Thuyền - “Cực Đoan” Từ Vị Trí Sen-Bùn

<div class="special_quote">Để đảm bảo tính đa chiều, Dân Luận
xin đăng bài viết sau đây của tác giả Thuyền về vấn đề
chống cộng cực đoan ở hải ngoại. Mời độc giả tham gia
tranh luận.</div>

<center><img src="http://danluan.org/files/u1/sub02/image001_30.jpg"
width="500" height="343" alt="image001_30.jpg" /></center>

<em><strong>Nhân đọc bài "<a
href="http://danluan.org/node/13677">Cực đoan tư nhân và cực đoan
nhà nước</a>" của Vũ Quý Hạo Nhiên</strong></em>

<h2>TƯƠNG QUAN SEN-BÙN</h2>

Tâm khảm khá nhiều người Việt ngày nay vẫn còn ưa chuộng
một câu ca dao Việt Nam từ rất xưa:

<em>Trong đầm gì đẹp bằng sen
Lá xanh, bông trắng, lại chen nhụy vàng
Nhụy vàng, bông trắng lá xanh
Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn. </em>

Một số nhóm/người thuộc nhiều tầng lớp khác nhau còn có
thể đi đến trạng thái chiếm hữu khái niệm ví von đó một
khi tự vinh danh thổi phồng mình là "sen" nhưng lại không
màng đến ngụ ý thâm sâu về ý nghĩa của hình tượng bùn
trong câu ca dao đó.

Suốt chiều dài lịch sử liên hệ đến các xung đột mâu
thuẫn trong xã hội dù lớn dù nhỏ, hiện tượng những
nhóm/người cho-mình-là-trí-thức (hay nghệ-sĩ)--tự phong ta là
kẻ có tư duy độc lập và khả năng sáng tạo khác người
đời--dễ mắc phải triệu chứng kiêu ngạo (hay "chảnh")
này. Khi vơ vịn và thậm chí lậm lý lẽ của ngôn từ kiến
thức và mê hoặc hay chịu áp lực của định luật phải sản
xuất phải sáng tác để có chỗ đứng riêng, họ rất dễ
quên rằng sen không thể sống mà thiếu cái đầm bùn lầy ấy.

Hiện tượng tự cho mình đặc quyền tách riêng này không thể
chối cãi là có thật qua bao thế kỷ. Dù trong vô thức hay cố
tình, một khi gán ghép cả quyết bùn là kẻ kia (<em>the
Other</em>) (nhất là vì lú lẫn lãng quên tấm lòng của bùn
lầy đã nuôi dưỡng cho sen thơm tỏa nồng) thì cách nhìn và
lối sống vô ơn là chuyện chẳng đặng đừng. Hiện tượng
đậm mùi giai cấp và liên quan đến một trạng thái của tâm
bệnh vĩ cuồng đã ám ảnh, có khi ăn sâu trong, tâm khảm của
nhiều người Việt Nam dù sống ở đâu. Và đã nhiều lúc dẫn
dắt người ta đến chỗ lập tức phán xét ví người/nhóm
khác là bùn, "sến", "ngu dốt", "man rợ", hay được
hợp xướng thành một tràn chuỗi định kiến như "Xấu.
Huếnh. Rởm. Cẩu thả. Rẻ tiền", v.v... và v.v...

Triệu chứng của hiện tượng này lúc nào cũng thấp thoáng
đâu đó nhưng dường như vừa trỗi dậy bùng phát một lần
nữa. Nó thể hiện qua một số vài bài viết mới đây dưới
tiêu đề tự do ngôn luận và diễn luận "thống nhất trong
đa dạng đa nguyên" (discourse of "unity through diversity") —
khởi xướng từ <a
href="http://www.bbc.co.uk/vietnamese/vietnam/2012/07/120715_vu_quy_hao_nhien.shtml">Trần
Đông Đức</a> (chủ bút Người Việt Đông Bắc) và <a
href="http://www.bbc.co.uk/vietnamese/forum/2012/07/120720_nguoiviet_no_freedom.shtml">Bùi
Văn Phú</a> đến <a
href="http://www.danchimviet.info/archives/62047">bài của Đỗ Thái
Nhiên</a> qua các bài viết gởi đến BBC và Đàn Chim Việt, và
mới đây nhất là dưới ngòi bút của Vũ Quý Hạo Nhiên (VQHN)
tại <a href="http://danluan.org/node/13677">Dân Luận</a> — nhân
chuyện nhật báo Người Việt lại một lần nữa đành <a
href="http://www.nguoi-viet.com/absolutenm2/templates/viewarticlesNVO.aspx?articleid=151972&zoneid=3">hạ
mình</a> vì "người phụ trách đã phạm lỗi lầm lớn là
đăng bức thư độc giả mà không đăng kèm theo lời giải
thích, tạo sự ngỡ ngàng cho độc giả."

Chúng tôi xin đưa ra một ví dụ về triệu chứng này qua một
trong các bài viết ấy. Khi nhắc đến sự kiện liên quan đến
tác phẩm nghệ thuật của Huỳnh Thủy Châu, Trần Đông Đức
đã cổ võ cho hiện tượng tự-cho-mình-là-sen-(thơm) qua bài
viết "<a
href="http://www.facebook.com/login.php?next=http%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fnotes%2Fduc-tran%2Fki%25E1%25BA%25BFn-ngh%25E1%25BB%258B-g%25E1%25BB%259Fi-c%25E1%25BB%2599ng-%25C4%2591%25E1%25BB%2593ng-nam-california%2F10151137221521412">kiến
nghị</a>" của ông ta. Trong khi say sưa xác định về <a
href="http://www.bbc.co.uk/vietnamese/vietnam/2012/07/120715_vu_quy_hao_nhien.shtml">bài
viết gởi BBC trước đó</a> (với ghi nhận VQHN "một cách
khách quan và độc lập nhất mà [ông ta] có thể"), bài viết
"kiến nghị" kế tiếp này của TDD cũng thể hiện rõ lối
biện minh ra chiều dễ dãi đối với nghệ thuật. TDD cho nghệ
thuật có quyền "dài rộng bao la" và "ý tưởng tung tăng
như cánh bướm", nhưng lại đóng khung khắc khe các phạm trù
khác. Chẳng hạn như khi bàn luận về tương quan con người
giữa cảm xúc và lý trí thì TDD diễn giải rằng "cộng
đồng" là một nhóm "cố tình giam cầm cảm xúc, ác hóa
cách diễn đạt để coi đó như là một biện pháp chà đạp
người khác".

TDD dành cho người làm nghệ thuật khoảng trời miễn nhiễm
lương tâm như thể họ không cần một trách nhiệm nào đối
với cộng đồng mà mình là một phần tử dù muốn dù không.
Họ có đặc quyền được hành xử theo cảm quan cảm tính (như
TDD?), và có thể lên tiếng chê trách phê bình hay đảo lộn
nguyên tắc khái niệm cho dù tác phẩm cá nhân của mình mang
tính xát muối vào vết thương lịch sử của một tập thể.
Trái lại, TDD lại lãng quên "lớp bùn lầy" khi đòi hỏi
cảm tính của những khán giả "bất đắc dĩ" phải được
chế ngự để tôn trọng sự mênh mông "dài rộng" của
người làm nghệ thuật. Ông ta còn gài khung (framing) khi xử
dụng diễn luận "cộng đồng" với định nghĩa đơn điệu
một chiều—cộng đồng thì đồng nghĩa với "bao dung, xây
dựng"—hầu che lấp cảm tính và các khuất tất nhập nhằng
khác do mâu thuẫn xung đột có liên quan đến quyền lực.

Thật ra đó chỉ là một ví dụ viết lách chủ quan "trong sen
thơm cao ngạo" dẫn chúng tôi đến trọng tâm của bài này.
Mục đích bài viết của chúng tôi là chia xẻ một số cảm
nhận và suy nghĩ về vị trí sen-bùn của cái lăng kính cực
đoan và quyết đoán đo lường về mặt lợi hại cho cộng
đồng trong bài viết của VQHN, nhân vật đóng chính mà báo
Người Việt đã tuyên bố là "cho thôi việc".

<h2>"CỰC ĐOAN" TỪ VỊ TRÍ SEN-BÙN</h2>

<a href="http://danluan.org/node/13677">Bài viết của VQHN</a> trên Dân
Luận mới đây dường như đưa ra một luận cứ giúp tác giả
biện minh cho ứng xử của mình trong cương vị phụ tá chủ
bút vừa đành khoác áo ra đi. Điều này đồng nghĩa là tác
giả không (muốn) suy gẫm để cảm thấy điều mình đã làm
(dù không chỉ là một lần và trên vài bình diện khác nhau) là
có sai trái trong lăng kính đạo đức nghề nghiệp, hay có
đụng chạm thương tổn đến một tập thể qua góc cạnh nhân
bản và cảm quan một khi sát nhập với phần tư duy phản
biện. Đây là một hành động có liên quan khả dĩ đến hiện
tượng sen/bùn đề cập ở trên. Ngoài chuyện tác giả đã tự
động đứng tách rời, không cha căng chú kiết gì với cái
"nhóm cực đoan tư nhân" (vì họ là <em>các kẻ kia — the
Other</em>) ấy, bài viết còn phản ảnh một chỗ đứng chịu
ảnh hưởng của ngạo mạn như thể tác giả đã thấu triệt
vấn đề.

Tác giả có vẻ muốn lên lớp người đọc về hiện tương
liên hệ đến "harm principle" (nguyên tắc tổn thương thiệt
hại) khi phán xét quả quyết như sau: "<em>...cái nguy hiểm là
tự dưng trao quyền cho nhóm cực đoan, thì, y như chính quyền
cộng sản, họ sẽ lấn tới gây thiệt hại cho cả cộng
đồng.</em>". Thiệt hại cho cả cộng đồng như thế nào thì
tác giả không hề triển khai ngoài việc thêm một câu là,
"<em>Không có cái gì hại cho cộng đồng, bằng tờ báo lớn
nhất ở đó lại đầu hàng người cực đoan.</em>" Tuy nhiên,
không rõ là tác giả có ngộ đến việc nên áp dụng nguyên
tắc tổn thương thiệt hại đó hay không vào chính những hành
động của bản thân mình.

Thứ hai, luận cứ của tác giả xử dụng phép so sánh hai hình
thức cực đoan--một thể chế chính quyền độc tài so với
một nhóm hay tập thể hải ngoại mà tác giả xét định là
"tư nhân"--nhưng không hề phân tích triển khai sâu rộng xem hai
hình thức cực đoan này đã và đang diễn ra tại nơi chốn
khác nhau như thế nào, và được lồng trong khung cảnh hay bối
cảnh nào.

Cứ nhìn lại sự kiện tranh xã luận cho 12 biếm họa về nhà
tiên tri Hồi giáo Muhammad mà tờ báo Jyllands-Posten của Đan
Mạch đã cho ấn bản vào năm 2005. Sự kiện tranh chấp này đã
kéo dài nhiều năm tháng và gây ra rất nhiều tổn hại về
mặt quốc tế (chẳng hạn như tòa đại sứ của Đan Mạch
tại một số nước đã bị phóng hỏa và hàng chục người
đã bị thiệt mạng trong các cuộc biểu tình tại nhiều quốc
gia khi cho in lại các biếm họa đó). Sự kiện ấy phải
được thông hiểu trong bối cảnh kỳ thị phân biệt chủng
tộc qua nỗi sợ ám ảnh tâm lý vô căn cứ về Hồi giáo, và
cái nhìn nặng thiên kiến đối với người Hồi trong các mâu
thuẫn tại Trung Đông cũng như cuộc chiến chính quyền Mỹ và
các nước Tây Phương đeo đuổi dưới chiêu bài chống khủng
bố. Lời khuyên đồng loạt của các nhà ngoại giao và giới
chuyên trách về chống khủng bố mới đây nhất đã làm một
trong những nhà xuất bản có tiếng, <a
href="ftp://212.111.50.100/smo/Yale%20Press%20Bans%20Images%20of%20Muhammad%20in%20New%20Book%20%20NYT%20%2013.08.09.pdf">The
Yale Press</a>, không cho ấn hành các hình ảnh này trong một sách
mới bàn luận về các biếm họa đã gây chấn động cả thế
giới, "The Cartoons that Shook the World".

Nếu bối cảnh không được đề cập đến thì một số vấn
đề hệ trọng liên quan đến chuyện nền cho mỗi hiện tượng
bỗng dưng bị xóa sổ một cách không công bằng, và dẫn đến
chỗ luận cứ của tác giả xem có vẻ "có lý", nhất là
đối với những ai dễ tin, lười suy nghĩ, thiếu tỉnh thức.

Một số vấn đề rất quan trọng đến vị trí của một cộng
đồng hải ngoại--chẳng hạn các ảnh hưởng của diễn luận
hội nhập (discourse of integration) áp đặt lên các cộng đồng
thuộc sắc dân thiểu số trong việc nhập cuộc với sinh hoạt
xã hội Hoa Kỳ, ý nghĩa của quốc tịch và diễn luận định
cư lạc nghiệp qua hình tượng mái ấm gia đình (discourse of
home—đồng thuận với hình ảnh một cộng đồng không còn
mang "mác" (mark) lưu vong tỵ nạn và cần đối ứng qua yêu
thương, hòa hợp, chịu đựng, v.v. và v.v.), cũng như văn hóa
sinh hoạt chính trị trong giòng chính và trên chính trường
quốc tế, và sự định đoạt nhóm nào hiển nhiên có căn
cước quốc gia. Khi các nhát dao uẫn khuất của vết thương
lòng liên quan đến cuộc chiến, "chuyện mất nước", và
nỗi đau đớn khi chứng kiến nội tình đất nước nhiễu
nhương chồng khắc lên những bối cảnh và diễn luận vừa
đề cập thì các phản ứng mạnh mẽ của "bùn lầy" là
điều khó tránh khỏi. Chuyện đó hoàn toàn khác với phản
ứng của một chế độ độc tài tại VN.

Điều này minh họa việc gì? Tác giả đã không hề đề cập
đến các vấn đề quan hệ mật thiết đến tương quan quyền
lực khi làm công việc so sánh. Bài viết chỉ gài khung định
đặt (framing) để nêu lên các điểm giống nhau của hiện
tượng phán xét là "cực đoan", và chọn lọc các sự kiện
ví dụ cho phù hợp với điều tác giả cần chứng minh. Với
cái nhìn tương đối phiến diện như thế của tác giả thì
người đọc không được mục kích nhiều khía cạnh của vấn
đề.

Trớ trêu thay tác giả quên đặc quyền của mình trong lúc
cảnh cáo những ai trong đám đông thầm lặnng không có đặc
quyền viết. Tác giả một mực tỏ thái độ võ đoán khi cho
rằng nếu thái độ và hành động cực đoan hay/và đầu hàng
tiếp diễn thì sẽ dẫn đến thiệt hại cộng đồng. Một
nhận định quá đơn giản cho một hiện tượng xem ra rất
đỗi phức tạp.

Câu hỏi cần phải đặt ra cho những ai viết lách làm báo (dù
thuê hay độc lập) gởi đến các tập đoàn hay mạng truyền
thông phải vượt qua phạm trù của diễn luận đa nguyên
(discourse of pluralism) để chất vấn rằng:

<div class="special_quote"><em>Ai là người có đặc quyền viết?
Viết cho ai? Cho các tập đoàn truyền thông (đậm mùi hay bắt
chước) rập khuông kiểu tân-tự-do (neo-liberal), đặc biệt
trong lúc bịt miệng (trực tiếp hay gián tiếp) các tiếng nói
(không thể viết) của những thành phần bị xem là kẻ kia (the
Other)? Nếu có đặc quyền thì viết và nói thế nào cũng như
có lợi cho ai? Ngòi bút được xử dụng cho mục đích nào?
Trong dụng ý gì? Dưới tiêu chuẩn nào? Nên trình bày ra sao
để triển khai tính chất nhập nhằng của hiện tượng?
Ai/nhóm nào sẽ bị xét định rạch ròi hoặc lãng quên qua ngòi
bút để trở thành "kẻ kia" và như thế để có lợi cho
ai?</em></div>

Với một lối nhìn chủ quan và nhận định đơn giản nên tác
giả không hề đặt ra dẫn chứng hay đào sâu về các giới
hạn ẩn chìm của tự do ngôn luận—một phạm trù được
đặt để trong một xã hội vị trọng cá nhân chủ nghĩa và
tự do kiểu Tây/Mỹ (Western liberal democracy), nhất là lăng kính
liên hệ đến quyền chủng tộc tối cao của họ.

Có bao giờ tác giả nghĩ đến các diễn luận của "tự do"
(discourses of freedom) đó có thể dẫn ta đến cái ảo tưởng
về tự do ý chí (illusion of autonomy) khi áp dụng triệt để
trọng tâm của tự do cá nhân và tôn thờ cái nguyên tắc tổn
thương thiệt hại (harm principle)—hai khái niệm của phương
Tây được sinh sôi nảy nở dưới chiêu bài tự do dân chủ
("liberal democracy") xem rất hấp dẫn trên bề mặt?

Các diễn luận này chỉ bẫy ta vào loại suy nghĩ cứng ngắc
rằng mình đành phải "thỏa hiệp", "đầu hàng", "thua
trận", "lỗ lã", v.v. và v.v... khi tiến hành một thương
lượng với các kẻ kia thay vì là đó là cơ hội cho các giải
pháp tiềm tàng đột phá.

Đã có quá nhiều quý vị đạt bằng cấp học vị cao tự
đặt mình vào vị trí cá biệt tách riêng như thế--để kháng
cự lại vị trí mình trong một tập thể--khi chắc mẫm rằng
mọi thứ thuộc về mình. Cho nên trong bất cứ nhập cuộc nào
của họ mà lãng vãng có mặt của sự thua thiệt nhượng bộ
thì đó là một dự trù mất mát không thể chấp nhận được.
Hóa ra mọi việc phức tạp qua bàn tay phù phép chữ nghĩa của
người cho mình là "trí thức" lại chỉ được nhìn từ lăng
kính trắng đen mà thôi?

Có bao giờ tác giả thừa nhận là cách đặt vấn đề của
mình bị giới hạn? Như nhiều bài khác, thủ thuật gài khung
của tác giả <a
href="http://vietsoul21.net/?s=%22%28Ph%E1%BA%A3n%29+Ph%E1%BA%A3n+Bi%E1%BB%87n+v%C3%A0+S%E1%BB%B1+Th%E1%BA%ADt%22">bị
giới hạn</a> do vị trí, khả năng tri thức, và tác động qua
lại giữa <em>kinh nghiệm cá nhân</em> và <em>bề dày lịch sử
của một tập thể cộng đồng muốn được công nhận quyền
công dân bình đẳng qua các đóng góp trong xã hội nhưng không
có tương quan quyền lực trong bàn cờ chính trị địa phương
và quốc tế</em>.

Tóm lại, lối suy nghĩ phân tích của tác giả trọng lý khinh
tình và không diễn đạt được chiều sâu của vấn đề mà
phần nào có liên quan đến hiện tượng sen-bùn. Liệu tác giả
có tự hỏi lối suy diễn chủ quan với kết luận bằng một
cảnh cáo về thiệt hại cho cộng đồng do "CCCD" thì có
lợi cho ai và gây thiệt hại cho ai, thuộc cơ tầng nào?

Thật dễ để tự chọn cho mình chỗ đứng về phía "trung
lập" (neutral) trong cái thỏa hiệp ngầm không màng gì đến
cường quyền/bạo lực vì nó có thể giúp tránh né được
phần nào cái thiệt hại đến quyền lợi riêng tư. Và than ôi
thật là khó để chọn vị trí tay lấm chân bùn về phía của
nước mắt và máu với thiệt hại vô phần.


***********************************

Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/13713), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).

Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!