Nếu bạn bực mình cái nóng và đổ cho nó cái tội làm cho
Việt Nam nghèo nàn và tụt hậu thì bạn là người cùng quan
điểm với các tiến sĩ kinh tế học Harvard thuộc "trường
phái khí hậu". Khí hậu làm nên tất cả. [1]
<h2>Nóng và nghèo là định mệnh </h2>
Là một người Việt Nam đã từng trải qua những năm tháng ăn
cơm độn khoai mì, mặc áo vá, đi những đôi dép nhựa phải
hàn lại khi bị đứt… thời những năm 70, 80 chắc bạn cũng
thường tự hỏi, tại sao Việt Nam nghèo thế?
Hẳn các kinh tế gia Harvard cũng đã ngẫm nghĩ suy tư khi xoay
quả địa cầu trên tay: Tại sao xứ lạnh thì giàu còn xứ
nóng thì nghèo? Họ đã làm một cuộc nghiên cứu xuyên suốt
chiều dài lịch sử. Kết quả thật thú vị.
Điều gì đã xảy ra?
Xuất phát điểm của kinh tế các nước đều dựa trên nông
nghiệp. Mà nông nghiệp và khí hậu có liên quan mật thiết như
chân với tay vậy. Điều dễ dàng nhận thấy nhất có lẽ là
những bệnh tật gây ra cho con người, gia súc và cây trồng ở
vùng nhiệt đới. Không ở đâu trên trái đất này lại có
nhiều sinh vật, sâu bọ, ký sinh trùng gây bệnh như ở các
nước khí hậu nhiệt đới. Bệnh sốt rét, lao, nhiễm giun
sán… đã lấy đi không biết bao nhiêu sinh mạng và làm kiệt
quệ sức khỏe của người dân xứ nóng. Còn bao nhiêu sâu bọ
làm thiệt hại mùa màng, làm gầy yếu và giết chết gia súc
nữa. Trong khi đó những sinh vật gây bệnh ở vùng ôn đới ít
hơn nhiều. Hơn nữa mùa đông lạnh lẽo có tuyết rơi kéo dài
ở vùng này đã làm chết những mầm bệnh có hại cho mùa
màng…
Khí hậu nóng cũng làm người ta mệt mỏi không thể làm việc
nhiều và khỏe như ở vùng có khí hậu mát mẻ. Sức nóng gay
gắt của mặt trời đã lấy đi bao nhiêu mồ hôi và sức lực
của con người xứ nhiệt đới. Một người dân xứ ôn đới
có thể làm việc nhiều hơn một người xứ nhiệt đới vì
khí hậu mát mẻ đã làm tăng cường sức khoẻ và tinh thần
của họ.
Lương thực dạng ngũ cốc khi trồng ở xứ ôn đới cũng cho
năng suất cao hơn hẳn so với xứ nhiệt đới. Thu hoạch mùa
màng ở xứ nóng kém hơn dẫn đến nền kinh tế không có một
tích lũy ban đầu tốt để phát triển. Ngược lại ở các
vùng khí hậu thuận lợi, thu hoạch mùa màng cao hơn. Thu nhập
đầu người cao, thị trường lớn tạo điều kiện thuận lợi
cho đầu tư, các phát minh, sáng chế công nghệ mới, tạo ra
sản phẩm và dịch vụ mới và tăng cao hơn nữa năng suất lao
động.
Bên cạnh đó bờ biển cũng có vai trò của nó trong tiến trình
phát triển. Tiếp nối truyền thống của Adam Smith, các nhà
nghiên cứu cũng cho thấy những quốc gia có bờ biển sẽ có
chi phí vận chuyển rẻ hơn những nước nằm sâu trong đất
liền. Chi phí vận chuyển thấp thúc đẩy thương mại, đầu
tư góp phần vào tiến trình phát triển.
Ngoài ra, khí hậu thuận lợi và thu nhập cao cũng khiến các
chính phủ có xu hướng chọn một chính sách tốt cho phát
triển kinh tế (như mở cửa thương mại, đánh thuế thấp
chẳng hạn). Cứ thế thành một vòng xoáy trôn ốc phát triển
khiến nước này thì giàu còn nước kia thì nghèo.
David Landes còn đi xa hơn các đồng nghiệp Harvard của mình nữa
khi cho rằng khí hậu cũng là bà đỡ cho chế độ chính trị
dân chủ hay độc tài. Một nước như Trung Quốc phải chịu
cảnh lũ lụt hoặc hạn hán khiến người ta phải tìm cách
kiểm soát lưu lượng nước. Việc xây dựng những công trình
thủy lợi lớn (đắp những con đê lớn hoặc tạo kênh đào
dẫn nước) đòi hỏi phải tập trung số lượng nhân lực
đông đảo làm xuất hiện nhà nước tập trung quyền lực. Các
nhà nước chuyên chế ra đời và nó có xu hướng vươn cái vòi
bạch tuộc của nó sang tất cả các lĩnh vực khác của đời
sống. Quyền sở hữu tài sản riêng, tính sáng tạo cá nhân
không được khuyến khích phát triển trong những xã hội như
vậy. Một lần nữa nó như một cái vòng kim cô kềm chặt,
hủy hoại sức phát triển.
Trong khi đó, châu Âu với khí hậu ôn hòa vừa đủ lượng mưa
cần thiết cho nông nghiệp, không cần tập trung nhân lực lớn
cho những công trình thủy lợi. Hơn nữa, có nhiều lương
thực, thu nhập tốt giúp người ta duy trì một cuộc sống
độc lập. Tập quán tôn trọng quyền sở hữu tài sản cá
nhân và quyền lực của nhà nước bị giới hạn lại sẽ sinh
ra chế độ dân chủ. Chế độ dân chủ đến lượt nó lại
giải phóng năng lực sáng tạo của người dân tạo một lực
đẩy mạnh hơn nữa cho tiến trình phát triển.
Đằng sau "trường phái khí hậu" này là bóng dáng của
định mệnh. Định mệnh sinh ra ta ở một nước trời nóng
nực thì ta phải cam chịu như vậy sao? Xin bạn đừng vội bi
quan.
<h2>Có thể tạo ra số phận </h2>
Câu trả lời nào dành cho những trường hợp cùng chung đặc
điểm khí hậu địa lý: Đông và Tây Đức, Bắc và Nam Hàn,
Czech và Áo, Estonia và Phần Lan? Và những gương mặt mới nổi
lên như: Nhật Bản, Singapore, Hong Kong, Đài Loan?
May mắn thay còn có một cách nhìn khác. Con người có thể thay
đổi định mệnh khí hậu, địa lý để tạo ra số phận cho
mình. Đó là "trường phái luật lệ", tiêu biểu là Daron
Acemoglu - người vừa đoạt giải John Bates Clark năm 2005, một
dạng Nobel kinh tế trẻ của Mỹ dành cho những nhà kinh tế
học dưới 40 tuổi. [2]
"Trường phái luật lệ" cho rằng chính các luật lệ mà con
người đặt ra tạo nên các điều kiện thuận lợi hay kìm hãm
phát triển kinh tế, nó giải thích lý do tại sao nước này thì
nghèo còn nước kia thì giàu. Acemoglu đã đoạt giải vì những
nghiên cứu chứng minh cho luận điểm này của mình.
Acemoglu đã chú ý đến những nền văn minh thịnh vượng nhất
vào năm 1500 như Mughals (gốc Mông cổ) ở Ấn Độ, Aztec và Inca
ở Châu Mỹ, Ottoman và Trung Quốc ở châu Á… Thậm chí Ấn
Độ, Indonesia, Brazil và Mexico cũng đã giàu hơn Mỹ, Canada, Úc
và New Zealand vào khoảng thời gian 1700. Điều gì đã làm cho
các xứ sở ngày xưa phồn vinh hơn đó đi chậm lại trong vài
trăm năm tiếp theo khiến cho Mỹ, Canada, Úc và New Zealand vượt
lên như ngày nay? Cái gì đã làm đảo ngược vị trí giàu
nghèo của những nơi đó? [3]
Nhóm của Acemoglu nhận thấy rằng sự đảo ngược vị trí
giàu nghèo đó là hiện tượng dựa vào quá trình công nghiệp
hoá diễn ra vào khoảng cuối thế kỷ 18 đầu thế kỷ 19.
Những yếu tố địa lý, khí hậu đã không phải là những
yếu tố chính yếu thúc đẩy tiến trình đó. Chẳng hạn
những nước có cảng biển tự nhiên, chi phí vận chuyển thấp
như vùng Trung Mỹ, Ấn Độ hoặc Indonesia lẽ ra phải có nền
kinh tế thương mại phát triển lại bỏ mất cơ hội công
nghiệp hoá vào thời điểm bước ngoặc đó.
Một thể chế bảo vệ quyền sở hữu tài sản cho đông đảo
các tầng lớp dân chúng sẽ khuyến khích đầu tư và phát
triển kinh tế. Ngược lại một thể chế tập trung quyền lực
vào tay một nhóm nhỏ - giới đặc quyền, còn đa số dân chúng
có nguy cơ cao bị tước đoạt tài sản sẽ ngăn cản đầu tư
và phát triển. Người ta sẽ không bỏ công sức và tiền của
để đầu tư khi kết quả đạt được có nguy cơ bị chiếm
đoạt.
Khi người châu Âu đi xâm chiếm các thuộc địa, họ có những
hành xử khác nhau ở những thuộc địa khác nhau. Đối với
những khu vực đã thịnh vượng và đông dân trước khi họ
đến thì họ thiết lập hoặc duy trì những thể chế tước
đoạt (extractive institutions), áp bức đông đảo dân chúng lao
động trong đồn điền hoặc hoạt động khai thác mỏ để
hưởng lợi. Còn những khu vực kém phát triển, dân cư thưa
thớt như Bắc Mỹ, Úc và New Zealand họ lại thiết lập những
thể chế bảo vệ quyền sở hữu tài sản cho đông đảo các
tầng lớp dân chúng (institutions of private property), cho người
dân được hưởng nhiều quyền công dân. Đó là thường là
những nơi họ di dân sang định cư với số lượng lớn.
Bước ngoặc của sự phân bố giàu nghèo trên bản đồ thế
giới hiện nay xảy ra vào thế kỷ 19: thời kỳ công nghiệp
hóa. Trong những xứ sở áp dụng thể chế tước đoạt, khi cơ
hội công nghiệp hóa đến, những người có ý tưởng và khả
năng nhưng không phải là thành viên của giới đặc quyền sẽ
không thực hiện việc đầu tư kinh doanh. Còn giới đặc quyền
lại không có một động cơ mạnh mẽ và e ngại sự đổi
mới, công nghiệp hóa sẽ làm cho người ngoài giới giàu lên,
đe dọa quyền lực chính trị của họ.
Thực tế lịch sử cho thấy tiến trình công nghiệp hóa trong
thời kỳ đầu đòi hỏi sự tham gia của đông đảo các tầng
lớp dân chúng, nó đòi hỏi sự đầu tư của phần lớn các
chủ thể không phải là người trong giới đặc quyền và sự
xuất hiện của giới doanh nghiệp mới. Như vậy một thể chế
tước đoạt sẽ không phù hợp và làm cản trở tiến trình
công nghiệp hóa. Ngược lại một thể chế bảo vệ quyền sở
hữu sẽ thúc đẩy nó. Tiến trình công nghiệp hóa với những
bước đi và bước nhảy vọt của nó trong vòng 200 năm đã vẽ
nên khuôn mặt giàu nghèo của thế giới ngày nay. Những vùng
trước đây thịnh vượng nay đã trở nên nghèo khó và ngược
lại không phải do khí hậu, địa lý mà do những luật lệ mà
người ta áp dụng ở đó.
Những nghiên cứu của Acemoglu về kinh tế chính trị đã hoà
chung vào nguồn mạch ủng hộ dân chủ với những triết gia
như Karl Popper, kinh tế gia như Amartya Sen…, khẳng định dân
chủ sẽ thúc đẩy phát triển kinh tế, giảm nghèo đói chứ
không phải ngược lại: khi có thu nhập cao người ta mới
thảnh thơi mà nghĩ đến dân chủ.
<h2>Số phận Việt Nam </h2>
Sinh ra ở Việt Nam, là người Việt Nam. Đó là định mệnh.
Bạn không thể thay đổi nó được. Nhưng chuyện người Việt
có được sống một cuộc sống tự do, dân chủ và thoát khỏi
nghèo hèn hay không, đó là số phận. Có một bàn tay của mỗi
người góp phần vào số phận đó.
Thử nghĩ một ngày kia chỉ cần 1% dân số Việt Nam cùng nhau
tập hợp lại mỗi sáng Chủ nhật trong các đô thị dọc
chiều dài đất nước giống như những người dân Đông Đức
đã làm mỗi chiều thứ Hai cách đây hơn 15 năm về trước…
Tinh thần Gandhi đã làm được điều mà rất nhiều người cho
là không tưởng. Đã có những cuộc cách mạng "Hoa Cẩm
chướng", "Hoa Hồng", "Hoa Tulip"… trên những xứ sở
toàn trị. Tại sao người Việt không thể có một cuộc cách
mạng "Hoa Thủy tiên" ở Việt Nam?
Mọi chuyện sẽ khác. Các bạn của tôi sẽ không còn bảo tôi
rằng: lo kiếm tiền thôi, chẳng thay đổi được gì đâu! Tập
khí tuyệt vọng [4] như những đám mây đen vô hình vẫn còn
giăng mắc khắp nơi trên bầu trời Việt Nam. Một thầy giáo
già mới đây đã bảo tôi: Chúng ta đang ở thời mạt pháp!
Vâng, cái đểu giả, xấu xa, phi nhân, tàn ác dưới hình dạng
những con chuột cống to tướng, lông xù hàng ngày hàng giờ
đang đi lại ngoác miệng cười hềnh hệch vào mặt mọi
người. Nhiều người đã thấy đấy là chuyện bình thường,
đương nhiên không còn phải băn khoăn tự hỏi vì đâu nữa.
Tôi vẫn tin rằng sẽ có lúc các fan của Mỹ Tâm, Beckham… bên
cạnh những ngày hừng hực trên khán đài sân vận động vẫn
có những ngày cùng nhau bày tỏ thái độ trước đại sứ quán
Trung Quốc, hăng hái xuống đường phản đối các chính sách
của nhà nước toàn trị. Sẽ đến lúc lực lượng công an,
quân đội thay vì đàn áp sẽ đứng yên nhìn họ. Phải đến
lúc cái tử tế lên ngôi. Những lời lẽ ru ngủ về sự lãnh
đạo của Đảng là lựa chọn duy nhất đúng đắn của người
Việt Nam sẽ chẳng còn bịt mắt và làm mê muội các bạn
được nữa [5] . Tôi như thấy ánh sáng Khai Sáng của Kant đang
bừng lên trong mắt các bạn [6] . Ánh sáng của lòng kiêu hãnh
làm người chứ không phải cái ánh sáng ảm đạm cam chịu,
sợ sệt bạo cường toàn trị.
Còn bạn, người đang đọc những dòng này, bạn có chia sẻ
niềm tin đó với tôi không? Biết đâu sẽ có lúc bạn và tôi
chúng ta cùng đứng cạnh nhau trong một buổi sáng Chủ nhật
nào đó giữa bao nhiêu là người trên những đường phố của
Huế, Sài Gòn, Hà Nội… Người Việt sẽ tìm lại được cái
không khí thân tình, lòng nhiệt huyết, hăng hái của những
ngày đầu cùng nhau đánh đuổi thực dân Pháp giành tự do cho
dân tộc. Rồi một nước Việt Nam dân chủ đa nguyên pháp trị
sẽ ra đời…
Làm sao chúng ta có thể sống được trên đất nước này nếu
thiếu niềm hy vọng?
Các văn nghệ sĩ, triết gia (như Kant, Karl Popper…) và các nhà
kinh tế học (như Acemoglu, Amartya Sen…) đã đi trên những nẻo
đường khác nhau nhưng rồi họ lại gặp nhau ở cùng một
điểm: Hãy tôn trọng con người! Thể chế nào làm được như
vậy là thể chế tốt nhất cho phát triển. Một chế độ
chính trị hay một chính sách phát triển kinh tế nào nếu không
xem đó là tiêu chí hàng đầu thì trước sau gì cũng sẽ chịu
thất bại. Dù cho ngày sau thế giới có thay đổi ra sao đi nữa
thì thông điệp đó sẽ còn lại. Nó vẫn sẽ là con đường
cho nhân loại đi vào tương lai.
19.05.2005
© 2005 talawas
____________________
[1] Thực ra các nhà nghiên cứu dùng từ địa lý (geography),
nhưng trong các luận điểm thì khí hậu đóng vai trò quyết
định. Tương ứng với mỗi vị trí địa lý trên địa cầu
thì sẽ có một loại khí hậu tương ứng. Bạn chỉ cần vào
Google gõ: 'Harvard climate geography economic development' thì sẽ
có nhiều bài nghiên cứu để đọc. Ý trong bài lấy từ các
nguồn sau:
"Geography as destiny: a brief history of economic growth": 6 trang,
giới thiệu cuốn: The Wealth and Poverty of Nations: Why Some Are So
Rich and Some So Poor. David S. Landes. New York: W. W. Norton, 1998, 544 pp.
Ở Việt Nam năm 2001 đã có bản dịch của NXB Thống Kê với
tên Sự giàu và nghèo của các dân tộc.
"The geography of poverty and wealth": 6 trang, tóm tắt 81 trang bên
dưới.
http://www.cid.harvard.edu/cidinthenews/articles/Sciam_0301_article.html
"Geography and economic development": 81 trang.
http://www.nber.org/papers/w6849.pdf
"Climate and development": 19 trang.
http://www.agecon.purdue.edu/staff/masters/MastersAndSachs-ClimateAndDevelopment.pdf
[2] Bạn có thể vào:
http://econ-www.mit.edu/faculty/index.htm?prof_id=acemoglu để xem các
bài nghiên cứu của Acemoglu. Đến nay, 11/30 người đoạt giải
John Bates Clark này sau đó đã đoạt giải Nobel Kinh tế học.
Chẳng hạn, người đoạt Nobel 2001 là Joseph Stiglitz, cựu chuyên
gia kinh tế trưởng của World Bank nhưng thật ngạc nhiên lại
là người phản đối các chính sách mà WB và IMF tư vấn cho
các nền kinh tế của thế giới thứ ba. Có người chưa đoạt
giải Nobel nhưng là cây viết giản dị, sắc sảo về kinh tế
trên báo New York Times như Paul Krugman (cũng là người đã đoán
trước được cuộc khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997, xem:
http://www.nytimes.com/top/opinion/editorialsandoped/oped/columnists/paulkrugman/).
[3] Ý tưởng lấy từ các nguồn sau:
Reversal of Fortune: Geography and Institutions in the Making of the
Modern World Income Distribution, Daron Acemoglu, Simon Johnson,
James A. Robinson, 36 trang (bản trên mạng này thiếu các bảng số
liệu): http://econ-www.mit.edu/faculty/download_pdf.php?id=613
The Colonial Origins of Comparative Development: An Empirical Investigation,
Daron Acemoglu, Simon Johnson, James A. Robinson, 55 trang:
http://econ-www.mit.edu/faculty/download_pdf.php?id=144
Understanding Institutions, Daron Acemoglu and Robbins lectures, 141
PowerPoint slides:
http://www.lse.ac.uk/collections/LSEPublicLecturesAndEvents/ppt/20040223DaronAcemogluRobbinsLectures.ppt
Income and Democracy, Daron Acemoglu, Simon Johnson, James A. Robinson and
Pierre Yared, 63 trang:
http://econ-www.mit.edu/faculty/download_pdf.php?id=1090
[4] Chữ Ngô Nhân Dụng dịch "Learned Helplessness" trong bài
"Bi kịch lịch sử" trên talawas.
[5] Trên công viên đối diện Dinh Độc lập những ngày tháng
05/2005 này đang treo tấm bảng: "Đảng Cộng Sản Việt Nam -
là niềm tin - là trí tuệ - dẫn dắt toàn dân tộc vững bước
trong thế kỷ 21"!
[6] Xem "Khai sáng là gì?" của Kant, do Phạm Minh Ngọc dịch
trên talawas. Đã có những dấu hiệu như vậy. Gần đây
12/5/2005, trên báo Người Lao Động đã đăng tin một bạn trẻ
học lớp 11 khi đi thi học sinh giỏi gặp đề văn: "Hãy giới
thiệu vẻ đẹp của tác phẩm Văn tế nghĩa sĩ Cần
Giuộc…" đã viết rằng bạn không thích tác phẩm đó…
(http://www.nld.com.vn/tintuc/giao-duc/117954.asp).
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/12234), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét