Lần đầu tiên tôi gặp Stanley Karnow trong một hội thảo về
chiến tranh ở một hội sách tổ chức tại thành phố Denver,
Mỹ, năm 1997. Sau một giờ ngồi cạnh ông tôi chỉ có một ấn
tượng: ông già này nói nhiều quá. Ông nói đủ thứ chuyện
về Việt Nam, từ Võ Nguyên Giáp mà ông phỏng vấn ở Hà Nội
cho đến Phạm Xuân Ẩn bạn ông ở Sài Gòn. Nói với một cái
giọng "tao biết hết". Thỉnh thoảng ông hỏi tôi về
người hay việc gì đó, tôi thành thật nói tôi không biết,
ông thở dài một cách đắc ý, nói ông biết lịch sử Việt
Nam nhiều hơn cả người Việt.
Đương nhiên tôi tự ái, không thích nói chuyện nữa. Thực ra
ai cũng có thể nói họ biết lịch sử Việt Nam nhiều hơn tôi.
Nhưng ông này là ai mà tự cho mình biết lịch sử Việt Nam hơn
cả người Việt! Có lẽ để chứng minh thẩm quyền trong vấn
đề này, hôm sau ông tặng tôi cuốn sách "Vietnam – A
History". Ngay trên đầu bìa sách là tên ông, tác giả đoạt
giải Pulitzer, cùng lời giới thiệu quyển sách này là sản
phẩm kèm theo loạt phim về kinh nghiệm Mỹ của đài truyền
hình PBS; và tôi nhớ ra loạt phim này cũng đã được chiếu
trên truyền hình Việt Nam nhiều năm trước, hình như dưới
tựa "Việt Nam: một thiên sử truyền hình".
Cuốn sách dày khiến tôi đọc cả tuần lễ. Quả thật có
nhiều điều ông viết khiến tôi ngạc nhiên, có cả sự vỡ
lẽ lẫn nghi hoặc, bất đồng. Dù sao lịch sử cũng không
phải là chuyên môn của tôi, và cuốn sách thực ra về sự can
dự của Mỹ ở Việt Nam nhiều hơn về Việt Nam. Nỗi ấm ức
của tôi lúc ấy là cuốn sách và bộ phim đó được coi là
tài liệu tham khảo có uy tín đối với nhiều người trên thế
giới muốn tìm hiểu về (chiến tranh) Việt Nam. Tôi ấm ức vì
lúc ấy tôi còn quan niệm rằng lịch sử dân tộc mình, do dân
mình làm ra, phải được dân mình viết ra, thì mới "chính
danh" và "có thẩm quyền".
Bây giờ tôi nghĩ lịch sử như câu chuyện quá khứ được
tái tạo theo nhận thức và lợi ích của mỗi tập thể hay cá
nhân. Ngay cả khi các nhân chứng tường thuật sự việc đang
xảy ra, như truyền hình trực tiếp, báo ngày, blog chẳng hạn,
thì mức độ "sự thật" hay "đáng tin" trong mỗi tường
thuật không quan trọng bằng mức độ thuyết phục của mỗi
tường thuật (và điều này phụ thuộc nhiều yếu tố: khả
năng và phương tiện tường thuật, quan điểm và uy tín tác
giả, tình huống và tâm trạng công chúng, v.v.) Khi sự việc
xảy ra rồi, việc thuật lại căn cứ vào những nhân chứng và
tường thuật "gần" sự kiện nhứt, là việc tái tạo hình
ảnh quá khứ dựa theo những cái bóng được phản ảnh từ
những góc chiếu khác nhau.
Ở bậc học phổ thông tôi học sử không đến nỗi tệ lắm,
vì thời đó học sử chỉ cần trí nhớ: vua nào lập ra triều
đại nào, tướng nào đánh thắng trận nào, ngày tháng năm nào
đánh đuổi sạch quân Thanh, ngày tháng năm nào ký hòa ước
cắt đất cho Pháp. Những thông tin này chỉ cần học thuộc
lòng, đọc một hai lần chưa thuộc thì đọc chín mười lần,
không cần "thông minh" hay "năng khiếu" mới giỏi như
đối với các môn toán, văn, nhạc… Bây giờ nếu cần trích
dẫn hay tìm hiểu nhân vật hoặc sự kiện lịch sử nào, tôi
đều phải tra cứu chứ không thể chỉ tin vào trí nhớ. Vả
lại kiến thức lịch sử không tuyệt đối. Ngay cả kiến
thức vật lý hay toán học cũng phải cập nhật, và khám phá
mới luôn đặt nghi vấn về hiểu biết cũ, có khi phải đánh
dấu hỏi một "chân lý" cả ngàn năm.
Nghỉ dạy lâu rồi nên tôi không biết bây giờ học trò học
sử như thế nào mà các nhà giáo dục kêu than quá chừng. Tôi
cũng không dám đề xuất cách thức hay nội dung dạy sử
"mới lạ" hay ho nào cả. Đó là việc của bộ giáo dục và
giáo viên môn sử. Nhưng nếu học sử theo kiểu thuộc lòng
những tên tuổi năm tháng… thì không cần. Để làm gì?
Trước sau gì mình cũng quên. Mà việc tra cứu khi cần thì quá
dễ.
Người ta, trừ trẻ em còn nhỏ quá, ai cũng có lúc nhận ra nhu
cầu hiểu biết quá khứ của mình – cái mình riêng lẻ và
cái mình tập thể. Nếu lúc đó quay đầu lại người ta nhìn
thấy một khoảng trống hay một hình ảnh lờ mờ thì thật
khủng khiếp. Có lẽ bắt đầu tìm hiểu, hình dung, thậm chí
tái tạo quá khứ từ lúc đó cũng được. Dần dà tôi nhận
ra lịch sử không chỉ ở trong sách sử - hay sách giáo khoa môn
sử - mà ở khắp nơi, trong cái còn lại và cái đã mất. Một
cá nhân hiểu biết hay không hiểu biết về quá khứ của mình
có vẻ không quan trọng bằng một xã hội cần bảo tồn ký
ức tập thể về sự hình thành và phát triển của xã hội
đó. Phải chăng dạy lịch sử là cách mà xã hội đó làm cho
các thành viên ý thức sự gắn kết giữa cá nhân với cộng
đồng, giữa hiện tại với quá khứ.
Có người còn hăng hái cho rằng hiểu biết lịch sử là cần
thiết để định hướng cho tương lai. Tôi không bàn về tương
lai. Tôi đang nghĩ là quá khứ dân tộc nào cũng có những kinh
nghiệm vinh quang và tủi nhục, đau thương và bi phẫn, có sai
lầm, hưng phế… Nếu bài học lịch sử không dẫn dắt
người ta qua những kinh nghiệm đó để gắn bó với dân tộc
mình và hiểu biết cảm thông với dân tộc khác, mà chỉ nhồi
nhét kiến thức chết, thì đừng trách bọn trẻ - tụi nó
biết cách nói không.
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/13211), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét