thật sự của Trung Quốc?</strong></em>
Suốt thời kỳ Cách mạng Văn hóa, những vị khách hiếm hoi
từng đặt chân đến Trung Quốc thường nhìn thấy tấm áp
phích khổng lồ đặt tại sân bay, với những dòng chữ khoe
khoang đến nực cười, "Chúng tôi có bạn bè khắp nơi trên
thế giới". Thực sự, nước Trung Hoa theo chủ nghĩa Mao –
một nhà nước xảo trá chuyên xuất khẩu cách mạng và đấu
tranh vũ trang đi khắp thế giới, một kẻ thù không đội trời
chung của phương Tây và khối Xô-viết cũ – từng bị cô lập
hoàn toàn với thế giới bên ngoài. Trong quá khứ, Trung Quốc
chỉ có mối giao hảo với một vài nước như Rumani của
Ceausescu, Campuchia của Pol Pot; duy nhất chỉ có quốc gia bé nhỏ
Albania, từng là đồng minh thật sự của Trung Quốc, nhưng chỉ
trong những năm tháng ngắn ngủi và ảm đạm.
Bốn mươi năm sau, một Bắc Kinh quả quyết và hùng mạnh có
thêm nhiều bạn. Sự hiện diện kinh tế của Trung Quốc được
nhiều chính phủ châu Phi chào đón nồng nhiệt (không nhất
thiết dân địa phương có hoan nghênh hay không); các nước châu
Âu thì xem Trung Quốc như một "đối tác chiến lược", và
Trung Quốc đẩy mạnh quan hệ với các nền kinh tế đang nổi
lên hàng đầu như Thổ Nhĩ Kỳ, Brazil và Nam Phi. Tuy có Pakistan,
nước phụ thuộc vào trợ giúp của Trung Quốc về kinh tế và
quân sự, được Trung Quốc yểm trợ với mục đích chủ yếu
nhằm tạo thế đối trọng chống Ấn Độ, Bắc Kinh thiếu
hẳn những đồng minh thật sự đến mức khó tin.
Quan hệ hữu nghị hay đồng minh chiến lược thật sự không
phải là thứ hàng hóa có thể mua hoặc đổi chác theo cách
thông thường. Nó đặt trên nền tảng cùng chia sẻ những
mối quan tâm về an ninh, được củng cố bằng những giá trị
tư tưởng giống nhau và sự tin cậy lâu dài. Trung Quốc nổi
tiếng về "thủ đoạn ngoại giao con buôn" – đi khắp thế
giới giở trò mua chuộc một cách dễ dàng bằng tập chi phiếu
dày cộm, ủng hộ những chế độ (thường là thối nát, bị
cô lập, là nước nghèo) như Angola, Sudan để đổi lại những
điều khoản có lợi về khai thác tài nguyên thiên nhiên, hoặc
biểu quyết chống lại những nghị quyết do phương Tây bảo
trợ, có nội dung chỉ trích thành tích nhân quyền của Trung
Quốc. Và nền kinh tế lớn thứ hai thế giới này vẫn thiếu
hẳn những đồng minh chiến lược đáng tin cậy, nguyên nhân
từ ba yếu tố có quan hệ với nhau: địa lý, ý thức hệ và
chính sách.
Trước hết, Trung Quốc nằm ở vị trí địa chính trị là
một trong những nước láng giềng khó chịu nhất thế giới.
Trung Quốc có cùng biên giới với Nhật, Ấn Độ và Nga; cả ba
cường quốc chủ chốt này từng trực tiếp xung đột quân sự
với Trung Quốc trong thế kỷ 20. Trung Quốc vẫn còn tồn tại
những tranh chấp lãnh thổ với Nhật, Ấn Độ, và người Nga
đang lo sợ những dòng người Trung Quốc di cư, đến sinh sống
tràn ngập khu vực Viễn Đông thưa thớt dân cư. Là những
đối thủ địa chính trị tự nhiên như vậy, những quốc gia
này không dễ dàng trở thành đồng minh với Trung Quốc. Vùng
Đông Nam Á có Việt Nam, một nước không dễ khuất phục,
không những từng trải qua nhiều cuộc chiến với Trung Quốc,
nước này có vẻ đang tăng cường nỗ lực đấu tranh vì chủ
quyền đối với vùng biển đang tranh chấp, thuộc khu vực
biển Đông. Và ngang qua biển Hoàng Hải là Hàn Quốc, trong
lịch sử từng bị Đế quốc Trung Hoa đô hộ, nhưng nay trở
thành một đồng minh vững chắc của Mỹ.
Còn lại các nước như Myanmar, Campuchia, Lào và Nepal, những
nước yếu kém này là những "cục nợ chiến lược" thật
sự của Trung Quốc: duy trì rất tốn kém nhưng mang lại lợi
ích rất nhỏ. Thập niên vừa qua, Trung Quốc ra sức tranh thủ
thuyết phục các quốc gia có vai trò quan trọng hơn ở Đông Nam
Á gia nhập quỹ đạo của mình với chiêu bài tự do thương
mại và những hứa hẹn ngoại giao. Trong lúc chiến dịch này
chỉ tạo ra thời kỳ trăng mật ngắn ngủi giữa Trung Quốc và
các nước trong khu vực, nó đã nhanh chóng tuột dốc khi Trung
Quốc tăng cường khẳng định chủ quyền trong tranh chấp lãnh
thổ, lãnh hải trên biển Đông, điều này khiến các quốc gia
Đông Nam Á nhận ra rằng, sự lựa chọn an ninh tốt nhất của
họ vẫn là Mỹ. Tại Hội nghị Thượng đỉnh Đông Á vừa qua
ở Bali, tháng 11 năm 2011, hầu hết các nước thuộc khối ASEAN
đều lên tiếng ủng hộ lập trường của Washington về vấn
đề biển Đông.
Trung Quốc có thể là nước bảo trợ của Bắc Triều Tiên,
nhưng hai quốc gia này lại không ưa gì nhau. Nỗi lo ngại về
một Triều Tiên tái thống nhất khiến Trung Quốc phải tiếp
tục bơm viện trợ ồ ạt cho Bình Nhưỡng. Mặc dù có được
Trung Quốc như cái máy rút tiền và trạm tiếp nhiên liệu,
nhưng Bình Nhưỡng vẫn không tỏ ra biết ơn đối với Bắc
Kinh, cũng như rất hiếm khi chịu để những mối quan tâm an
ninh của mình song hành với Trung Quốc: cứ xem tham vọng theo
đuổi vũ khí hạt nhân của Bắc Triều Tiên, rõ ràng đã làm
tồi tệ hơn môi trường an ninh của Trung Quốc. Thậm chí còn
tồi tệ thế này, Bình Nhưỡng từng nhiều lần tiến hành các
cuộc đàm phán trực tiếp với Washington sau lưng Bắc Kinh trong
suốt quá trình đàm phán sáu bên do Trung Quốc bảo trợ, cho
thấy Bắc Triều Tiên luôn sẵn sàng bán đi "người bạn"
và láng giềng của mình cho kẻ ra giá cao nhất. Tuy Trung Quốc
có ít sự lựa chọn, nhưng nước này nên cư xử đẹp, không
nên hằn học dù mối quan hệ giữa họ và nước Triều Tiên
thống nhất có thể xấu đi: Nếu Hàn Quốc dân chủ thâu tóm
được Bắc Triều Tiên, quốc gia mới tất nhiên sẽ tiếp tục
tăng cường quan hệ an ninh với Mỹ, thay vì gần gũi hơn với
Trung Quốc.
Trong tất cả các nước láng giềng, duy chỉ có Pakistan tạo ra
được lợi ích an ninh thật sự cho Trung Quốc. Nhưng do tình
hình bất ổn trong nước làm suy yếu chính phủ Pakistan, lợi
ích sau cùng của mối quan hệ này đang suy giảm. Việc Trung
Quốc mở rộng quan hệ an ninh, thương mại với các chế độ
chuyên quyền Trung Á gặp phải sự cạnh tranh từ Nga (nước
bảo hộ truyền thống của họ) và Mỹ; những chính phủ này
có thể cần Trung Quốc để cân bằng trong quan hệ với các
cường quốc khác, vốn đang thèm muốn nguồn tài nguyên và vị
trí chiến lược của họ, nhưng các nước Trung Á cũng rất lo
sợ trước viễn cảnh bị rơi vào quỹ đạo Trung Quốc, dẫn
đến việc thiết lập liên minh thật sự với quốc gia này.
Nếu phương diện địa lý góp phần làm cho Bắc Kinh mất đi
những đồng minh an ninh lâu bền, hệ thống độc đảng của
Trung Quốc cũng làm hạn chế nghiêm trọng một loạt các ứng
viên có thể đưa vào quỹ đạo của Bắc Kinh. Các nền dân
chủ tự do – hầu hết là những nước giàu mạnh và có ảnh
hưởng – đều ngoài tầm với của Trung Quốc, do những ảnh
hưởng bất lợi trong nước và quốc tế khi họ thành lập
liên minh với một chế độ độc tài. EU và Trung Quốc sẽ
không có chuyện xúc tiến một liên minh an ninh; việc nâng cấp
mối quan hệ lên tầm "đối tác chiến lược" chỉ là lối
nói hoa mỹ, ngay lập tức trở nên rỗng tuếch bởi lệnh cấm
vận vũ khí EU đang áp đặt lên Trung Quốc và những tranh chấp
thương mại triền miên.
Các chế độ dân chủ thông qua bầu cử chiếm đến khoảng 60%
tổng số các nước trên thế giới, làm cho số lượng các
nước đồng minh chính trị tiềm năng của Trung Quốc trở nên
nhỏ hơn rất nhiều so với thập niên 1960 và 1970. Những thể
chế dân chủ tự do mới sau này như Mông Cổ, nước láng
giềng của Trung Quốc, tỏ ra miễn cưỡng khi bang giao với một
gã khổng lồ độc tài, đặc biệt trong quan hệ láng giềng.
Thay vào đó, Mông Cổ theo đuổi liên minh với phương Tây vì
mục đích an ninh (và người ta cho rằng Bắc Kinh không hài lòng
về cuộc tập trận quân sự chung được tổ chức gần đây
giữa Mỹ và Mông Cổ). Ngày nay, mối quan hệ được thổi
phồng từ thời chiến tranh lạnh giữa Trung Quốc và Romania,
Albania đã sụp đổ. Mặc dù nền dân chủ của họ còn nhiều
khiếm khuyết, nhưng lãnh đạo hai nước này có vẻ hiểu
rằng, nếu ràng buộc vận mệnh đất nước mình vào Trung
Quốc sẽ làm hỏng cơ hội trở thành một phần của phương
Tây. Kinh doanh, giao dịch buôn bán với Trung Quốc là một
chuyện – có lẽ đó là điều không tránh được trong nền
kinh tế hiện đại và toàn cầu hóa, nhưng đồng hành với nhau
trong chính sách đối ngoại lại là vấn đề hoàn toàn khác.
Trong ba thập niên qua, chiến lược chính sách đối ngoại của
Bắc Kinh không tập trung vào việc xây dựng khối đồng minh
chiến lược. Thay vào đó, Trung Quốc nhấn mạnh vào việc duy
trì quan hệ ổn định với Mỹ, tận dụng môi trường hòa
bình ở bên ngoài để thúc đẩy phát triển kinh tế trong
nước. Chính sách ngoại giao Trung Quốc thời hậu Mao Trạch
Đông ở trạng thái tăng tốc làm việc hết sức chỉ đúng có
hai lần: khi Trung Quốc gây sức ép lên Đài Loan vào thời
điểm chính phủ ủng hộ độc lập lên nắm quyền tại đảo
quốc này (giai đoạn 1995-2008), và khi Trung Quốc tập hợp các
nước đang phát triển nhằm làm thất bại chiến dịch nhân
quyền của phương Tây chống lại Trung Quốc. Đó là những
lần Bắc Kinh phải dựa vào mối quan hệ ngoại giao (đi kèm
theo sự đe dọa ngấm ngầm) để đạt được mục đích của
mình, chẳng hạn Trung Quốc từng thuyết phục các nước như
Algeria, Sri Lanka tẩy chay lễ trao giải Nobel Hòa bình vào tháng
12 năm 2010 nhằm vinh danh nhà bất đồng chính kiến Trung Quốc
Lưu Hiểu Ba. Nhưng mặt khác, giới lãnh đạo Trung Quốc có
niềm tin chắc chắn rằng phương cách đáng tin cậy nhất để
một cường quốc có thể bảo đảm những lợi ích và an ninh
của mình vẫn là tập trung phát triển mọi tiềm năng của
đất nước, trong khi đó lại không quan tâm đến phần còn
lại của thế giới.
Như các cường quốc khác, Trung Quốc cũng có những quốc gia
chư hầu, chẳng hạn như Bắc Triều Tiên và Myanmar. Nếu Bắc
Triều Tiên thể hiện một nước chư hầu có thể trở thành
kẻ phá rối nguy hiểm đến dường nào, thì Myanmar lại là
một ví dụ cho thấy, vì sao một nước bảo trợ không nên cho
rằng vai trò "thượng quốc" của mình mãi là điều hiển
nhiên. Cho đến khi xảy ra những biến chuyển chính trị mạnh
mẽ gần đây tại Myanmar, Trung Quốc vẫn nghĩ rằng chính
quyền quân sự của quốc gia cô lập này vẫn ngoan ngoãn nằm
trong túi của mình. Thế nhưng, giới tướng lĩnh cầm quyền
Myanmar dường như đã có kế hoạch khác, họ đã hủy một
hợp đồng với Trung Quốc liên quan đến việc xây một con
đập gây tranh cãi. Trước khi Bắc Kinh tỏ thái độ tức
giận, Myanmar đã thả tù chính trị, và mời Ngoại trưởng Mỹ
Hillary Clinton đến Yangon trong chuyến thăm lịch sử. Hiện nay,
Myanmar hình như đang rời khỏi quỹ đạo ảnh hưởng của Trung
Quốc.
Ngoài ra, Trung Quốc có thể có một vài nước thật sự đúng
nghĩa bạn bè, như Venezuela của Hugo Chávez, Zimbabwe của Robert
Mugabe, Cuba của anh em nhà Castros. Nhưng nhìn chung, đây là những
nhà nước nằm dưới sự lãnh đạo của các chính trị gia
thường bị thế giới xa lánh, chuyên trục lợi khi quan hệ
với các cường quốc. Bên cạnh việc tiếp cận nguồn tài
nguyên thiên nhiên và nhận được sự ủng hộ tại Liên Hiệp
quốc, mức độ quan trọng chỉ có thế, việc quan hệ tốt
với những quốc gia đó chỉ đem lại cho Bắc Kinh lợi ích
nhỏ nhoi. Vả lại, hầu hết lãnh tụ của những nước này
đều già yếu. Một khi thế hệ chính trị gia mới, giỏi giang
hơn, theo đường lối dân chủ lên nắm quyền, quan hệ giữa
những nước này với Trung Quốc có thể không còn nồng ấm.
Nga, một nước gần gũi nhất, gần như là một cường quốc
đồng minh với Trung Quốc. Họ cùng chia sẻ nỗi lo ngại và
căm ghét phương Tây, đặc biệt là Mỹ, đã đem Moscow và Bắc
Kinh đến gần nhau hơn bao giờ hết. Tuy vậy, lợi ích kinh tế
chung của hai nước lại đang đi xuống: Nga đã làm Trung Quốc
thất vọng khi từ chối cung cấp năng lượng và không bán cho
Trung Quốc những vũ khí tiến tiến, trong khi Trung Quốc lại
không bày tỏ đủ sự hậu thuẫn đối với Nga trong cuộc tranh
cãi của nước này với Mỹ liên quan đến hệ thống phòng
thủ tên lửa, cũng như trong vấn đề Gruzia. Nhưng xét về khía
cạnh hoàn toàn chiến thuật, Trung Quốc và Nga đã trở thành
đối tác lợi dụng lẫn nhau, cùng hợp tác tại Hội đồng
Bảo an LHQ nhằm tránh sự cô lập, bảo vệ lợi ích sống còn
của mình. Về vấn đề Iran, Nga và Trung Quốc điều phối nhau
một cách chặt chẽ để giảm nhẹ áp lực của phương Tây
lên Tehran. Đối với Syria, họ từng hai lần phủ quyềt các
nghị quyết của Hội đồng Bảo an LHQ để bảo vệ chế độ
Assad. Tuy nhiên, bất kỳ người Nga hay người Trung Quốc chân
thật nào cũng sẽ nói thẳng với mọi người rằng họ không
phải là đồng minh; việc thiếu sự tin cậy chiến lược giữa
hai nước đã khiến việc hình thành liên minh thật sự trở
thành điều không thể.
Sự gia tăng sức mạnh của Trung Quốc đã tạo nên nỗi lo
ngại "tiến thoái lưỡng nan về an ninh": Thay vì làm cho Trung
Quốc an ninh hơn, sức mạnh đang lên của Trung Quốc đã tạo ra
nỗi bất an đối với các nước láng giềng, nghiêm trọng hơn,
nó đã gây ra sự phản ứng chiến lược từ Mỹ, nước đang
tập trung chuyển trọng tâm an ninh hướng về châu Á. Cuộc
đối đầu chiến lược đang nổi lên này sẽ thử thách gay
gắt kỹ năng ngoại giao của Bắc Kinh. Những lựa chọn chiến
lược hiện có đối với Trung Quốc về phương diện tăng
cường cấu trúc đồng minh là không nhiều. Hầu hết các
nước châu Á đều muốn Mỹ duy trì vai trò cân bằng chủ
chốt trong khu vực; những người bạn mà Trung Quốc có được
ở những vùng khác trên thế giới không đem lại lợi ích gì
cho cuộc đối đầu này. Tuy nhiên, có hai con đường, tuy khó
khăn nhưng đầy hứa hẹn, Trung Quốc có thể tiến bước. Một
là, Trung Quốc phải giải quyết những tranh chấp lãnh thổ còn
tồn tại với các nước láng giềng, và ủng hộ cơ chế an
ninh tập thể trong khu vực, một khi thực hiện, có thể làm
vơi đi nỗi lo của các quốc gia láng giềng, giảm bớt căng
thẳng đối đầu Mỹ – Trung, làm triệt tiêu nhu cầu cần có
đồng minh của Trung Quốc. Hai là, Trung Quốc cần dân chủ hóa
hệ thống chính trị của mình, bước đi này sẽ loại bỏ
triệt để những nguy cơ của một cuộc xung đột chính thức
Mỹ-Trung, giúp Trung Quốc có được "bạn bè khắp nơi trên
thế giới". Bước đầu tiên có thể trong khả năng của Trung
Quốc, dù quá ít và quá trễ – và phải kiên trì, đừng nôn
nóng với bước đi thứ hai.
<strong>Tác giả:</strong> <em>Ông Minxin Pei là giáo sư môn chính
phủ học tại trường Claremont McKenna College.</em>
<strong>Nguồn:</strong> <a
href="http://www.foreignpolicy.com/articles/2012/03/20/the_loneliest_superpower?page=full">Foreign
Policy</a>
Bản tiếng Việt © Ba Sàm 2012
Bản tiếng Việt © Nguyễn Tâm
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/12076), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét