Hoàng Tụy - Từng người thông minh chưa đủ

Thứ hạng trí tuệ của người Việt Nam đạt 79/141 quốc gia.
Đây thực sự là một vị trí thấp. Bảng thứ hạng này đã
khiến nhiều người đặt ra câu hỏi: sức sáng tạo của
người Việt Nam có thấp hay không và do nguyên nhân nào lại
bị xếp hạng thấp như vậy.

PV đã có buổi trao đổi với GS Hoàng Tụy – nhà toán học
nổi tiếng về vấn đề này.

<em>Thưa giáo sư, vừa qua tổ chức sở hữu trí tuệ toàn cầu
– WIPO đã đưa ra bảng thứ hạng trí tuệ toàn cầu năm 2012.
Trong đó đáng báo động là Việt Nam xếp ở thứ hạng rất
thấp: 79/141 quốc gia (xem Tia Sáng, số 15-05.8.2012) . Giáo sư có
đánh giá như thế nào về điều này?</em>

- Bảng xếp hạng nói đó là xếp hạng theo "chỉ số đổi
mới/sáng tạo toàn cầu" ta gọi tắt là bảng xếp hạng trí
tuệ toàn cầu. Việt Nam đứng ở thứ hạng khá thấp trong
bảng đó: báo động đỏ là đúng, không oan. Thực ra chẳng
cần phải nghiên cứu kỹ, ai cũng thấy rõ điều này ít nhất
từ 20 năm nay rồi. Mọi người làm khoa học kỹ thuật, làm
giáo dục, ở Việt Nam đều ý thức rõ sự lạc hậu, sự yếu
kém của chúng ta so với thế giới. Trừ một số it người vì
những lý do dễ hiểu cứ cố tình nhắm mắt trước thực
trạng đó, còn ai có chút lương tâm với đất nước đều
cảm thấy đau xót, tủi hổ. Những số liệu cụ thể càng
khiến chúng ta lo lắng hơn, vì thời nay một đất nước thua
kém trí tuệ mà cứ dửng dưng vô tư thì coi như đang …
"chết lâm sàng", như có người đã dùng từ rất xác đáng.

<em>Từ trước đến nay, chúng ta luôn tự hào về sự sáng tạo
của người dân Việt Nam, nhưng trong bảng xếp hạng trí tuệ
toàn cầu, Việt Nam lại đứng rất thấp. Phải chăng trí tuệ
của con người Việt Nam thực sự thấp?</em>

- Không, xét từng con người có lẽ dân Việt không kém gì ai
về trí thông minh, chúng ta có thể tin như vậy. Tuy nhiên điều
đó hoàn toàn không mâu thuẫn với việc chúng ta đứng thấp
trong bảng xếp hạng trí tuệ toàn cầu. Mấu chốt vấn đề
là trong bất cứ cộng đồng nào, tài trí thông minh riêng lẻ
của từng thành viên chưa làm nên sức mạnh trí tuệ của
cộng đồng, mà phải có tổ chức, cơ chế phù hợp, tạo ra
một môi trường khuyến khích, thúc đẩy tính tích cực năng
động và phát huy tài trí thông minh của từng cá nhân, từng
bộ phận, liên kết tất cả họ lại qua sự tương tác, hợp
tác, tạo ra synergy (cộng năng) cần thiết, nhân lên nhiều lần
và liên tục khả năng, tài trí từng cá nhân, từng bộ phận.
Cái cơ chế đó có thể gọi nó là trí tuệ của hệ thống,
là phầm mềm vận hành hệ thống. Tất cả thông minh tài trí
của cộng đồng tập trung ở đấy, nhờ đấy mà ra, mà nhân
lên. Cũng giống như cái phần mềm của chiếc máy tính mà tồi
thì máy tính vô tích sự, dù các chip, các phần cứng của nó
đều tốt.

<em>Nhưng sự thật thì đất nước chúng ta luôn tự hào vì có
những con người tài giỏi được cả thế giới công nhận như
Giáo sư Ngô Bảo Châu và nhiều nhà khoa học danh tiếng khác.
Và chúng ta cũng có không ít những thành tựu khoa học có giá
trị. Bên cạnh đó có không ít những em học sinh – sinh viên
đoạt giải trong các kỳ thi quốc tế. Vậy tại sao trí tuệ
của chúng ta lại bị đánh giá kém như vậy, thưa giáo sư?</em>

- Đúng là chúng ta có nhiều người tài giỏi. Nhưng phải nói
số đó vẫn còn ít, quá ít so với tiềm năng thật sự của
chúng ta, và hơn nữa phần lớn còn ở nước ngoài hoặc hoạt
động riêng lẻ. Lịch sử đất nước ta luôn gắn liền với
chống giặc ngoại xâm. Chúng ta phải thường xuyên đấu tranh
giành và giữ độc lập, thời gian xây dựng đất nước luôn
bị ngắt quãng, khiến chúng ta không có nhiều điều kiện để
đầu tư phát triển con người, phát triển đất nước. Ngay
hiện nay, vừa được hòa bình chưa bao lâu đã phải lo đối
phó với mưu đồ xâm lăng thâm độc của láng giềng phương
Bắc.

Nhưng nguyên nhân quan trọng nhất phải thừa nhận là chúng ta
kém do cơ chế, như đã nói trên. Mà nói đến cơ chế quản lý
tức là nói đến thể chế chính trị, kinh tế, văn hóa, xã
hội. Trước đây chúng ta theo chế độ bao cấp, cái gì cũng do
trên quyết định, người dân chỉ việc nghe theo, làm theo, cái
cơ chế đó có thể thich hợp với thời chiến, nhất là khi có
những nhà lãnh đạo kiệt xuất, một lòng một dạ vì Tổ
quốc, vì nhân dân. Nhưng qua thời bình cái cơ chế bao cấp đã
biến tướng thành lực cản tai hại, kiềm chế, hủy hoại,
tiêu diệt nhiều sáng kiến tich cực. Điều không may là cái cơ
chế kiểu ấy có sức sống dai dẳng, tuy về kinh tế đã bị
lên án từ lâu nhưng tàn tich của nó vẫn tiếp tục ngự trị
trong hầu hết các lĩnh vực hoạt động của xã hội. Báo
động đỏ ở đây thực chất là báo động về thể chế.
Nếu thể chế không phù hợp mà cứ cố duy trì thì sự ức
chế trí tuệ đối với xã hội vô cùng tai hại. Giáo dục,
khoa học không thể phát triển lành mạnh bình thường, ắt
phải tụt hậu ngày càng xa. Tài trí thông minh tàn lụi, con
người tha hóa, xã hội ngày một suy đồi. Người giỏi bỏ
nước ra đi, ai muốn phát triển tài năng đều tìm cách ra
nước ngoài. May ra còn một số ít có tâm có tài thì làm việc
cô độc và không mấy người được thật sự trọng dụng.
Đó là nguy kịch thật sự chứ không phải chỉ là báo động.
Nói cho đúng, chúng ta từng có những nhà lãnh đạo biết nhìn
xa trông rộng, thấy trước ngủy kịch, đã nêu cao phát triển
giáo dục, khoa học là quốc sách hàng đầu. Tiếc thay, cái
chủ trương ngàn lần sáng suốt ấy chưa bao giờ được thực
hiện nghiêm chỉnh trong mười lăm năm qua.

<em>Trong nhiều năm qua chúng ta đã đạt được nhiều thành
tựu về kinh tế, văn hóa, giáo dục. Điều này chứng tỏ
chúng ta cũng đã có những cải cách rồi đúng không ạ?</em>

- Đánh giá thành tựu của chúng ta cần dè dặt và nên so sánh
thực tế với tiềm năng, so sánh ta với các nước khác, hơn
nữa phải xem cái giá phải trả cho các thành tựu ấy có thật
xứng hay không . Còn về cải cách thì đúng là chúng ta có làm
nhưng còn nửa vời, chưa kiên quyết, không nhất quán, nên kết
quả còn rất hạn chế. Bây giờ đã là thế kỷ 21 thì quản
lý xã hội không thể như xưa. Lãnh đạo cần lấy dân làm
gốc, lo cho dân, đặt lợi ích đất nước lên trên hết, lắng
nghe dân, để dân tin, dân ủng hộ, thì đất nước mới có
thể phát triển nhanh và bền vững, và đối phó thắng lợi
với mọi mưu đồ phá hoại từ bên ngoài.

<em>Như giáo sư đã nói ở trên, nhà nước và người dân luôn
cần có sự gắn kết, tương tác với nhau. Vậy thì muốn trí
tuệ Việt phát triển, người dân cũng là yếu tố quyết
định, đúng không ạ?</em>

- Hai cái này luôn song hành với nhau. Nhưng trong từng giai đoạn
chúng ta phải xác định được đâu là khâu then chốt cần
chỉnh đốn. Tôi còn nhớ câu chuyện ngày trước có lần cố
Thủ Tướng Phạm Văn Đồng về thăm một địa phương, nghe
ông bí thư nơi đó báo cáo vì dân quá lạc hậu nên việc gì
cũng khó, Thủ Tướng nói ngay: đồng chí chê dân lạc hậu,
vậy đồng chí lãnh đạo ai? Ông bí thư sau đó mới hiểu ra
rằng phải xem lại sự lãnh đạo trước khi đổ lỗi cho dân.

<em>Nhiều người cho rằng một trong những nguyên nhân khiến
chúng ta bị đánh giá kém như vậy là do chúng ta chưa thực sự
hội nhập toàn cầu. Giáo sư có ý kiến gì về nhận định
này?</em>

- Đúng nhưng không hoàn toàn. Bởi toàn cầu hóa là xu thế tất
yếu của thời đại, muốn hay không nước nào cũng phải hội
nhập mới có thể tiến lên văn minh cùng thế giới. Nhưng hội
nhập thành công hay không, đó lại là do thể chế, cơ chế.
Nếu cơ chế thông minh, sự hội nhập là một xu thế tự nhiên
tich cực thúc đẩy sự phát triển của đất nước. Nhưng hội
nhập có nghĩa là phải đương đầu với sự cạnh tranh,
đương đầu với nhiều thách thức. Mà thách thức lớn nhất
suy cho cùng cũng là thách thức về trí tuệ. Chúng ta từng có
nhiều bài học đau xót về chuyện này.

<em>Theo giáo sư, chúng ta nên làm như thế nào để trí tuệ
người Việt Nam rạng rỡ hơn và được bạn bè quốc tế công
nhận?</em>

- Như trên đã nói, phải cải cách thể chế, cơ chế quản lý.
Cải cách chính trị đi đôi với cải cách kinh tế, cải cách
giáo dục. Cần dân chù hóa chế độ, bài trừ tham nhũng, làm
trong sạch bộ máy hành chính. Chỉ trên cơ sở đó thì trí
tuệ quốc gia mới có điều kiện phát triển thuận lợi. Theo
tôi hiểu, đó là ý nguyện của mọi công dân và cũng là lời
kết không nói ra của tác giả bài viết đăng trên Tia Sáng.
Cứ nhìn các nước trước đây không lâu chẳng hơn gì ta mà
nay đã tiến cách xa ta, xếp hạng trên ta rất nhiều trong bảng
xếp hạng trí tuệ này, đủ cho chúng ta suy ngẫm cần làm gì.

<em>Xin cảm ơn Giáo sư!</em>

<em><strong>Bản gốc của GS Hoàng Tụy</strong></em>
<em>Một phần đã đăng trên báo mạng hn24h.com.vn (ngày
12/08/2012)</em>
<em>GS Hoàng Tụy gửi cho viet-studies ngày 13-8-12</em>

***********************************

Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/13791), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).

Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!