Khẩu hiệu 'Tiên học lễ...' nên chấm dứt?

<strong>Có "Tiên học lễ…" vì trò hư</strong>

Thế hệ tôi, sinh trưởng ở miền Bắc, đi học trường phổ
thông 10 năm (từ lớp 1 đến lớp 10) vào những năm 1954-1964,
thì khẩu hiệu "Tiên học lễ, hậu học văn" hầu như không
để lại ký ức gì. Là vì ở miền Bắc thời đó, những gì
được xem như gắn với "tư tưởng phong kiến" đều bị coi
là lạc hậu, cần tránh xa, cần chống lại.

<center><img
src="http://imgs.vietnamnet.vn/Images/2012/07/23/16/20120723163114_ans.jpg"
/>
Nghiên cứu phê bình Văn học Lại Nguyên Ân</center>

Cho nên dễ hiểu là không hề thấy khẩu hiệu này xuất hiện
trong khuôn viên bất cứ ngôi trường nào trên miền Bắc thời
gian ấy; cũng hầu như không có giáo viên hay cán bộ nào trong
ngành giáo dục thời ấy dám nói đến khẩu hiệu đó trước
các đám đông.

Vậy khẩu hiệu này trở lại khi nào? Hãy nhớ đến một sự
việc kể sau đây.

Theo sự ghi nhận – như một dữ liệu nghiên cứu – của tác
gia Trần Đình Hượu (1927-1995) thì vào năm 1973, nhà giáo
Nguyễn Lân (1906-2003) viết bài "Có nên vận dụng phương châm
"Tiên học lễ hậu học văn" trong việc giáo dục thế hệ
trẻ của ta ngày nay không?" (đăng tạp chí "Văn hóa nghệ
thuật" ở Hà Nội, số 31, tháng 7/1973) mà động cơ viết bài
này, theo lời của chính tác giả Nguyễn Lân, là do thực tế
"một số trẻ em không ngoan, trong nhà thì bướng bỉnh với
cha mẹ, ra đường thì hỗn láo với mọi người, đến trường
thì xấc xược với thầy giáo" (trích bài báo đã dẫn).

Ngay sau khi bài báo này xuất hiện, trên báo "Tiền phong"
của T.Ư. Đoàn (số 2351, ra ngày 16/8/1973) có bài báo dài của
tác giả Thanh Bình nhan đề "Quét sạch những tàn dư tệ hại
của Khổng giáo", phản đối gay gắt ý kiến này.

Thế thì khẩu hiệu "Tiên học lễ, hậu học văn" đã
"sống lại" trong ngành giáo dục Việt Nam từ khi nào? Đứng
ngoài quan sát như tôi và phần đông bạn đọc, thì khẩu hiệu
này có lẽ đã tái xuất hiện trong nhà trường Việt Nam từ
những năm 1990.

Nói thật gọn, tâm lý coi trọng và đề cao người thầy chính
là cơ sở tâm lý xã hội khiến cho khẩu hiệu "Tiên học
lễ, hậu học văn" từ chỗ bị cấm đoán miệt thị trong
"đêm dài bao cấp", lại bỗng chốc được nêu cao trên
khuôn viên các ngôi trường vẫn được những người quản lý
nó mệnh danh là "nhà trường xã hội chủ nghĩa". Thêm nữa,
còn do nỗi lo ngại về tình trạng "xuống cấp" đạo đức
xã hội đáng báo động như trò hư, vô lễ, những chuyện
không hay trong giới giáo viên.

<strong>Không nên duy trì yếu tố vay mượn</strong>

Thế nhưng có nên tiếp tục trương cao khẩu hiệu "Tiên học
lễ, hậu học văn" cả trên khuôn viên các ngôi trường Việt
Nam hiện nay cũng như trong lời nói hàng ngày hay không?

Tôi vẫn chưa quên cảm giác gì đó rất không thoải mái mỗi
khi nhìn thấy khẩu hiệu "Tiên học lễ, hậu học văn"
được sơn vẽ sao cho kích cỡ thật lớn, lại đặt ở vị
trí đáng chú ý nhất, tại các ngôi trường Việt Nam.

Vì sao vậy? Vì nó lời lẽ bằng ngôn từ Hán Việt, không
phải lời lẽ thuần Việt. Vì nó gắn với những thời kỳ rõ
ràng là đã qua của giáo dục Việt Nam. Vì nó ngày càng bộc
lộ yếu tố vay mượn ngoại lai mà cũng ngày càng rõ là không
nên tiếp tục.

Nếu bảo ta vẫn có thể dùng "Tiên học lễ, hậu học văn"
như khẩu hiệu trong giáo dục bởi nền giáo dục ta từ ban
đầu vốn chịu ảnh hưởng Trung Hoa - thì cần đáp lại rằng:
đúng là giáo dục ở Việt Nam xa xưa thuở ban đầu chịu ảnh
hưởng giáo dục Trung Hoa, tiếp nhận cái học của Nho giáo,
trong ngàn năm Bắc thuộc và suốt 9 thế kỷ của các nền quân
chủ độc lập.

Nhưng từ cuối thế kỷ XIX và nhất là từ đầu thế XX, nền
giáo dục ở Việt Nam đã chuyển sang tiếp nhận giáo dục của
châu Âu, trực tiếp là của Pháp.

Cho đến ngày nay, thử nhìn xem toàn bộ học vấn mà 12 lớp
thuộc hệ nhà trường phổ thông của ta cung cấp cho học sinh
là nguồn từ đâu? Rõ ràng có đến 99% các tri thức là từ
nguồn Âu-Mỹ. Giáo dục phổ thông ở Hàn Quốc, Nhật Bản, ở
chính Trung Hoa lục địa hay Đài Loan, cũng đều như vậy.

Vậy là giáo dục vùng châu Á trong đó có ta đều đã "thoát
Á" rồi. Vậy thì nhà trường hiện tại đâu có còn dính líu
gì nhiều với Nho giáo, Nho học mà quay lại dùng các phương
châm, khẩu hiệu rút từ nó?

<strong>Đã đến lúc bỏ khẩu hiệu "Tiên học lễ..."</strong>

Cốt lõi mệnh đề "Tiên học lễ, hậu học văn" là nhấn
mạnh việc trau dồi tư cách đạo đức bên cạnh việc học
lấy tri thức và kỹ năng. Đây là một phương châm không riêng
gì của giáo dục ở phương Đông. Nhưng cách diễn đạt lấy
chữ "lễ" đại diện cho toàn bộ phương diện đạo đức
thì rõ là một sự quy nạp quá lệch, tỏ ra cũ kỹ, lại rất
dễ phát sinh hiểu lầm và bị lạm dụng.

Toàn bộ phương diện tri thức và kỹ năng mà người ta cần
tiếp nhận trong sự học, đem gói vào chữ "văn" thì quả
là sơ giản hóa đến mức khó chấp nhận.

Trong cuộc sống thường ngày, ngoài ý nghĩa lễ độ thông
thường, "lễ" thường ám ảnh người ta ở một vài hàm
nghĩa thông tục.Về phía người học, "lễ" dễ gợi tới
sự khuất phục – đòi hỏi học trò phải vâng phục –
điều mà học trò lớp trên càng khó có thể sẵn sàng thể
hiện, do tư cách "người lớn" đang đậm dần lên ở các
cô gái, chàng trai. Họ không thể "phục" nếu người thầy
không thật giỏi và không thật có tư cách. Đối với phụ
huynh, "lễ" nổi bật nhất ở ý nghĩa cống nạp – nó có
cái gì đó nặng nề hơn so với sự trả công thông thường.

Tôi biết là có bạn sẽ yêu cầu phải nêu những hàm nghĩa
của "lễ" từ gốc, từ các kinh điển Nho giáo. Song đấy
là lĩnh vực của giới nghiên cứu học thuật; người ngoài
đời thường không đủ hiểu biết để tiếp cận như thế;
họ chỉ hiểu và đụng chạm với "lễ" ở ý nghĩa thông
tục mà thôi.

Cho nên, việc sử dụng lại khẩu hiệu "Tiên học lễ hậu
học văn" từ hơn chục năm nay, theo tôi, chỉ nên được xem
là giải pháp tình thế. Đã đến lúc nên chấm dứt. Nếu cần
khẩu hiệu, hãy gắng tìm lấy từ nguồn thuần Việt. Và nếu
không tìm được từ nguồn "thuần Việt", thì nên tham khảo
những nguồn có quy mô thế giới, chẳng hạn từ nguồn của
tổ chức UNESCO.

<div class="special_quote">Trong bối cảnh thế giới hiện tại, ta
cũng nên lưu ý đến những hiện tượng như các viện mang tên
Khổng Tử được Trung Quốc lập ra ở các nước với tính
cách những cơ quan truyền bá văn hóa Trung Quốc ở nước
ngoài.

Cái tên của Khổng Tử và có lẽ cả học thuyết của ngài
nữa, như vậy, đang được đóng dấu đậm bản quyền quốc
gia Trung Hoa. Ta nên tế nhị với chuyện này.

Ta nên tự chứng tỏ rằng: từ thời hiện đại, người Việt
Nam chúng ta đã đứng ngoài biên giới của nền văn hóa Trung
Hoa rồi, không còn đứng trong đó nữa, như ở thời trung
đại.

Khẩu hiệu "tiên học lễ hậu học văn" – vốn có xuất
xứ từ Khổng Tử – càng nên được chúng ta sớm chấm dứt
sử dụng trong hiện tại, để từ nay chỉ nên được ghi nhận
như một trong những thứ ta đã từng vay mượn thời quá khứ
xa xưa.</div>
<strong>
Nhà Nghiên cứu Lại Nguyên Ân</strong>

***********************************

Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/13509), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).

Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!