(<em>Bản nguyên bài trả lời phóng viên Lê Ngọc Sơn, báo sinh
viên Việt Nam. Tòa soạn đã biên tập lại và xuất bản dưới
tên: <a href="http://www.svvn.vn/vn/news/thoisu/4696.svvn">Hãy bồi đắp
cho tâm hồn phì nhiêu</a>, số ra ngày 6/8/2012</em>).
<em><strong>Ở Việt Nam, nay người trẻ không chỉ đối diện
với khủng hoảng kinh tế, mà còn đối mặt với một cuộc
khủng hoảng các giá trị, khủng hoảng niềm tin, văn hoá...
Anh có cùng nhận định không? Và nếu có, thì cảm nhận của
anh thế nào?</strong></em>
Đúng là đang có một cuộc khủng hoảng giá trị, không phải
chỉ ở những người trẻ, mà ở cả những người già, tức
là ở qui mô toàn xã hội. Cảm nhận chủ quan là ai cũng cảm
thấy bất an như đang ở trong trạng thái sắp chuyển pha. Nhưng
tương lai sẽ ra sao thì lại không đoán định được chính
xác. Cho đến nay, vẫn không có nghiên cứu, hoặc dự báo khả
tín nào về vấn đề này cả.
Ở bên ngoài, thế giới đang thay đổi mạnh mẽ. Đời sống
của người dân trong nước cũng vậy, thay đổi hoàn toàn so
với trước. Nhưng các giá trị cũ vẫn tồn tại bằng cách
này hay cách khác, có thể chỉ là thói quen, nhưng nhiều khi
lại ép buộc bằng luật pháp. Tuy là cũ, nhưng về mặt hình
thức, chúng vẫn được coi là chính danh, là dòng chủ lưu trong
đời sống tinh thần của người dân, nên tất yếu xảy ra
một sự va chạm giữa những giá trị cũ và giá trị mới đang
được hình thành. Sự va chạm này ngày càng mạnh bởi sự gia
tốc của của công nghệ, truyền thông, du lịch…
Trong bối cảnh đó, chống chếnh và khủng hoảng niềm tin là
điều tất yếu. Nhưng điều này không hẳn đã xấu. Người ta
chỉ có thể mất những cái cũ, tức những cái đã có. Với
các giá trị tinh thần, thì đó là một sự thải loại lành
mạnh và cần thiết. Do đó, sự chống chếnh, mất niềm tin là
triệu chứng cho thấy cái cũ đã không còn phù hợp. Xã hội
đang co bóp, đang vận động để thải loại những giá trị
lạc cũ. Đó là dấu hiệu của một sự chuyển đổi, là tâm
thức sẵn sàng chào đón cái mới sắp hình thành. Đó cũng là
tâm thức nhìn về phía trước, dù tương lai có thể có nhiều
bất trắc. Nhưng như vậy còn hơn là mãi ngoái lại phía sau.
Vì nếu cứ ngoái lại không giật lùi cũng giậm chân tại
chỗ, không có cơ hội nào để tiến bộ được.
Vì thế, không nên e sợ chuyện mất niềm tin, mà nên sợ
chuyện lúc nào cũng coi mình là nhất quả đất, bình chân như
vại.
<em><strong>Khủng hoảng với thế hệ anh, và cách mà cá nhân anh
vượt qua?</strong></em>
Phần lớn những người thế hệ của tôi, cũng như phần lớn
xã hội, vẫn chưa thoát khỏi vòng xoáy của cơm áo gạo tiền.
Vì thế, nếu phải tách biệt thành khủng hoảng thế hệ e
rằng hơi khiên cưỡng. Đây là cuộc khủng hoảng chung của
toàn xã hội. Sẽ rất chủ quan nếu đánh giá cho cả một thế
hệ. Thực tế, đến nay vẫn chưa có nghiên cứu nào về chủ
đề này, nên mọi nhận định chỉ là suy diễn hoặc trải
nghiệm cá nhân.
Tuy nhiên, nếu bắt buộc phải gọi tên một khủng hoảng thế
hệ, thì có lẽ đó là việc phần lớn người trẻ đã để
mặc đời sống vật chất cuốn đi mà không nhận ra đang có
khủng hoảng về các giá trị tinh thần. Nói một cách khó
nhọc và tù mù kiểu truyền thống thì đó là cuộc khủng
hoảng không có khủng hoảng. Tức là anh bình chân như vại, vô
cảm với các giá trị tinh thần.
Còn tôi có gặp khủng hoảng không, và vượt qua bằng cách nào
ư? Tôi chuyển đổi môi trường sống khá nhiều, từ nông thôn
ra thành phố, rồi lại ra nước ngoài nữa. Dĩ nhiên là va
chạm với nhiều nền văn hóa và nhiều thang giá trị khác nhau.
Ban đầu cũng có khủng hoảng giá trị vì quán tính của những
thói quen cũ. Nhưng sau đó thì nhìn lại mình, rồi vượt qua
dần dần.
Cách tôi vượt qua cũng rất đơn giản. Đó là trả lời các
câu hỏi tại sao: Tại sao họ như vậy, còn mình lại như vậy?
Tại sao họ phát triển mà mình không phát triển? Tại sao họ
làm được mà mình không làm được…
Cũng nhờ việc đó mà tôi nhận thấy rằng, lịch sử phát
triển khắp nơi đã hun đúc nên những giá trị phổ quát. Và
chừng nào còn lảng tránh những giá trị này, thì chừng ấy
còn bị tụt hậu, không thể vươn lên bằng người được.
<em><strong>Anh đã trải nghiệm nhiều môi trường giáo dục khác
nhau, vậy anh có thể cho biết, triết lý giáo dục ở các nơi
đó như thế nào? Dưới góc nhìn của anh, ở những nước
tiền tiến họ làm gì trong giáo dục?</strong></em>
Họ dạy người trẻ về giá trị của mình như một con người
và như một công dân. Như một con người theo nghĩa đó là con
người tự do, còn như một công dân là ý thức chịu trách
nhiệm với tự do mà mình có. Với họ, con người tự do và
trách nhiệm công dân là đích đến của giáo dục.
<em><strong>Theo anh, thái độ nào là hợp lý khi người ta đối
diện với khủng hoảng?</strong></em>
Bình tĩnh và cởi mở là cách tốt nhất để đối diện khủng
hoảng.
Thực ra, khủng hoảng cũng là cơ hội để nhìn lại mình, tổ
chức lại mình. Trogn khủng hoảng, chi phí chuyển đổi là
thấp nhất. Nếu biết tận dụng khủng hoảng để đánh giá
và tổ chức lại mình thì đó chính là cơ hội vươn lên
được tầm cao mới sau đó.
Việc này tuy dễ mà khó, vì nó chỉ có thể làm được khi ý
thức được mình có tự do, tức mình vẫn có lựa chọn trong
mọi tình huống. Chỉ khi đó người ta mới có thể tự tin
vượt qua khủng hoảng, và vượt qua một cách thành công.
<em><strong>Trong thời điểm này, làm thế nào để giúp người
trẻ sinh tồn, theo anh?</strong></em>
Những người đọc được câu hỏi này, trên báo giấy hay trên
mạng, chắc chắc không có ai khó khăn đến mức chết đói. Do
đó, chắc chắn họ vẫn sẽ tồn tại về mặt sinh học, nhưng
tinh thần thì chưa chắc. Khi anh không ý thức được mình là
một con người tự do, với những quyền bất khả tước
đoạt, thì anh đã tự hủy một phần lớn đời sống của
mình. Cũng như vậy, khi anh không ý thức được mình là một
công dân, thì anh cũng đã tự loại mình ra khỏi xã hội.
Không ai có thể giúp được người trẻ sinh tồn ngoài chính
người trẻ. Nếu người ta không tự ý thức được mình là
một người tự do và một công dân trách nhiệm, thì đến
thần thánh cũng không giúp được. Đời sống của họ có thể
phì nhiêu về mặt sinh học, nhưng đời sống tinh thần như sa
mạc. Mà như thế là đã tự hủy hoại mình rồi.
<em><strong>Vậy theo anh, làm thế nào để bảo tồn phẩm hạnh
trong thời buổi khủng hoảng này?</strong></em>
Đầu tiên là phải có đã, rồi mới giữ. Rất may là với
phẩm hạnh, Không với Có lại rất gần nhau. Không làm điều
xấu, điều ác cũng có nghĩa là có phẩm hạnh. Vậy để giữ
phẩm hạnh, đầu tiên phải biết nói "không".
Nhưng như vậy cũng chưa đủ. Sống là hành động. Vậy ngoài
chuyện biết nói không, còn cần hành động nữa. Vấn đề là
hành động thế nào?
Chuyện này quả thật cũng không dễ, khi phải xét xem trong muôn
vàn hành động trong đời, đâu là hành động quan trọng nhất.
Muốn vậy, phải lần tìm xem đâu là hành động ở cấp độ
cơ bản nhất.
Để nói dài, nói đủ thì đó là chuyện của triết học. Còn
ngắn gọn, thì đó là lựa chọn. Trên thực tế, có thể phân
tích hầu hết mọi hoạt động của con người và máy móc
thành chuỗi các lựa chọn liên tiếp. Vì thế, có thể coi lựa
chọn chính là cấp độ cơ bản nhất của hành động.
Với con người, nếu xét trong mỗi quan hệ giữa hai thế giới
bên trong và bên ngoài của mỗi cá nhân, thì lựa chọn nằm ở
biên của hai thế giới này. Nhờ lựa chọn mà đời sống bên
trong mỗi cá nhân được thể hiện ra bên ngoài. Lựa chọn vì
thế là cầu nối và bản lề của hai thế giới.
Do đó, để bảo toàn được phẩm giá, cần bắt đầu bằng
lựa chọn đúng. Cụ thể hơn là cần lựa chọn một bộ giá
trị đúng để định chuẩn cho đời sống của mình. An toàn
nhất, theo nghĩa khả năng phạm sai lầm thấp nhất, là dùng
những bộ giá trị phổ quát đã được kiểm chứng sâu rộng
theo cả hai chiều thời gian và địa lý làm chuẩn mực cho
đời sống của mình.
<em><strong>Đọc Rừng Nauy của nhà văn Haruki Murakami, ta thấy
một cảnh bức bí của một thế hệ người Nhật những năm
1960s. Anh có cảm nhận gì từ cái bức bí trong "Rừng Nauy"
đến bức bí ở phố thị Việt Nam ngày nay?</strong></em>
Nhật Bản những năm 1960s trải qua những biến động rất lớn
về xã hội. Phần vì hậu quả nặng nề của cuộc chiến,
phần vì sự thay đổi chóng mặt của công cuộc tái thiết và
phát triển sau chiến tranh. Việc nhìn lại mình sau cuộc chiến,
sau những được mất đau thương cũng làm cho người ta dằn
vặt trăn trở, nhiều khi có cảm giác ngộp thở không lối
thoát.
Trong bối cảnh đó, thang giá trị của xã hội tất nhiên chưa
định hình rõ ràng, mà đen xen nhau giữa các vùng tối sáng.
Định hình được một bản sắc cho cá nhân và rộng hơn là
cho cả xã hội, là rất khó khăn. Đó là nguyên nhân của
những hoang hoải, bí bách của thế hệ người Nhật những năm
1960s.
Đời sống phố thị ở Việt Nam hiện nay cũng có một số nét
tương đồng, nhưng ở cấp độ vừa thấp lại vừa cao hơn.
Thấp hơn là bởi vì sự kiến tạo không diễn ra cấp tập như
xã hội Nhật những năm 1960s. Nhưng cao hơn là vì những năm
1960s thì phương tiện truyền thông chính là ti vi, còn ngày nay
là mạng máy tính toàn cầu, nên thông tin đến với người
trẻ một cách ồ ạt. Với thông tin đang có cuộc khủng
hoảng thừa. Thừa thông tin và không biết làm gì với nó.
Nhưng điểm chung của thế hệ người Nhật những năm 1960s và
người trẻ phố thị Việt Nam hiện nay là các thang giá trị
cũ và mới còn chưa phân định rõ ràng. Cái mới còn chưa
được định hình, trong khi cái cũ vẫn ngự trị dù lạc hậu.
Điều này tất yếu dẫn đến cảm giác bất an, chới với, cô
đơn.
Cộng hưởng với nó là những biến động cấp tập của đời
sống xã hội, sự ích kỷ ngày càng lớn của cá nhân, cũng
như sự giả dối ngày càng lan tràn như dịch bệnh, dường như
đã làm các thế hệ trẻ không còn tin vào những "câu chuyện
lớn" - những lý tưởng cao xa - mà tìm ý nghĩa trong những
"câu chuyện nhỏ" - những mảnh vụn của đời sống
thường ngày. Điều này tạo ra một cảm giác quẩn quanh bí
bách, một sự mờ lòa ý nghĩa đời sống, nhiều khi đến mức
nhạt thếch, trống rỗng.
Nhưng như đã nói ở trên, đó cũng không hẳn là điều xấu.
Đó là dấu hiệu của một sự thay đổi sắp diễn ra. Chừng
nào con người ta còn dằn vặt, trăn trở, còn hoang mang, mất
phương hướng, còn cảm thấy đời sống bí bách vô nghĩa thì
chừng đó còn có hy vọng. Chỉ sợ người ta không còn gì
ngoài sự vô cảm ù lì. Khi đó mới thực sự đáng sợ.
<em><strong>Theo anh, giáo dục VN có vai trò gì trong việc giúp
người trẻ định vị mình trước sóng gió khủng
hoảng?</strong></em>
Rất tiếc là không có vai trò gì cả, vì bản thân giáo dục
cũng đang gặp khủng hoảng mà không thể tự thoát ra được.
Khủng hoảng trong giáo dục đã trở thành đề tài nóng suốt
mấy chục năm qua. Nhiều nhà giáo dục uy tín đã nhiều lần
lên tiếng đề nghị chấn hưng giáo dục, nhưng kết quả vẫn
không được khả quan cho lắm. Như vậy, bản thân ngành giáo
dục còn không cứu được mình ra khỏi khủng hoảng thì nói
chi đến chuyện cứu người trẻ. Ở thời điểm này, nếu
giáo dục không tạo thêm khủng hoảng cho người trẻ thì cũng
đã là tốt lắm rồi.
Vậy nên, trong lúc chờ đợi giáo dục thay đổi, sẽ tốt hơn
nếu mỗi người trẻ tự cứu mình. Nếu có thể, hãy coi
khủng hoảng như một cơ hội để nhìn lại mình, loại bỏ
cái cũ và định hình cái mới nếu cần thiết.
Khủng hoảng không đáng sợ nếu biết cách đối diện. Còn
tự đánh lừa rằng mọi chuyện vẫn tốt, không hề có khủng
hoảng thị lại nguy hiểm hơn nhiều.
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/13694), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét