Chúng tôi vui mằng gửi đến bạn đọc bản tường thuật một
cuộc nói chuyện mới đây của một cộng tác viên của chúng
tôi với ông Phan Chu Trinh.
Chúng tôi vui mừng hoàn toàn nhất trí về những vấn đề của
nước An Nam với một trí thức lớn đã có một cuộc sống
sôi động, đã quan sát nhiều và suy ngẫm lâu dài về những
cái đã thấy, và với một người đã dũng cảm chịu đựng
đau khổ, nên chính kiến và lời nói có một quyền uy đặc
biệt.
Cách đây mấy hôm, tôi được dự bữa cơm tối chào mừng ông
Phan Chu Trinh.
Suốt bữa chiêu đãi thân mật ấy, người bị đày biệt xứ
đã kể cho chúng tôi những kỷ niệm thời ở Côn Đảo, thời
bị tống giam vào nhà tù Santé tại Paris, khi ông từ chối
chính phủ Pháp buổi đầu chiến tranh yêu cầu ông trở về
Đông Dương để truyền tuyển mộ người An Nam đi lính tình
nguyện, bởi vì ít người tình nguyện quá nên nhà chức trách
địa phương phải có biện pháp ép buộc.
Ông nói với chúng tôi rằng người An Nam phải TIN CẬY VÀO
CHÍNH MÌNH. Được đào tạo, uốn nắn và giáo dục theo những
giáo huấn của văn minh Trung Hoa cổ, họ phải hiểu rằng một
số khía cạnh của nền văn minh ấy không còn phù hợp với
những đòi hỏi của cuộc sống hiện đại. Hãy từ bỏ chúng
không thương tiếc, không sợ sệt, vì chính Trung Quốc đã vứt
bỏ chúng! Để tham gia vào cuộc đại vận động sôi nổi
khích lệ các dân tộc khắp nơi, người An Nam phải dũng cảm
bắt tay vào việc tiếp thu những kiến thức mà họ thiếu.
Trong mọi việc, phải có một phương pháp làm việc, một tổ
chức sử dụng mọi cố gắng, mọi ý chí rời rạc phải tụ
hội vào tổ chức đó. Một kỷ luật xã hội cũng rất cần
thiết.
Mỗi người, bỏ ngoài quyền lợi cá nhân của mình, phải tận
tụy trong tính toán với quyền lợi chung, cá nhân phải biến
mất trước tập thể, như vậy việc giải phóng của người An
Nam tùy thuộc vào ý chí kiên trì của họ để đạt được
nó.
Ông Phan Chu Trinh không thuộc phái chủ trương giải phóng bằng
bạo lực, bằng vũ khí. Ông nói rằng ngày mà chúng ta đã khá
phát triển để xứng đáng đứng vào hàng ngũ những dân tộc
hiện đại, ông chắc rằng nước Pháp hẳn sẽ thỏa mãn
những yêu cầu của chúng ta.
- Hãy tiến lên, ông nói to, hỡi thanh niên của thế hệ hiện
đại, chúng tôi đặt cả hy vọng vào các bạn. Trên con
đường tiến bộ mà các bạn đi những bước dài, những
người già yếu tuổi tác [1] như tôi sẽ phải chống gậy theo
các bạn để khỏi rơi rụng dọc đường.
- Trong khi trong thiên nhiên, mọi thứ đều là vận động và
tiến hóa, tại sao chúng ta lại chậm trễ rồi tụt hậu với
những công thức cũ rích của những nguyên tắc lỗi thời?
Không có sự dừng lại trong sự tiến triển của một dân
tộc. Dân tộc nào không tiến lên thì thụt lùi. Cũng phải
nhớ rằng nước An Nam dưới thời Trần đã có một kỷ nguyên
vinh quang và thịnh vượng nổi bật. Chính quyền thời ấy là
một chính quyền dân chủ, từ ngữ mà lúc bấy giờ Châu Âu
chưa biết đến vì bất kỳ đâu, Châu Âu lúc đó đang rên
xiết dưới sự chuyên chế tàn bạo của chế độ phong kiến.
Vài năm sau, những ông vua xấu - mà tôi không muốn nêu tên -
đã đưa vào nước ta nền văn minh Mãn Châu mà họ là những
tín đồ trung thành. Và đó là sự tan vỡ của lịch sử chúng
ta. Con người bị rơi vào tình cảnh nông nô, phải chịu sưu
cao thuế nặng mà không dám than vãn. Từ đó mà có sự nhịn
nhục, sự thụ động của nhân dân An Nam. Điều đó phải
chấm dứt. KHÔNG CÓ CHÍNH QUYỀN NÀO LÀ KHÔNG THỂ SAI LẦM.
Vậy phải cho đồng bào chúng ta quen phản đối, khích lệ họ
phản đối trong giới hạn hợp pháp, mỗi khi họ là nạn nhân
của một sự bất công hoặc sự nhũng lạm nào đó. Báo chí
chống đối là điều cần thiết để tố cáo một cách vô tư
tất cả những sự lạm quyền, tất cả những sai lầm mà
người cai trị có thể mắc phải. Ai không nói gì là tán
thành. Sự nhẫn nhục hoặc đúng hơn là sự câm lặng của
người An Nam làm cho chính quyền tin rằng nhân dân thỏa mãn,
và chính quyền sẽ yên ngủ coi như đã tròn phận sự. Đúng
là vì sao lại đi trao tự do cho những người nô lệ bằng lòng
với số phận của họ?
Còn về tinh thần gia đình và các vị nói đó, đó là một
điều rất hay, là điều duy nhất đáng kính nể. Tôi không
thể không cảm thấy vô cùng buồn bã khi thấy đến lúc xế
chiều những ông già bà già suy yếu thảm bại, mà không có
một cánh tay mạnh khỏe để dựa vào. Phải giúp đỡ bố mẹ,
những người đã lo lắng và nhọc nhằn nuôi nấng con cái. Đó
là bổn phận sơ đẳng nhất của con người.
<strong><em>- Người ta phải biết sự căm ghét của ông đối
với triều đình Huế! Một phong trào dư luận đang thành nhằm
xóa bỏ vương quyền. Ông có thể nói cho chúng tôi biết ý
kiến của ông về vấn đề này?</em></strong>
- Quả thực - Phan Chu Trinh trả lời - tôi không mặng mà lắm
với triều đình Huế. Điều đó giải thích sự thất sủng
rồi án tử hình mà tôi phải chịu. Nếu bây giờ tôi còn giữ
được cái đầu trên cổ, đó là do sự can thiệp của những
nhân vật có thế lực ở Pháp [2]. Ý kiến của tôi về cái
triều đình hình thức ấy không thay đổi. Tôi đồng ý xóa
bỏ nó đi một cách hoàn toàn và đơn giản và thay thế bằng
sự cai trị trực tiếp của chính quyền bảo hộ Pháp. Giải
pháp ấy, ngoài những điều lợi mà nó đem đến, còn vì ngân
sách khỏi phải vì những mục đích mơ hồ và duy trì một ông
vua ủy mị và những thượng thư không quyền hành. Nó còn làm
cho người An Nam có quan hệ trực tiếp với chính quyền bảo
hộ. Chính phủ bảo hộ sẽ không thể dùng nhà vua để che
giấu những ý đồ của mình, để chối cãi vai trò chủ
trương hoạch định của mình về những biện pháp hành chính,
và do đó, phải hoàn toàn chịu trách nhiệm về những biện
pháp ấy. [<em>Đọc đến đây tôi không thể không liên tưởng
đến hệ thống Đảng lãnh đạo và Nhà nước thực hiện của
chúng ta hiện nay!</em>]
Sự tiến hóa của nhân dân An Nam tùy thuộc một phần vào
việc chính phủ Pháp quyết định vấn đề này như thế nào.
Khi chúng ta can đảm cắt đứt ngay với di sản nặng nề của
những thế hệ đã qua, chúng ta sẽ tiến lên phía trước một
bước dài trên con đường giải phóng. Việc giải phóng này
không phải không vấp trở ngại và chấn động, nhưng đó là
cái giá phải trả không tránh khỏi cho mọi tiến bộ.
<em><strong>- Theo ông, phương tiện nào hữu hiệu nhất giúp
chúng ta đạt đến sự giải phóng mà ông nói
đến?</strong></em>
- Giáo dục, như tôi đã nói với các ông rồi. Giáo dục phổ
cập khắp nơi, giáo dục tăng cường, giáo dục không theo
đuổi mục đích thực dụng là giúp người An Nam mưu đồ
địa vị và bổng lộc ở chốn quan trường, mà là để làm
phương tiện giải phóng quần chúng. Khi đại đa số nhân dân
An Nam CÓ HỌC VẤN sẽ hiểu những "VÌ SAO?" và "NHƯ THẾ NÀO?"
của sự vật, khi họ ý thức được mình, ý thức được
quyền lợi và bổn phận của mình, ngày ấy chính phủ Pháp
sẽ phải nới lỏng những sợi dây cản trở sự vươn lên
của những người bị bảo hộ, nếu không sẽ làm trái với
lý tưởng của mình.
Như vậy, đám thực dân tức là tất cả những người có lợi
trong việc duy trì hiện trạng, sẽ gây khó khăn. Vì thế, chúng
ta phải rất thận trọng với họ; chúng ta hãy quan hệ rất
thẳng thắn với họ, không khúm núm cũng như ngạo nghễ. Ở
Pháp, có nhiều người Pháp sáng suốt chống đối việc cai
trị thuộc địa. Ông Clémenceau, mà tôi có vinh dự được xem
như là một người quen biết, luôn luôn không tán thành chính
sách thực dân, vì vậy mà không ghé thăm Đông Dương trong
chuyến đi thăm Trung Hoa.
Nếu trong một thời gian bị nhiều người Pháp ở đây ngờ
vực, mặc dù tôi không phải là người bài Pháp, đơn giản là
vì tôi có một cái nhìn chính xác đối với người và sự
vật và không bao giờ không phản đối khi có những sự bất
hợp pháp hoặc bất công.
<em><strong>- Về vấn đề giáo dục, ông có tán thành cuộc vận
động của ông Phạm Quỳnh, chủ nhiệm tạp chí Nam Phong, về
việc phổ biến và dùng chữ quốc ngữ ở bậc tiểu học
không?</strong></em>
- Không, tôi cho là không thích hợp, vì giải pháp ấy sẽ làm
cho ai muốn học lên sau bậc tiểu học sẽ phải mất thêm vài
năm mà họ phải dùng để học tiếng Pháp. Đã có chuyện một
tú tài bản xứ, muốn được cùng trình độ với bạn anh ta
ở chính quốc, phải học thêm 2 hoặc 3 năm. Thế mà người ta
còn bắt anh ta để ra mất 3 năm để học tiếng mẹ đẻ, trong
khi người nông dân trì độn nhất chỉ cần học nhiều nhất
là vài tháng để đọc và viết được chữ quốc ngữ! Tất
nhiên phải loại trừ những quan điểm khác vì đó dĩ nhiên
chỉ là những nhận xét trên khía cạnh thực tiễn vì khi tất
cả mọi thứ đều là tốc độ, phải nhanh chóng, lẹ làng,
tôi thấy không hợp lý khi chúng ta chọn một biện pháp làm con
em chúng ta mất một thời gian cực kỳ quý báu.
Bữa ăn tối kết thúc, nhưng ông Phan Chu Trinh vẫn nói hùng
hồn, đề cập đến nhiều vấn đề, tất cả khá hấp dẫn,
và được thanh niên vây quanh chăm chú lắng nghe. Tuy nhiên, trong
trí chúng tôi tưởng tượng lại nỗi đau khổ dai dẳng suốt
cuộc đời của ông già ấy, già nhưng vẫn còn trẻ vì trí
tuệ sắc sảo, gợi lại việc ông bị đày ra nước ngoài, xa
quê hương mà ông yêu tha thiết... Chúng tôi rất thán phục sự
nhẫn nại của ông, lòng tin không gì lay chuyển vào sự nghiệp
mà ông tha thiết theo đuổi.
Ông Phan Chu Tring cho tất cả chúng ta tấm gương của một ý
chí bền bỉ phục vụ một lòng yêu nước sáng suốt.
D.N
Báo Echo Anammite [3] (Tiếng Vang An Nam)
Ngày 17/7/1925
(Theo Lê Thị Kinh - Sđd)
_______________
[1] Nguyên văn: "Đầu đã lung lay" (không còn vững nữa)
[2] Phan Chu Trinh hoàn toàn không hay biết chuyện Phủ Phụ chánh
(tên Viện Cơ Mật lúc Duy Tân còn ít tuổi) đã cải lệnh của
Khâm sứ Levecque để giữ mạng sống cho ông.
[3] Báo của chính khách Nguyễn Phan Long ở Sài Gòn
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/13389), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét