngũ mang danh trí
thức sống bằng tiền thuế của dân nhưng lại công kích
những giá trị mà nhân dân đáng được hưởng. Trí thức cận
thần là một dị dạng của trí thức trong bộ máy công quyền,
bài viết này, thay vì tiếp lời TS Dương, tôi muốn chia sẻ
một chút về trí thức.

<h2>Làm sao nước Nhật có trí thức độc lập</h2>

Fukuzawa Yukichi (1835-1901) là một trí thức độc lập điển
hình, ông không chỉ độc lập trong tư tưởng và quan điểm,
ông còn sống được, làm được những điều lớn lao mà không
cần nhờ sự bố phát của chính quyền. Suốt cuộc đời của
con người không mang trên mình bất cứ danh hiệu, tước vị
nào lại trở thành cánh chim đầu đàn dẫn dắt nước Nhật
lên hàng cường quốc, ảnh hưởng của ông chân chính và rộng
rãi như hàng triệu đồng Yên một vạn. Tuy nhiên, để có thể
xuất hiện những người như ông, ngoài cái tinh thông học
hành, ông còn được sự trợ giúp rất lớn của xã hội Nhật
trong buổi bình minh lấp lóe:

- Trí thức Nhật trong nhiều thế kỷ tiếp nhận Nho
giáo một cách chủ động, thấy cái gì mới thì họ học, hay
thì họ mới vận dụng, chứ không rập khuôn mấy móc. Truyền
thống này gây dựng ra một đội ngũ tinh anh kế thừa liên
tục những tư tưởng tân tiến, Nhật vốn không phải là cái
nôi của sự sáng tạo, nhưng trớ trêu thay, những nhà cách
tân Khổng giáo của Trung Quốc bị vứt bỏ tại quê hương
của mình như Mặc Tử, Vương Dương Minh thì lại cập bến và
được tôn vinh tại Nhật. Đa số những trí thức lớn của
Nhật buổi thời Minh Trị đều trưởng thành từ cái nền móng
tư tưởng của mấy người này.

- Hệ thống cầm quyền Nhật không phải sử dụng trí
thức nho học vào việc xây dựng và củng cố quyền lực như
tại Việt Nam hay Trung Quốc, họ sử dụng trí thức để giải
quyết các vấn đề phát sinh trong xã hội. Hơn nữa, nước
Nhật bị phân chia thành nhiều lãnh chúa xung khắc với nhau,
các trí thức lại có thể đi lại từ phiên này sang phiên
khác, vai trò trí thức cũng trở nên có giá hơn, họ thi thố
tài năng nhiều hơn, đấy chính là điểm làm cho trí thức
Nhật không dễ bị chính trị áp đặt lên đầu họ.

- Điền chủ, các phiên ở Nhật từ lâu đã biết
trọng dụng bọn nho quan vào sản xuất kinh doanh sinh lợi. Nên
bản thân đội ngũ trí thức đã được rèn luyện để có
thể sống bằng kiến thức thực tế của mình mà không chỉ
suốt ngày chỉ biết trích cú văn chương, giáo lý để tham
vấn cho tầng lớp cai trị. Một xã hội biết trọng trí thức
trong cơ cấu kinh tế quốc gia thì không có lý gì để họ
không tự tin sống độc lập mà không cần lương bổng của
nhà nước. Bản thân Fukuzawa Yukichi cũng là một tay doanh nhân
thành đạt.

- Nước Nhật buổi đầu canh tân (1868) đã tạo ra một
cơ chế mà không gian tư được tự do hoạt động. Không có
cấm đoán trong việc tư nhân báo chí, xuất bản, dịch thuật,
diễn thuyết, mở trường, dạy học, tư vấn… vốn là đất
sống của tầng lớp trí thức. Thử hỏi Nguyễn Trường Tộ
có thể sống được bằng những nghề lạ lẫm này trong khi
bị cấm đoán dưới triều Nguyễn hay không?

Dù thời thế bây giờ đã khác, nhưng muốn có được hàng ngũ
trí thức độc lập như Fukuzawa Yukichi, một số điểm trên
vẫn còn nguyên giá trị. Không thể có trí thức độc lập
nếu không có môi trường và pháp chế nuôi nấng nó.

<h2> Trí thức trong bộ máy công quyền</h2>

Nếu như nhà nước không có đội ngũ trí thức giúp việc cho
đến quan lý thì nó không thể vận hành được. Hơn nữa, vì
vai trò đặc biệt của nhà nước mà xã hội không thể gạt
bỏ trí thức ra khỏi nhà nước. Thế mà, đã có những lúc
đất nước ta "đào tận gốc, trốc tận rễ", thật không
thể có cái ngu muội nào hơn vậy. Tần Thủy Hoàng có thể
chôn hàng triệu trí thức, đốt hàng vạn tấn sách vở thì
chế độ của ông ta cũng không tồn tại được lâu hơn, và
trí thức lại cứ sinh ra từ nhân dân, tên bạo chúa thì bị
nguyền rủa đến muôn đời.

Vậy cho nên lẽ thường tình sẽ sinh ra trí thức nhà nước,
đã là nhà nước thì ít hay nhiều anh đều phải chịu sự chi
phối của quy định của nhà nước. Nguyễn Trường Tộ không
thể nào diễn thuyết cho các quan nghe, kêu gọi nhân dân thay
đổi, mở trường dạy những cái tân tiến, trong khi điều lệ
của triều Nguyễn không cho phép ông ta làm vậy. Tuy nhiên, nói
như vậy để có thể mặc định rằng trí thức nhà nước thì
không thể đưa những cái tốt đẹp và tiến bộ đến với xã
hội. Chúng ta hãy xem hai trí thức nổi trội cùng thời Fukuzawa
Yukichi phục vụ trong hệ thống công quyền đã góp phần vào
sự nghiệp lớn lao của mình vào buổi đầu Minh Trị ra làm
sao:

- Arinori Mori (1847-1889), ông là một nhà Tây học và
chịu nhiều ảnh hưởng của trào lưu Khai Sáng lúc bấy giờ,
ông từng làm Bộ trưởng Giáo dục của Nhật trong chính quyền
Meiji, thành viến sáng lập của hội trí thức duy tân Meirokusha.
Ông là tiêu biểu cho sự thành công của một trí thức nhà
nước nhưng có tư tưởng độc lập. Ngoài việc tham gia điều
tính chính sách nhà nước, ông còn viết những bài tham luận
mang tư tưởng canh tân, thậm chí ông còn thảo luận sôi nổi
trên các diễn đàn báo chí, sáng lập trường quốc doanh là
Shoho Koshujo [2], nơi đây trở thành lò đào tạo các nhà chính
trị Nhật chẳng kém cạnh trường tư thục Keio của Fukuzawa
Yukichi.

- Itagaki Taisuke (1837-1919), thành viên Hội đồng nhà
nước, cựu Bộ trưởng Nhật, sáng lập Đảng Tự do, là một
trí thức thực thụ. Ông là người cổ vũ mạnh mẽ quyền con
người, những lúc mâu thuẫn kịch liệt với chính quyền khi
Meiji tăng cường các biện pháp độc tài, ông đã đứng ra
lãnh đạo Quyền Tự do và Phong trào nhân dân trong cuối thập
niên 1870s và 1880s. Teisuke là biểu tượng cho tinh thần trí
thức nhà nước cương quyết, không bởi vì những điều luật
vô lý mà phục tùng, ông rời bỏ nó và đứng về quần chúng
để phản kháng chống lại bất công của chính sách cai trị.
Khi bị mưu sát bất thành, đứng trước tên sát thủ, ông hét
to "Itagaki có thể chết, nhưng tự do không bao giờ", đó là
sự biểu hiện của tinh thần bất khuất mà một trí thức
đích thực dám xả thân vi dân chúng khi chính sách tàn bạo
chống lại nhân dân. Vì vậy, Itagaki sánh ngang Fukuzawa Yukichi
trên những đồng Yên 50, 100 vinh danh ông.

Rõ ràng, trí thức nhà nước vẫn có chỗ để phát huy và
đóng góp to lớn cho lịch sử quốc gia. Nếu như họ hành
động bằng trái tim vì những giá trị tiến bộ, vì tâm vọng
của nhân dân và vì dũng khí của một bậc sỹ phu.

<h2>Trí thức tay sai</h2>

Người trí thức khi đã không còn giữ được sự độc lập
trong tư tưởng, thì chắc chắn sẽ biến mình thành công cụ
hữu hảo cho lực lượng cầm quyền khai thác một cách vô
thức. Nhưng, trong xã hội ta đang tồn tại một dạng tâm lý
nguy hiểm của trí thức tay sai:

- <span class="underlined-text">Tự nguyện hiến dâng mình cho
kể cầm quyền.</span> Đây là một trạng thái tư tưởng phổ
biến do hệ thống Nho học và giáo điều truyền lại. Bản
thân người trí thức này không có khả năng tin vào những giá
trị tốt đẹp mà mình học được có thể vận dụng vào
chính sách hợp lý, họ quay sang làm bảo hộ lực lượng lãnh
đạo bằng những tuyên ngôn của cách mạng, biến nó thành
thứ chân lý của chung rồi nhai lại một cách trơn tru để mua
lòng cấp trên. Những trí thức này sẽ chẳng bao giờ bị quở
trách, sự việc ăn theo nói leo của họ lâu dần thành một
thói quen, biến thành bản năng từ khi nào không hay. Cái tai
hại là nó làm cho kẻ cầm quyền luôn nghĩ rằng họ đúng,
hiểu lý lẽ thế gian, đâm ra họ quay lại khinh miệt trí
thức, xem nó là "cục phân" không hơn kém. Đây có lẽ là
hậu quả bi đát mà trí thức tại những quốc gia độc tài
đang thụ hưởng. Xót xa thay!

- <span class="underlined-text">Trốn chạy và bỏ mặc đất
nước.</span> Khi thấy xã hội nhiều nhương, thời buổi loạn
lạc, giáo lý bị chà đạp, một đội ngũ trí thức rơi vào
trạng thái im lặng, ẩn dật, lúc nào đó muốn chứng tỏ mình
còn tồn tại lại viết mấy chương tấu trình, kiến nghị.
Được chăng hay chớ, lẽ thường những người này vốn không
thích ganh đua, họ thấy sức mềm lực yếu không thể thắng
được cường quyền nên nhắm mắt làm ngơ đợi chờ thế
sự. Hoặc không, họ sẽ vùi đầu vào lĩnh vực chuyên môn,
lấy những biện lẽ nghành nghề để trốn tránh một cách
khéo léo. Suy cho cùng, trí thức mà không góp tiếng nói của
mình cho quyền lợi của dân chúng và quốc gia chẳng xứng với
cái danh.

<h2>Vậy, Nguyễn Trường Tộ là trí thức gì</h2>

Nếu định nghĩa rằng, trí thức cận thần là "Viết tấu
trình và chờ đợi sự sáng suốt của nhà Vua" quả không sai.
Song, nếu đặt vào lịch sử, bối cảnh và văn hóa của nước
nhà thời điểm đó, ông khó lòng tiến tới một trí thức
thành công được. Đánh giá một con người của lịch sử để
soi chiếu ngày hôm nay, liệu chúng ta đã là trí thức độc
lập chưa, có còn trí thức cận thần, trí thức tay sai nữa hay
không? Muốn cho vị trí và vai trò của trí thức được lớn
hơn trong xã hội, và cũng là để sản sinh ra những bậc trí
thức lớn chúng ta không thể bỏ mặc làm ngơ hai vai trò song
song:

- Mạnh dạn truyền tài và bồi đắp những giá trị mà
mình cho là hay đến với dân chúng. Hãy tranh biện nhiều hơn
để làm tỏ rõ phải trái, đúng sai vạch đường chỉ hướng
cho dân.

- Bày tỏ thái độ chính trị để giúp hệ thống thể
chế mang lại nhiều quyền lợi cho dân chúng hơn. Dù muốn hay
không thì chính trị vẫn luôn can thiệp vào đời sống và tạo
ra không gian sinh hoạt của cộng đồng.

Tôi không chắc, mình có thể đưa ra được ý kiến chính xác,
nhưng tôi tin rằng, nếu trí thức im lặng hoặc đứng về
những lý lẽ bất công sẽ còn có thêm những Nguyễn Trường
Tộ khác. Rất sáng, như một ngôi sao băng trong màn đêm dày
đặc!

03/9/2012

[1] Bài <a href="http://danluan.org/node/6240">"Học gì từ Nguyễn
Trường Tộ"</a> của Giáp Văn Dương.

[2] Tiền thân của trường Hitotsubashi.


***********************************

Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/14168), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).

Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!