Giáp Văn Dương - Khởi đầu bởi một bước chân

<strong>Có được một tạp chí khoa học dành cho đại chúng từ
lâu đã trở thành niềm mơ ước của nhiều thế hệ làm khoa
học. Nhưng vì sao ước mơ vẫn chỉ là ước mơ? Vì cái khó
bó cái khôn, hay vì đường xa vạn dặm không khởi đầu bởi
một bước chân?</strong>

<h2>Cái khó bó cái khôn?</h2>

Khi trao đổi về nguyên nhân của tình trạng này, một số nhà
khoa học cho rằng, nút chặn là kinh phí và nhân lực. Vì còn
mới mẻ và thiếu vắng lượng độc giả cần thiết lúc ban
đầu, tạp chí này chưa thể tự nuôi sống mình, nên cần một
hỗ trợ từ phía Nhà nước hoặc từ các Mạnh Thường Quân.


Về phía Nhà nước, tuy đã nhiều lần khẳng định trên nhiều
văn bản quan trọng, rằng: Khoa học công nghệ là quốc sách
hàng đầu. Ngay trong lời giới thiệu của Luật khoa học và
Công nghệ hiện hành, cũng trịnh trọng viết:<em> Khoa học và
công nghệ là quốc sách hàng đầu, giữ vai trò then chốt trong
sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, là nền tảng và
động lực cho công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phát triển
nhanh, bền vững đất nước</em>. Nhiều nhà lý luận còn hứng
khởi đi xa hơn nữa, cho rằng khoa học và công nghệ đã trở
thành lực lượng sản xuất trực tiếp và tiên tiến nhất,
nhất là trong nền kinh tế tri thức toàn cầu…

Đã là quốc sách thì đó là một sự nghiệp của cả nước,
của tòan dân. Đã là nền tảng và động lực thì cần phải
chắc, phải mạnh. Đã là lực lượng thì cần phải đông,
phải hiện đại. Vậy không lẽ Nhà nước, mà cụ thể là Bộ
khoa học và Công nghệ, lại không thể đầu tư một số tiền
nhỏ để đưa quốc sách hàng đầu đến với đại chúng? Lẽ
nào quốc sách chỉ là những mỹ từ trên giấy, không có một
chút hỗ trợ nào để đến được với đám đông?

Mỗi năm, số tiền đầu tư cho các hoạt động khoa học - công
nghệ khá lớn, ước tính gần 700 triệu đô-la, ứng với mức
2% tổng chi ngân sách hoặc 0.52% GDP, và hứa hẹn tăng thêm 3-4
lần, đạt mức 2% GDP vào năm 2020. Theo ước tính sơ bộ, để
làm một tạp chí khoa học cho đại chúng thì chi phí tối
thiểu chỉ ở mức 60-100 nghìn đô-la/năm, tương ứng với
khoảng một phần vạn ngân sách dành cho khoa học và công
nghệ. Đây là một số tiền rất nhỏ so với các chi phí khác.
Không lẽ Bộ khoa học và Công nghệ không dành được một
phần vạn số kinh phí mà mình quản lý để đưa "quốc sách
hàng đầu" đến với đại chúng?

Ngòai ra, các Mạnh Thường Quân, tuy vắng bóng nhưng không hẳn
là đã tuyệt chủng!

Trở ngại thứ hai là nhân lực để làm tạp chí khoa học này.
Điều này là có thật, nhưng không phải là không thể vượt
qua. Đội ngũ các nhà khoa học Việt Nam trogn và ngòai nước
đã đủ lớn để có thể chủ động một phần chuyện bài
vở. Ngoài ra, có thể liên kết hoặc dịch các bài phổ biến
khoa học của các tạp chí khoa học nổi tiếng ra tiếng Việt.
Khi nội lực chưa đủ mạnh thì việc dịch bài có chất
lượng của thế giới là tất yếu. Điều này cũng phù hợp
với bản chất không biên giới của khoa học.

Hơn nữa, có hai lý do để quả quyết việc dịch thuật khoa
học là cần thiết: <em>i) Đó là cách nhanh nhất để đưa tinh
hoa tri thức thế giới về Việt Nam; ii) Dịch thuật sẽ góp
phần hoàn thiện hệ thống thuật ngữ chuyên ngành, mà nếu
thiếu nó, thì sẽ không thể tư duy sâu được.</em>

Chừng nào mà người Việt còn phải tư duy bằng tiếng Việt
thì còn phải hoàn thiện hệ thống thuật ngữ này, do đó còn
cần phải dịch. Vì thế, không có lý do gì để e ngại hoặc
trốn tránh việc dịch các tài liệu khoa học của thế giới ra
tiếng Việt.

<h2>Ngôi nhà khoa học - công nghệ</h2>

Các hoạt động khoa học, công nghệ không chỉ giới hạn ở
việc nghiên cứu để tìm tòi tri thức phát triển công nghệ
và dịch vụ mới dựa trên tri thức đã có; mà còn ở việc
xây dựng nền tảng cho bản thân khoa học công nghệ, thông qua
việc truyền bá tri thức và tinh thần khoa học đến với đại
chúng. Trên thực tế, các hoạt động này cần được coi
trọng như nhau, và phải được đầu tư xứng đáng.

Nếu coi khoa học – công nghệ như một ngôi nhà, thì ngôi nhà
này có thể được hình dung như sau:

<center><img
src="https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEhg4wApBLYGnU7OVWjcNdIQSPRPNbKTl0jnzBoF0nqiz_MjnhF5bH-P5AY6s2gc84UpgH42405peBrlAt8ew3yT_XpNbB1IViEYZ6uqRqJS_mIOKPT1Ikx4yg0N1O8o2FQs14rO__HPEHc/s400/tckh.TIF"
/></center>

<em><center>Cấu trúc của ngôi nhà khoa học – công
nghệ</center></em>

Nền móng của ngôi nhà này có thể được chia thành ba tầng
nấc khác nhau. Ở tầng sâu nhất, đó là những yếu tố thuộc
về văn hóa đại chúng, như văn hóa khoa học, tinh thần khoa
học.Tầng thứ hai là đội ngũ nhân lực khoa học – công
nghệ, trong đó quan trọng nhất là đội ngũ các nhà nghiên
cứu khoa học và các nhà phát triển công nghệ. Và tầng trên
cùng là hạ tầng cơ sở vật chất về khoa học công nghệ,
như nhà xưởng, máy móc, thiêt bị nghiên cứu…

Trên nền móng này, bốn trụ cột chính của ngôi nhà khoa học
công nghệ sẽ được dựng lên. Đó chính là tập hợp các
hoạt động chủ chốt của khoa học công nghệ, bao gồm:

<ul>
<li>Tìm kiếm tri thức mới thông qua các hoạt động nghiên
cứu</li>
</ul>
<ul>
<li>Cải tiến công nghệ cũ</li>
</ul>
<ul>
<li> Sáng tạo công nghệ mới</li>
</ul>
<ul>
<li> Dịch vụ khoa học – công nghệ</li>
</ul>

Ở trên cùng, phần nóc ngôi nhà, là tầm nhìn của lãnh đạo
khoa học – công nghệ, tức các nhà làm chính sách và các nhà
khoa học – công nghệ đầu đàn. Rõ ràng, nếu nóc nhà bị
"dột" hoặc thấp kém xập xệ thì ngôi nhà sẽ đổ nát,
siêu vẹo.

Như vậy, việc phổ biến tri thức và tinh thần khoa học cho
đại chúng nằm ở tầng sâu nhất - tinh thần khoa học của
đại chúng, và tầng thứ hai – xây dựng đội ngũ nhân lực
khoa học, công nghệ - của phần nền móng này. Tầm quan trọng
của nó là vấn đề hiển nhiên không cần tranh luận, vì có
ngôi nhà nào vững vàng nếu nền móng của nó yếu? Và muốn
nhà to đẹp vững chắc thì có việc nào thiết thực hơn việc
gia cố nền móng trước khi dựng lên ngôi nhà ở phía trên?

Người xưa nói: Hành trình vạn dặm, khởi đầu bởi một
bước chân. Nếu không bước đi bước đầu tiên thì sẽ không
bao giờ đến đích. Khi đó, ước mơ, dù kéo dài hàng chục
năm, thì cũng chỉ là ước mơ. Văn kiện, dù được trang
điểm bằng các mỹ từ, thì cũng chỉ là những "xác chữ"
nằm yên trên giấy.

Vậy chúng ta, trong đó quan trọng nhất là cơ quan trực tiêp
chịu trách nhiệm về các hoạt động khoa học – công nghệ,
tức Bộ khoa học và Công nghệ, và những nhà khoa học cả
trong và ngòai nước, không nên để cái khó bó cái khôn trong
việc cho ra đời một tạp chí khoa học cho đại chúng, mà hãy
khởi đầu bởi một bước chân!

---

Bài đã đăng trên Tia Sáng, 4/7/2012.

***********************************

Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/13246), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).

Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!