Thùy Linh - Bất mãn, bất an, bất tuân phục

Lâu nay dân tình hay được nghe câu phê phán từ chính quyền:
"<em>Đây là những phần tử bất mãn</em>"; "<em>Những
người tham gia là những kẻ bất mãn</em>"; "<em>Xuất phát
từ sự bất mãn nên…</em>"… Tóm lại những người bất
mãn việc gì đó liên quan đến họ hay xã hội khiến họ có
hành động phản ứng để biểu thị sự bất mãn đó đều
bị xem xét và cáo buộc là nguyên nhân tội lỗi, cho dù sự
bất mãn là chính đáng. Tại sao không được bất mãn khi không
hài lòng với sự điều hành của chính phủ? Tại sao không
được bất mãn về cách giải quyết bất công, thiếu minh
bạch với quyền lợi của họ? Tại sao bắt con người phải
đồng lòng nhất trí với những việc mà họ thấy không đáng
được sự tin tưởng ấy? Tại sao những người bất mãn bị
coi là xấu xa trong mắt chính quyền? Tại sao sự bất mãn do
không được chia sẻ, cảm thông và giải quyết thấu đáo từ
chính quyền dẫn đến việc người dân bất tuân phục lại
bị coi là tội lỗi, tội phạm? Nếu cứ tiếp tục vòng xoáy
vô lý này thì giữa người dân và chính quyền chắc chắn
không thể giải quyết những vấn nạn của xã hội, chính
trị, kinh tế…hiện nay. Cả xã hội nơi gần 90 triệu dân
đang sống đồng hành với quá nhiều bất mãn, bất an và bất
tuân phục. Liệu xã hội có thể phát triển được không với
tâm lý bất an đến mức gần như tâm thần hiện nay? Liệu
đây có phải là nguyên nhân khiến tội phạm nhiều hơn bao
giờ hết, tàn độc hơn bao giờ hết, khó hiểu hơn bao giờ
hết? Tình trạng này kéo dài đến khi nào? Mời bạn bè đọc
tham khảo bài viết dưới đây mà TL sưu tầm được:

<center>* * *</center>

<h2>Cảm giác bất an trong Tâm Lý Học </h2>

<em>Bất an là một cảm giác, một trạng thái tâm lý bình
thường của con người. Sẽ chẳng có gì là đáng bàn nếu nó
xuất hiện ở một hoặc một vài cá nhân. Vấn đề cần
nghiên cứu là cộng đồng, hay nói rộng hơn, xã hội sẽ đi
về đâu khi bất an trở thành một trạng thái tâm lý phổ
biến.</em>

Trên tinh thần đó, chúng tôi sẽ tiếp cận và phân tích cảm
giác bất an từ một góc độ khác – đó là cảm giác bất an
như là tín hiệu về sự xuất hiện của các rủi ro trong đời
sống. Hy vọng nó sẽ cung cấp cho các nhà khoa học những gợi
ý về việc xây dựng một lý thuyết có ý nghĩa thực tiễn –
lý thuyết quản lý rủi ro trong xã hội hiện đại.

<h3>Cảm giác bất an như một hiện tượng xã hội phổ
biến</h3>

Nhằm làm rõ đối tượng nghiên cứu trong bài viết này, chúng
ta hãy cùng nhau trả lời các câu hỏi cảm giác bất an là gì?
Là khủng hoảng niềm tin, là rối loạn nhận thức, là những
nghi ngờ về tính hợp pháp của hành vi hay là nỗi lo sợ vô
hình, thường trực và khó cắt nghĩa?

Trước hết, bất an là một cảm giác, và giống như bất
kỳ trạng thái cảm xúc nào của con người, nó mang đậm sắc
thái trừu tượng. Chính bởi vậy, thật khó để xây dựng
một định nghĩa cụ thể và tuyệt đối chính xác về cảm
giác bất an. Bài viết này sẽ nghiên cứu cảm giác bất an
trên tư cách là một nỗi lo sợ vô hình, thường trực và khó
cắt nghĩa bởi nó là hệ quả mang tính chất tổ hợp của sự
khủng hoảng niềm tin, rối loạn về nhận thức và những nghi
ngờ về tính hợp pháp của hành vi. Ba loại cảm giác trên
tựa như những mạch nước ngầm khác nhau trong tâm hồn mỗi
con người và cùng đổ về một dòng suối - đó chính là cảm
giác bất an.

Từ góc độ phân tâm học, bất an là năng lực cảm biến của
con người về những rủi ro có thể xảy đến với mình (hoặc
liên quan đến mình), và vì thế, nó phần nào giống như bản
năng sinh tồn hay một loại phản ứng của con người trước
những tín hiệu về sự xuất hiện của rủi ro. Vì vậy, không
bao giờ cảm giác bất an bị triệt tiêu, nếu con người không
cảm thấy bất an thì chắc chắn, anh ta đã bị thoái hóa cả
về tâm hồn lẫn nhận thức. Tuy nhiên, khác với các loại
cảm giác khác, ngay cả khi được chia sẻ, cảm giác bất an
vẫn không tăng lên hay vợi đi bởi nó là tín hiệu thông báo
sự xuất hiện của một rủi ro nào đó, trong khi rủi ro là có
thực và nằm ngoài ý muốn của con người. Vì lý do đó, cảm
giác bất an phải trở thành một đối tượng nghiên cứu quan
trọng của ngành xã hội học.

Như trên đã phân tích, bất an là một trạng thái tâm lý bình
thường và phổ biến của con người; nó, thậm chí, còn nói
lên sự lành mạnh (về mặt sinh học) của con người, thể
hiện sự nhạy cảm của con người trước cả những rủi ro
chủ quan và khách quan. Tuy nhiên, khi bất an trở thành trạng
thái tâm lý phổ biến của cộng đồng hay của xã hội thì
quả thực rất đáng lo ngại bởi nó nói lên sự không lành
mạnh của cộng đồng hoặc xã hội. Nói cách khác, nếu bất
an trở thành một hiện tượng xã hội phổ biến, chúng ta sẽ
phải đối mặt với một rủi ro cực lớn trên phạm vi toàn
xã hội - đó là sự khủng hoảng tâm lý có tính chất toàn
diện và sâu sắc.

Trước khi đi vào những nghiên cứu sâu hơn, chúng ta hãy bắt
đầu với việc lý giải tính phổ biến của cảm giác bất an.
Tại sao cảm giác bất an lại trở thành một hiện tượng xã
hội phổ biến?

Trong quan điểm của chúng tôi, điều này xảy ra khi và
chỉ khi xã hội tiềm ẩn đầy đủ các tín hiệu về rủi ro
và điều kiện xảy ra rủi ro. Trên thực tế, con người cảm
nhận về sự bất an rất khác nhau vì cảm giác không chỉ đơn
thuần là một kích thích mà nó còn là hệ quả của quá trình
nhận thức. Nói cách khác, con người nhận thức về các lĩnh
vực cụ thể của đời sống khác nhau (chẳng hạn kinh tế,
chính trị, văn hóa, giáo dục) nên có cảm giác về sự bất an
rất khác nhau. Do đó, sự xuất hiện phổ biến và triền miên
của cảm giác bất an cho phép đi đến kết luận: gần như
hết thảy các lĩnh vực khác nhau của xã hội đang tiềm ẩn
rủi ro. Một nền kinh tế không chuyên nghiệp, các giá trị
không được xác lập một cách minh bạch, con người không còn
năng lực tin vào sự trong sạch của chính mình, các giới hạn
về mặt nguyên lý, về đạo đức không được kiểm soát và
những điều tương tự như thế chính là nguyên nhân của sự
xuất hiện phổ biến của cảm giác bất an.

Các phân tích trên cho thấy chúng ta không thể dừng lại ở
việc xem xét cảm giác bất an như một hiện tượng tâm lý
phổ biến mà phải coi nó như là tham số quan trọng nhất của
lý thuyết quản lý rủi ro trong xã hội hiện đại. Chừng nào
làm được như vậy, chúng ta sẽ biến xã hội Việt Nam trở
thành một đối tượng có thể dự báo trong mắt cộng đồng
quốc tế.

<h3>Từ cảm giác bất an đến ý tưởng về lý thuyết quản lý
rủi ro</h3>

Nhiệm vụ của xã hội là phát hiện tính phổ biến của cảm
giác bởi tính phổ biến của cảm giác là một thông điệp
quan trọng về các trạng thái khác nhau của xã hội. Tính phổ
biến của cảm giác bất an cho thấy xã hội đang tiềm ẩn
những rủi ro khác nhau trong các lĩnh vực của đời sống. Vì
vậy, đi từ tính phổ biến của cảm giác bất an, chúng ta có
thể xây dựng lý thuyết quản lý rủi ro trong xã hội hiện
đại.

Trước hết, phải thức tỉnh con người một chân lý là cảm
giác bất an của mỗi cá nhân phản ánh các nguy cơ, các rủi ro
và các cơ hội trong cuộc đời anh ta và do đó, phải nhận ra
nó trong đời sống của mình và phải nghiên cứu nó một cách
cẩn thận. Cảm giác bất an là cảm giác ban đầu của quá
trình con người nhận ra rủi ro, nó chính là tham số quan trọng
nhất của lý thuyết quản lý rủi ro. Nếu không nghiên cứu
các nguyên lý cơ bản hình thành cảm giác bất an, chúng ta sẽ
không thể nghiên cứu rủi ro, chưa nói đến việc dự báo và
tìm ra các giải pháp để ứng phó với chúng. Khi chúng ta
nghiên cứu, điều tra và thống kê một cách có hệ thống cảm
giác bất an của các cá nhân và sau đó, điểm cảm giác bất
an trên những khía cạnh khác nhau của cuộc sống, chúng ta sẽ
phát hiện ra các rủi ro, những rủi ro đó là rủi ro cộng
đồng chứ không chỉ là rủi ro của một cá nhân.

Điều tra xã hội học cảm giác bất an là nghiên cứu các rủi
ro của xã hội. Chúng ta đang sống trong một xã hội mà cảm
giác bất an rất rõ rệt và phổ biến nhưng không có bằng
chứng thống kê hay phát hiện xã hội học nào chứng minh sự
tồn tại khoa học của những cảm giác bất an mang tính phổ
biến. Điều này cho thấy xã hội không nhận ra rằng điều tra
về cảm giác bất an của con người là một nhiệm vụ cần
được pháp chế hóa. Nói cách khác, tiến hành các điều tra
xã hội về cảm giác bất an và dùng các kết quả đó để
dự báo các rủi ro, phát hiện tính phổ biến cũng như nguy cơ
của các rủi ro và giải pháp ngăn chặn chúng là nhiệm vụ
quan trọng của nhà nước.

Các phân tích trên chỉ ra rằng tính phổ biến của cảm giác
bất an là cơ sở để phát hiện rủi ro và nghiên cứu các
giải pháp ứng phó. Tình trạng tha hóa về đạo đức, kinh
tế, văn hóa và giáo dục đều thể hiện một cách rõ ràng qua
cảm giác bất an của con người. Do đó, nó là phương tiện
khoa học và hữu hiệu nhất để các chính phủ có thể đo
đạc tâm lý xã hội phổ biến và từ đó quản lý xã hội
của mình. Thật đáng tiếc là các chính phủ vẫn chưa ý thức
được hết tầm quan trọng của công cụ này, dẫn đến tình
trạng chính phủ không hiểu rõ đối tượng mà mình quản lý.
Điều này không chỉ là hệ quả của tình trạng lạc hậu về
nhận thức của chính phủ mà còn nói lên sự xơ cứng của xã
hội trước các hiện tượng gây ra cảm giác bất an phổ
biến. Đây mới chính là điều đáng sợ nhất bởi nó báo
hiệu một sự thoái hóa về nhận thức, về cảm giác và về
trách nhiệm trên phạm vi toàn xã hội.

<h3>Xây dựng quy trình quản lý rủi ro trên nền tảng những
nghiên cứu về Cảm giác bất an</h3>

Một xã hội dân chủ là môi trường lý tưởng nhất đảm
bảo sự thành công của việc xây dựng quy trình quản lý rủi
ro. Sở dĩ có thể kết luận như vậy là bởi xã hội dân chủ
cho phép con người bày tỏ cảm xúc của mình một cách chân
thật và chính xác; trên cơ sở đó, con người mới có thể
nói một cách công khai về cảm giác bất an của mình, nghĩa là
cung cấp cho nhà nước những linh cảm hoặc dự báo mang tính
chất cá nhân và cụ thể về một loại rủi ro nào đó. Bất
an là một cảm giác bản năng, nhưng mô tả cảm giác bất an
lại là một hành vi văn hóa. Do đó, để mô tả cảm giác của
mình một cách chính xác, con người cần phải có những kinh
nghiệm văn hóa, hay nói cách khác, con người cần phải được
giáo đục về tính chính đáng trong việc mô tả cảm giác của
mình, nghĩa là phải giúp con người nhận ra rằng mô tả cảm
giác của mình là một quyền mang chất lượng văn hóa. Dường
như, nhân loại luôn luôn khủng hoảng cái mà mình không biết
và vụng về trong việc mô tả những linh cảm của mình về
rủi ro, điều này góp phần tạo nên sự rối loạn về thông
tin - nguyên nhân căn bản của sự bất lực trong việc nhận
thức thế giới.

Nhà nước dân chủ cho phép con người mở rộng không gian văn
hóa; trên cơ sở đó, con người sẽ ra làm phong phú mình với
việc trải nghiệm những kinh nghiệm văn hóa khác nhau – đây
chính là tiền đề để biến cảm giác nói chung và cảm giác
bất an nói riêng, trở thành những tham số mang tính chất
thống kê và dự báo. Từ trước đến nay, các mô hình nhà
nước khác không chú trọng lắm đến việc đảm bảo tự do
của con người trong việc mô tả khát vọng cũng như cảm giác
của mình. Trong khi đó, tự do trong mô tả cảm giác là thành
tố đầu tiên và quan trọng nhất tạo nên khái niệm tự do.
Nếu con người không tự do trong nhận thức và bắt đầu bằng
hình thức sơ khai nhất là tự do trong cảm nhận hay tự do trong
việc mô tả cảm giác, thì con người không bao giờ đạt tới
trạng thái tự do. Việc khoác lên mình những cảm xúc không có
thật của những thành viên khác nhau tạo ra một xã hội không
có năng lực dự báo bởi phần lớn các trạng thái cảm xúc -
trên tư cách các tham số dự báo - đều giả tạo, và do đó,
tham vọng đo đạc cảm xúc nói chung và đo đạc cảm giác bất
an nói riêng là không thể thực hiện được.

Một trong những điểm ưu việt của chế độ dân chủ là
thừa nhận biểu tình như là phương thức mô tả cảm giác
của nhân dân nhằm thông báo cho chính phủ biết về cảm giác
bất an của họ. Con người chỉ biểu tình khi họ cảm thấy
sự xuất hiện của rủi ro hay nói cách khác biểu tình là công
cụ giải tỏa cảm giác bất an của con người, và do đó, nó
là một phương tiện để xúc tiến sự hiểu biết lẫn nhau
giữa chính phủ và đối tượng mà chính phủ quản lý, tức
nhân dân. Vì vậy, chính phủ phải tôn trọng nhân dân, phải
đo đạc cảm giác bất an của họ một cách chân thực và
chính xác. Đó chính là biểu hiện của một xã hội văn minh.

Để có thể đo đạc chính xác cảm giác của con người, cần
xây dựng phương pháp luận khoa học trên cơ sở kết hợp
giữa hai loại khoa học là thống kê và dự báo. Thống kê để
chỉ ra tính phổ biến của cảm giác bất an trên những lĩnh
vực khác nhau, để có con số cụ thể về tỉ lệ và tần
suất xuất hiện của từng loại cảm giác bất an cụ thể và
qua đó phản ánh chân dung của xã hội. Dự báo kết hợp với
các khoa học xã hội khác nhằm chỉ ra loại rủi ro nào có
khả năng xuất hiện nhiều nhất trong tương lai, trên cơ sở
đó, có tâm lý chuẩn bị và ứng phó một cách chủ động.

Trong những năm gần đây, nhiều học giả đã bắt đầu phân
biệt hai khái niệm an ninh con người và an ninh quốc gia, cho
rằng an ninh con người quan trọng hơn an ninh quốc gia. Kết
luận này hoàn toàn không có tính chất pháp chế hay tính chất
khoa học nhưng cũng là một mô tả về cảm giác bất an. Điều
này cho thấy đã đến lúc phải chuyển trọng tâm nghiên cứu
từ an ninh quốc gia sang an ninh con người. Nghiên cứu về cảm
giác bất an chính là tìm cách xác lập mối quan hệ biện
chứng giữa an ninh con người và an ninh quốc gia. Rõ ràng, an
ninh quốc gia chỉ có thể được xây dựng trên cơ sở đảm
bảo an ninh con người tức là khắc phục những cảm giác bất
an cho con người - đó chính là quá trình tiệm cận đời sống
lý tưởng của con người.

<h3>Kết luận</h3>

Xã hội nào cũng có sự dịch chuyển - đó là kết quả của
hai khuynh hướng, thứ nhất là khát vọng của con người
hướng tới những điều tốt đẹp hơn, thứ hai là phản ứng
của con người trước sự bất an. Nếu sự dịch chuyển của
xã hội bị chi phối bởi cảm giác bất an là chủ đạo, nó
sẽ rơi vào trạng thái bị động, báo hiệu sự xuất hiện
của tình trạng suy thoái ở những lĩnh vực khác tượng xã
hội phổ biến, chúng ta sẽ phân tích được cội nguồn của
nếu không đi từ gốc, mọi ứng phó tiếp theo để giải
quyết các vấn đề sẽ là không có cơ sở đến lượt mình,
điều này sẽ dẫn đến một xã hội hoảng loạn và khủng
hoảng toàn diện.

Nguồn: Sách Suy tưởng
Chungta.com

***********************************

Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/13808), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).

Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!