đường hướng đến một cấp độ cùng vị thế chính trị
toàn trị trong tương lai của Nguyễn Tấn Dũng rất có thể sẽ
bị phản tác dụng bởi chính các nhóm lợi ích mà ông, vô
tình hay hữu ý, đã dung dưỡng.
<h2>Hậu quả sau hai mươi năm</h2>
Hiểu theo nghĩa nào đó, Việt Nam là một quốc gia quá thận
trọng trong việc lượng định những vấn đề thuộc về mặt
trái xã hội. Thường thì một số xác nhận mơ hồ đã chỉ
hình thành sau một thời gian đủ dài cho quá trình kết tụ
của hàng loạt hậu quả đặc biệt hữu hình.
"Nhóm lợi ích" là một minh họa điển hình. Vào cuối tháng
7/2011, khi một Chính phủ mới được Quốc hội bầu ra, đã
chỉ thấp thoáng khái niệm "lợi ích nhóm", nhưng không
phải được nêu ra bởi các đại biểu dân cử mà đơn giản
được khởi phát từ các nhà hoạt động xã hội như Lê Đăng
Doanh, Tương Lai – những người có bề dày nghiên cứu về vô
số hệ quả phát sinh trong hai mươi năm qua. Kể từ thời mở
cửa năm 1991 đến nay, đối với toàn bộ nền kinh tế, tất
nhiên việc này cũng gây nên tác động rất cay đắng cho "sân
sau" của nền kinh tế đó: thực trạng ngổn ngang và đầy
rẫy bất công trong xã hội.
Trong suốt năm 2011, có lẽ nhận định sâu sắc nhất, gián
tiếp chĩa mũi dùi vào nhóm lợi ích đã thuộc về nhà kinh tế
Lê Đăng Doanh: Từ năm 1991 đến nay, chưa bao giờ tình hình kinh
tế – xã hội lại xấu như hiện nay.
Nhưng phản ứng với nhận định trên cùng nhiều phản biện
của các trí thức khác, Chính phủ mới vẫn hoàn toàn im lặng.
Về phía Quốc hội thì xem ra họ đã làm đúng thiên chức khi
"biểu thị tiếng nói đồng thuận của người dân đối với
các chính sách đúng đắn của chính phủ".
Nhưng khác với những năm trước, lần này sự thể đã không
còn nằm trong vòng kềm tỏa của những người cầm cương vận
mệnh kinh tế dân tộc. Quý 3 năm 2011 đã bất chợt gióng lên
tiếng chuông cảnh báo khẩn cấp đối với hoạt động của
các tập đoàn kinh tế và doanh nghiệp nhà nước (DNNN). Hoạt
động này, chỉ mới tính từ năm 2007 đến thời điểm đó,
đã quá đủ cho những hậu quả ê chề.
Tại Việt Nam, khối DNNN tuy chiếm đến 70% vốn đầu tư toàn
xã hội, 50% vốn đầu tư nhà nước, 60% tín dụng của các
ngân hàng thương mại, 70% nguồn vốn ODA, nhưng chỉ đóng góp
khoảng 37-38% GDP. Có đến 31% DNNN bị lỗ trong sản xuất kinh
doanh, 29% hoạt động không hiệu quả, lỗ lãi tượng trưng.
Chỉ riêng năm 2009, nợ của 81/91 tập đoàn, tổng công ty nhà
nước (chưa tính Vinashin) đã là 813.435 tỷ đồng. Nếu tính
cả nợ của Vinashin, theo báo cáo của Bộ Tài chính là 86.000
tỷ đồng, thì nợ của khu vực DNNN đến năm 2009 đã lên tới
54,2% GDP của năm 2009. Hàng năm có tới 12% DNNN có kết quả kinh
doanh thua lỗ và mức lỗ bình quân của DNNN cao gấp 12 lần so
với các doanh nghiệp khu vực ngoài nhà nước.
Nguồn cơn nào đã tích tụ và dẫn đến những hậu quả trên?
<h2>Sự thừa nhận quá muộn màng</h2>
Nguyên nhân năng lực quản trị yếu kém vẫn thường được
nêu ra như một lý do muôn thuở, nhưng dù sao đó chỉ là một
trong thiên hình vạn trạng của mà các tập đoàn kinh tế nhà
nước biểu hiện. Đầu tư trái ngành, trong đó đầu tư vào
chứng khoán, bất động sản, bảo hiểm, cộng với khả năng
phán đoán sai về các thị trường đầu cơ đã khiến cho một
loạt DNNN như Tập đoàn Điện lực Việt Nam, Tổng công ty Xăng
dầu Việt Nam, Tổng công ty Hàng hải Việt Nam, cùng nhiều DNNN
khác sa chân vào con đường dẫn tới vực thẳm.
Chính Đảng ủy Khối Doanh nghiệp Trung ương đã phải thừa
nhận tình hình bĩ cực trên, cho dù như một "quy luật",
những hàng rào che chắn vẫn luôn hiện ra trên con đường dẫn
ra sự minh bạch. Vào tháng 11/2011, một phiên họp của Quốc
hội đã lần đầu tiên đặt vấn đề về "lợi ích nhóm",
và ngay cả Chính phủ mới cũng phải thừa nhận là đang tồn
tại những nhóm lợi ích ngay trong lòng nền kinh tế quốc doanh.
Cùng lúc, giới truyền thông trong nước cũng bùng lên lời
cảnh báo về hiện tượng mới về tên gọi nhưng cũ về bản
chất này.
Dù sao, thời điểm cuối năm 2011 cũng đánh dấu sự thừa
nhận đầu tiên của chính quyền đối với hiện tồn nhóm
lợi ích ở Việt Nam. Tiếp theo đó, một số nhân vật chủ
chốt của Bộ Chính trị, trong đó đặc biệt là Tổng Bí thư
Nguyễn Phú Trọng, Chủ Tịch nước Trương Tấn Sang và một
vài quan chức cấp cao khác của Đảng, cũng đã đề cập đến
cụm từ này, tuy mỗi người có một mức độ lưu ý khác nhau.
Song như một căn bệnh mãn tính, người ta vẫn không thể vạch
mặt chỉ tên những điều đã hiện hình từ quá lâu nay. Nhóm
lợi ích, hay lợi ích nhóm đã chỉ xuất hiện với tư cách là
những khái niệm, thậm chí là khái niệm xã hội học và thiên
về tính chất nghiên cứu chứ không nhằm phục vụ cho mục
tiêu mổ xẻ, phản biện và điều chỉnh tự thân nó. Vẫn
lồng trong truyền thống văn hóa "đóng cửa bảo nhau" của
người Việt, cho tới nay vẫn không hề xuất hiện bất cứ
một nhóm lợi ích cụ thể nào.
Những bài diễn văn và các diễn từ lê thê của các quan chức
cấp cao trong Chính phủ, từ Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng cho
đến một số Bộ trưởng ngành Tài chính, Ngân hàng, Đầu
tư… đã chỉ nhắc đến nhóm lợi ích như một trào lưu, một
kinh nghiệm tham khảo của các nước tư bản, hay chính xác hơn
là một hình ảnh mang tính phủ dụ trước tâm trạng khó có
thể kềm chế hơn nữa của người dân.
<h2>Nhóm lợi ích bao cấp</h2>
"Chưa bao giờ các nhóm lợi ích lại hùng mạnh như bây
giờ" – đó chỉ là một đánh giá hoàn toàn riêng lẻ, thậm
chí riêng tư mà không được công nhận chính thức về mặt
nhà nước, xuất phát từ tiếng nói hiếm hoi của một đại
biểu Quốc hội. Phát biểu đó không phải được đưa ra trên
các diễn đàn chính thức của cơ quan dân cử này mà chỉ từ
một hành lang khuất nẻo nào đó.
Những gì mà các quan chức mới chỉ "cảm thấy" và còn
đang "trong quá trình nghiên cứu" thì người dân đã sờ
thấy, và hơn thế nữa, người dân cùng xã hội đã trở thành
nạn nhân của sự cảm thấy ấy. Đó cũng là một hình ảnh
đồng thuận ở mức độ cao trong xã hội Việt Nam đương
thời, giữa người dân đóng thuế và các nhóm lợi ích.
Sự đồng thuận tiêu biểu nhất hẳn nhiên liên quan đến cơ
chế "bù lỗ vào giá" mà những nhóm lợi ích tiêu biểu
nhất, trực diện nhất về ảnh hưởng xã hội đã gây ra.
Với hơn ba chục ngàn tỷ đồng của EVN và hơn chục ngàn tỷ
đồng của Petrolimex từ hậu quả lỗ lã do đầu tư trái
ngành, cùng thế độc quyền và đặc quyền, cũng như thường
xuyên được "bảo kê" bởi những cơ quan quản lý nhà
nước cấp cao như Bộ Công thương và sự thỏa hiệp của ngay
một bộ trưởng ngành tài chính được coi là trong sạch như
Vương Đình Huệ, các DNNN này đã âm thầm tiến hành những
chiến dịch tăng giá sản phẩm điện và xăng dầu từ tháng
12/2011.
Kết quả của việc tăng giá điện do EVN vào cuối tháng 12/2011
đã thúc đẩy chỉ số lạm phát có cớ để tăng thêm ít
nhất 0,36% (chỉ tính theo một ước lượng ở mức tối thiểu
của Cục quản lý giá – Bộ Tài chính), trong khi nhiều mặt
hàng tiêu dùng và sinh hoạt cũng tận dụng cơ hội trời cho
này để tăng vọt đến 20-30%.
Nhưng nếu EVN đã được hưởng đặc quyền tăng giá 5% thì
Petrolimex còn làm được gấp đôi như thế: 10% tăng giá xăng
dầu vào đầu tháng 3/2012.
Có thể nói, EVN và Petrolimex là hai nhóm lợi ích dễ thấy
nhất, hữu hình nhất và có tác động trực tiếp nhất đối
với giá sinh hoạt và mặt bằng dân sinh. Tuy nhiên, một điều
hoàn toàn khó hiểu nhưng lại không khó để nhận ra là sau khi
các Bộ Công thương, Tài chính lặng lẽ thỏa hiệp với những
cú tăng giá bất thường này, ngay cả Chính phủ, với vai trò
trực tiếp của Thủ tướng, lại không có bất cứ một động
tác can thiệp nào nào nhằm "bình ổn giá".
<h2>Nhóm lợi ích thị trường</h2>
Bản thân Nguyễn Tấn Dũng cũng là một mâu thuẫn có tính tự
thân. Trước Quốc hội vào tháng 8 và tháng 11/2011, người
đứng đầu Chính phủ Việt Nam đã luôn đưa ra cam kết sẽ
kềm chế lạm phát ở mức tối thiểu; và trong năm 2012 sẽ
giữ lạm phát chỉ dưới một con số. Sự hứa hẹn này
được nêu ra, cùng với nhiều khuyến khích từ các tổ chức
quốc tế như ADB, ANZ, Moody's, IMF… đã như củng cố thêm cho
căn bệnh thành tích duy ý chí mà không cần đặc biệt quan tâm
đến sự phân tích lượng lý từ thực tiễn nhiều mặt hàng
tiêu dùng, thực phẩm đã tăng đến 50%, còn hố phân cách thu
nhập xã hội ngày càng rộng thêm ra.
Ở một trường hợp khác, người ta lại chứng kiến mối quan
hệ khá bất thường giữa Nguyễn Tấn Dũng với Nguyễn Văn
Bình – Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam. Là một
thành viên trong Chính phủ mới từ tháng 8/2011, ông Bình đã
nhanh chóng chuyển từ tư thế một lãnh đạo được kỳ vọng
về chuyên môn và sự công tâm sang việc vận dụng chuyên môn
vào mục tiêu "bật đèn xanh" cho các nhóm lợi ích khác –
vàng và ngân hàng.
Trong suốt nửa cuối năm 2011, thị trường vàng Việt Nam đã
không hề được "bình ổn giá". Thay vào đó là hình ảnh
nhộn nhạo bất tuân pháp luật của các nhóm đầu cơ vàng
trong hàng loạt chiến dịch nhập khẩu độc quyền, bán vàng
giá cao, treo giá vàng trong nước chênh cao so với giá vàng thế
giới đến 4-5 triệu đồng/lượng…
Tương tự, nhóm ngân hàng cũng trở nên một ví dụ sống
động về đặc quyền do Ngân hàng Nhà nước tạo ra, với lãi
suất cho vay treo cao, bất chấp hơn 50.000 doanh nghiệp đã phải
giải thể, và hàng tháng vẫn đang có ít nhất hàng ngàn doanh
nghiệp khác phải phá sản do không có vốn để đầu tư sản
xuất.
Nếu những DNNN đầy tai tiếng như EVN và Petrolimex phải dựa
vào thói quen bao cấp và cơ chế chạy chọt để tìm ra lối
thoát, thì nhiều ngân hàng lại tồn tại đầy vững vàng với
núi lợi nhuận cao ngất trong suốt năm 2011. Đặc biệt từ khi
Nguyễn Văn Bình chấp nhiệm chức vụ Thống đốc Ngân hàng
Nhà nước, ngân hàng đã vượt lên trên tất cả các nhóm lợi
ích khác, trở thành nhóm lợi ích số một, thao túng gần như
toàn bộ huyết mạch tài chính và nền kinh tế Việt Nam.
<h2>Xoáy trôn ốc thể chế</h2>
Giữa lời nói và việc làm của các quan chức điều hành kinh
tế Việt Nam đã luôn tồn tại một sự bất nhất đến khó
hiểu và khó lường. Sự im lặng gần như tuyệt đối của
Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng trước động thái chây ì không
chịu hạ lãi suất cho vay của Ngân hàng Nhà nước đã khiến
người ta có khá nhiều cơ sở để nghi ngờ vào thái độ
thiếu khách quan của ông. Trong khi chính ông, trong không ít lần
diễn giải trước công luận và dư luận, lại lên tiếng đòi
hỏi loại trừ đặc quyền đặc lợi của các nhóm lợi ích.
Quả là chưa bao giờ ở Việt Nam lại diễn ra một khác biệt
lớn đến thế giữa phía trước và phía sau tấm màn nhung
điều hành thể chế. Trong khi các nhân vật thuộc nhóm lợi
ích kinh tế đã hoàn toàn lộ diện tính chất lũng đoạn của
chúng trước 99% khán giả trên sân khấu quốc gia, thì sau tấm
màn nhung vẫn là động thái "không thấy, không nghe, không
biết" của 1% giới quan chức điều hành.
Vẫn biết là Nguyễn Tấn Dũng đang rất cần một sự đồng
thuận từ lòng dân, đặc biệt từ sau tháng 8/2011, và bộc lộ
đầu tiên của vị thủ tướng này đã diễn ra trước Quốc
hội vào tháng 11/2011 về vấn đề chủ quyền của Việt Nam
đối với hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa, cũng như thừa
nhận tính yêu nước của hoạt động biểu tình tại Hà Nội
chống sự can thiệp của Trung Quốc vào khu vực biển Đông…
Nhưng những biểu hiện nhằm tái hiện hình ảnh "công bộc
của dân" mà Nguyễn Tấn Dũng thể hiện vẫn còn là quá ít
ỏi, quá nhỏ bé so với những hiện tồn và hậu quả ghê gớm
từ hiện trạng các nhóm lợi ích đang mượn danh nghĩa Chính
phủ để thao túng gần như toàn bộ nền kinh tế Việt Nam.
Bởi nếu vẫn chỉ duy ý chí hoặc gián tiếp tạo điều kiện
cho sự lũng đoạn của các nhóm lợi ích, bản thân Nguyễn
Tấn Dũng lại đang rơi vào một tình thế khá nguy hiểm: phía
trước, bên cạnh và cả phía sau ông vẫn hiện diện những
thế lực chính trị và tài phiệt không hoàn toàn đồng thuận
với ông. Những thế lực này lại có mối liên hệ với dân
chúng ở những chiều cạnh khác, kín đáo và có tác dụng hơn
so với quá nhiều phản cảm từ phía hệ thống chính quyền
từ trung ương xuống địa phương gây ra đối với nhân dân.
Nói cách khác, con đường hướng đến một cấp độ cùng vị
thế chính trị toàn trị trong tương lai của Nguyễn Tấn Dũng
rất có thể sẽ bị phản tác dụng bởi chính các nhóm lợi
ích mà ông, vô tình hay hữu ý, đã dung dưỡng.
© 2012 TCPT
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/12139), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét