mật)</center></em>
Khi Romeo yêu Roza, chàng nhậy cảm hơn một chút, nhưng vẫn xử
sự và nói năng như tất cả mọi người. Chàng bắt đầu mê
sảng, từ giây phút quen Julia. Chàng nói những câu kỳ lạ, sử
dụng những ẩn ý kỳ lạ. Đôi khi quái gở, nhiều lúc vớ
vẩn, phần lớn vô nghĩa. Chàng yêu càng say đắm bao nhiêu,
hành vi và lời nói của chàng càng điên rồ bấy nhiêu. Ngôn
ngữ của chàng, đột nhiên so với những kẻ khác cao hơn hẳn
một bát độ.
Hămlet lúc chưa gặp hồn ma của cha mình, chàng hơi âu sầu
nhưng xử sự và nói năng hệt như những kẻ khác. Từ giây
phút nhìn thấy cha, chàng bắt đầu mê sảng. Thật là một
nỗi ngạc nhiên quái đản! Cũng từ giây phút ấy, té ra không
phải chàng, mà là mọi kẻ khác mê sảng, chàng mới là người
ăn nói tỉnh táo.
Những người khác tiếp tục sử dụng không mảy may ngờ vực
ngôn ngữ của họ, còn Romeo và Hămlet nghe những lời vô nghĩa
này một cách khó chịu. Nhưng chúng ta, những kẻ chứng kiến
khung cảnh kịch tính có một không hai này, không gì đánh lừa
bên trong chúng ta được nữa.
Chúng ta biết rất rõ, Romeo và Hămlet nói năng tỉnh táo, còn
những kẻ khác mê sảng hoặc ngộ nhận. Chúng ta biết, Romeo
và Hămlet chơi chữ, sử dụng những từ ngữ kỳ lạ với
những ý nghĩa câu chữ kỳ lạ, vì, như Shakespeare viết, thế
gian như thể bị lật nhào, còn ngôn ngữ của họ như thể
nhảy cao hơn hẳn một bát độ.
Trong khi những kẻ khác tiếp tục nói năng lệch lạc, ngộ
nhận một cách không mảy may ngờ vực, thì Romeo và Hămlet bắt
đầu sử dụng những ngôn từ đo chính xác tình huống.
Tình huống nào vậy? Câu hỏi ngu xuẩn. Tình huống đang có
chứ tình huống nào? Toàn bộ những kẻ khác tuyệt đối không
hiểu gì cả. Có việc gì vậy? Câu hỏi ngu xuẩn. Việc đang
xảy ra chứ còn việc gì. Những kẻ khác tưởng đang nói về
một mức độ nguy hiểm, thậm chí gây tác hại, thậm chí bị
cấm của một sự tồn tại nào đây. Nhưng chúng ta, những kẻ
chứng kiến khung cảnh kịch tính có một không hai này, không
gì đánh lừa bên trong chúng ta được nữa.
Ta thừa biết, chẳng có mức độ nào ở đây. Những kẻ khác
so với Romeo và Hămlet đang sống trong trạng thái không-tồn
tại. Trong giây phút Romeo quen và yêu Julia, trong giây phút Hămlet
gặp hồn của cha mình, trong giây phút thế gian bỗng lật nhào,
những kẻ không có thật bỗng biến thành có thật. Và khi đã
là cái có thật, họ bắt đầu nói năng và sử dụng những
ngôn từ đo chính xác tình huống, đúng như những kẻ hiểu
chính xác tình huống.
Không có bất kỳ một mức độ đáng sợ, thậm chí gây tai
hại, thậm chí nguy hiểm nào xảy ra. Không có sự nói năng mê
sảng nào ở đây. Không có tình huống càng điên bao nhiêu càng
mê sảng bấy nhiêu. Đấy chỉ là người ta tưởng thế. Chúng
ta, những kẻ chứng kiến khung cảnh kịch tính có một không
hai này, chúng ta biết, những kẻ khác không đáng bàn, trong vở
kịch chỉ mỗi Romeo và Hămlet là những kẻ có thật.
<h2><center>2.</center></h2>
Chưa bao giờ có đủ cơ hội thuận lợi để tiến hành sự
phân biệt cần thiết từ lâu này. Nghệ thuật, thứ mang tính
chất hình học và trí tuệ, gần như mang phong thái của Pitago
và cổ điển, nhưng mọi giá nó tồn tại từ một cảm hứng
trật tự nào đó, nên bên trong nó, tỷ lệ, sự chắc chắn và
một tri thức được phản ánh.
Bởi vậy nghệ thuật này có thể gọi là orfikus, không chỉ vì
Orpheus tìm ra, mà vì trong Hy lạp cổ điển châu Âu Orpheus là
đỉnh cao nhất. Nghệ thuật Ai cập cũng là orfikus, từ nhiều
góc độ: nghệ thuật Tây tạng, Trung quốc, Toltek, Gotik, Phục
hưng cũng vậy.
Nghệ thuật orfikus là nghệ thuật kiềm chế, mà ví dụ lớn
nhất là Yantra Đông phương. Nó sắp xếp các sức mạnh mà nó
tiếp cận. Bởi vậy mục đích lớn của mọi orfika là sự hài
hòa. Và bởi vậy cổ điển Hy lạp mang tính chất thông thái,
hình học, có tỷ lệ, và bởi vậy nó xuất xứ từ cảm hứng
của trật tự, và ở cấp độ cao nhất.
Trong tất cả các loại hình nghệ thuật bên cạnh những
khoảnh khắc có sự sắp xếp, quy củ và kiềm chế còn có
khoảnh khắc gợi tưởng. Đây là thứ nghệ thuật phép thuật
(magia) kỳ bí, thứ đôi khi bùng phát, và ở châu Âu nó gần
như đã hạ gục orfika.
Nghệ thuật phép thuật không kiềm chế mà gợi tưởng. Không
tri thức mà tưởng tượng. Không tồn tại trong sự hài hòa mà
trong cảm hứng ngây ngất. Không tìm kiếm sự chắc chắn mà
tìm đến chủ nghĩa kích động <em>(enthuziazmus)</em>. Nó giải
phóng những sức mạnh mà nó tiếp cận.
Tác phẩm điển hình là <em>Divina Commedia – Thần khúc (Alighieri
Dante, 1265-1321)</em>, một trong những đỉnh cao của nghệ thuật
orfikus. Nó sắp xếp và kiềm chế toàn bộ sức mạnh từ đáy
địa ngục đến thiên đường cao nhất.
Tác phẩm phép thuật điển hình là <em>Những con quỷ</em> của
Dostoiepxki. Đây là tác phẩm, trong đó nhân vật Stavrogi đang
nói chuyện bình thản với vị tướng, nhưng bỗng nhiên không
lý do và hoàn cảnh đặc biệt nào, đứng lên, bước lại gần
vị tướng và cắn vào tai ông ta.
<div class="special_quote"><em>"Âm nhạc nói chung là một sự khủng
khiếp - Tolstoi viết - nó là cái gì mới được cơ chứ? Tôi
không biết. Âm nhạc là cái gì? Nó làm gì? người ta nói âm
nhạc tác động khủng khiếp, nhưng tuyệt đối không bằng
cách nâng cao linh hồn. Không tác động bằng cách nâng cao hoặc
hạ thấp linh hồn, mà một cách kích động linh hồn. Dưới
tác động của âm nhạc, có vẻ như tôi hiểu cái tôi không
hiểu, tôi có khả năng làm một cái gì đó cái tôi không có
khả năng."</em> </div>
Những lời nói trên đây của Tolstoi đặc trưng cho âm nhạc
phép thuật <em>(magia)</em> của Bethoven. Âm nhạc tác động linh
hồn bằng cách kích động. Không nâng linh hồn lên, hoặc hạ
thấp xuống mà kích động. Âm nhạc Bethoven là âm nhạc gợi
tưởng. Là âm nhạc phép thuật, giống như tác phẩm của
Doxtoiepxki là tác phẩm phép thuật.
Đây là thứ nghệ thuật kích động, đối ngược với nghệ
thuật kiềm chế linh hồn, là thứ nghệ thuật phép thuật,
đối nghịch với nghệ thuật orfikus, khi tôi có khả năng làm
một cái gì đó mà tôi không có khả năng, khi tôi hiểu một
cái gì đó mà tôi không hiểu. Đấy là phép thuật. Đấy là
sự ngây ngất, là trí tưởng tượng và là chủ nghĩa kích
động.
Nghệ thuật orfikus đặt mọi vật vào vị trí của nó và tạo
cân bằng, duy trì kỷ luật và tác động bằng cách nâng linh
hồn lên, giống như bản anh hùng ca của <em>Pindar (Nhà thơ Hy
lạp cổ k.522 TCN)</em>, hoặc <em>Divina Commedia – Thần khúc</em>,
hoặc nhạc của Bach, hoặc <em>đền thờ Parthenon</em> (Hy lạp
cổ) hoặc tranh của <em>Raffael</em>.
Nghệ thuật phép thuật là thứ nghệ thuật gợi tưởng đến
bề sâu và phá vỡ sự cân bằng, tác động đến linh hồn
một cách kích động, như vở Faust, hoặc những bản sonett của
Bethoven, tranh của Van Gogh, tượng của Michelangelo.
Biểu tượng của nghệ thuật orfikus là pha lê, còn của nghệ
thuật phép thuật là dòng nước xoáy.
Orfika là câu nói sau đây của Thánh Kinh: <em>"Ban đầu Thượng
đế dựng lên trời và đất".</em>
Phép thuật là câu nói sau đây của Tolstoi: <em>"Đời sống
chỉ bắt đầu khi con người không biết cái gì sẽ tới."
</em>
Khi Romeo làm quen với Julia, và khi Hămlet gặp hồn của vua cha,
cùng lúc và đột nhiên, trong một khoảnh khắc họ từ trạng
thái kiềm chế bước sang trạng thái kích động. Những mối
quan hệ trong sự tồn tại của họ biến đổi trong giây lát.
Không sống trong tinh thể pha lê nữa mà trong dòng nước xoáy.
Thế giới bị lật nhào, Shakespeare nói.
Đấy là chủ nghĩa kích động <em>(enthuziazmus)</em>, đấy là
trí tưởng tượng và niềm cảm hứng. Không bao giờ còn trật
tự nữa. Tôi đã hiểu một điều gì tôi không hiểu. Đời
sống chỉ bắt đầu nếu tôi không biết cái gì sẽ xảy ra.
Romeo và Hămlet nhận ra một điều gì đó có tính chất quyết
định. Những người khác cân nhắc và tính toán một cách sai
lầm, họ thu hẹp, tàn úa và phủ nhận. Cái gì? Câu hỏi ngu
ngốc. Cái đang có. Hình như Romeo và Hămlet bị điên thật sự.
Không đúng. Đời sống chỉ bắt đầu khi con người không
biết cái gì sẽ tới.
Sự tồn tại không có tác dụng vỗ về. Tuyệt đối không
nâng lên mà kích động. Con người đột nhiên tin rằng nó có
một khả năng mà nó không có. Không bao giờ còn trật tự bình
an, và kỷ luật, sự hài hòa, quyền lực kiềm chế nữa.
Trái lại có một sự mê sảng, say đắm, một sự gợi tưởng,
và chủ nghĩa kích động, và phép thuật, và cảm hứng ngây
ngất.
<h2><center>3.</center></h2>
Bây giờ ta nói đến những nhân vật lớn của sự sống
người. Một nửa xuất xứ của những nhân vật này, cứ cho
là người mẹ, là niềm cảm hứng của dòng nước xoáy. Hay ở
nhân vật của Shakespeare, cứ cho là đấy là người cha.
Một từ ngữ cơ bản:<em> vaulting ambition</em>. Có thể dịch là
sự hãnh tiến, là bản năng quyền lực, là kẻ nuôi mộng
lớn. Các nhân vật điên rồ nhất của lịch sử là như vậy:
Richard III., Macbeth, Antonius, Caesar và Coriolanus.
Bản năng quyền lực có một logic đặc thù. <em>"Befehlen ist
Seligkeit – Ra lệnh là một hạnh phúc "</em> - như Goethe nói.
Một sự ngây ngất không diễn tả nổi, khi con người ra lệnh.
Trở thành quyền lực. Có thể biến thành kẻ say cuồng khi
được ra lệnh.
Richard III. chắc chắn biết nhiều về điều này. Macbeth còn
biết nhiều hơn. Nếu kẻ nào đứng chắn đường họ, họ
giết. Nhưng nếu ai biết về vụ giết người này, cần phải
giết nốt kẻ ấy. Máu, máu. Vẫn luôn luôn có kẻ đứng chắn
đường và vẫn luôn luôn có kẻ biết một điều gì đó, vẫn
luôn luôn cần sợ một kẻ nào đó. Cần phải giết tất cả.
Đấy là <em>vaulting ambition</em>.
Giờ đây có quá nhiều kẻ đứng chắn đường và cần phải
sợ quá nhiều kẻ, bởi vậy không thể làm gì khác ngoài việc
giết, giết liên tục. Đấy là bản năng của quyền lực.
Giết Duncan, nhưng vì thế, cần phải giết cả Banquot, cần
phải giết con người này bởi vậy cần phải giết toàn bộ
gia đình Macduff. Quyền lực rốt cuộc khi nào trở nên vững
chắc? Đấy là <em>vaulting ambition.</em>
Trong màn đầu tiên của vở kịch "Timon ở Athén" của
Shakespeare, Timon sống trong sự điên cuồng của quyền lực, y
giàu có, đầy thế lực, cai trị và ra lệnh. Nhưng khi đánh
mất gia tài, ngay phút ấy y bị tất cả mọi người bỏ rơi.
Đấy là nhân vật Timon ở Athen của Shakespear, kẻ nhìn thấy
không một tế bào nào của thế giới lại không thẩm thấu
cơn khát quyền lực.
Đến đoạn giữa của vở kịch, khi Timon còn lại một mình,
bị bỏ rơi, nghèo khổ, bị khinh bỉ, kẻ ăn mày trong một khu
rừng, y không là gì khác ngoài hình ảnh một sự phê phán thế
giới điên cuồng của quyền lực. <em>"Tất cả xiên lệch,
không có đường thẳng trong thế gian xấu bẩn của chúng ta,
chỉ có sự bất lương là thẳng"</em>. Y sống trong hang đá,
ăn rễ cây và nhảy múa làm trò chống lại <em>"vaulting
ambition"</em>.
Đây là sự phê phán của Macbeth và Richard III. và Caesar.
Timon là: <em>Madman so long, now a fool - Điên quá lâu, bây giờ là
kẻ ngốc.</em>
Timon là cái quá độ duy nhất có thể giữa tham vọng và một
cái gì vượt qua tham vọng. Cái gì là cái vượt qua tham vọng?
Điên quá lâu, bây giờ là kẻ ngốc. Anh hề - Arlequin.
Là con người duy nhất chiến thắng sự điên cuồng của quyền
lực. Là kẻ duy nhất cầu nguyện cho người sống trên thế
gian bằng những lời lẽ khác thường: <em>"the plague of company
light upon you – bệnh lây lan dân chúng hãy rơi vào mày."</em>
<em>"Tao chỉ có một niềm kiêu hãnh duy nhất: tao không phải là
mày"</em> Nếu tao trong sạch, tao nhổ vào mày.
Đây đang nói về các nhân vật lớn của nhân loại. Một nửa
phần xuất xứ của loại nhân vật này là sự ngây ngất của
dòng nước xoáy. Một nửa xuất xứ của loại nhân vật này
là sự chiến thắng, sự hãm phanh nỗi điên cuồng của quyền
lực <em>"Điên quá lâu, bây giờ là kẻ ngốc."</em>
<h2><center>4.</center></h2>
Bản năng quyền lực tưởng rằng, trên đỉnh thế gian là ngai
vàng của Đấng Toàn Năng và nó muốn ngồi vào đó. Đồ ngu
xuẩn. Tại sao anh hề lại cười nhăn nhở? Bởi anh hề biết
rằng Thượng đế không ngồi trên ngai vàng. Ngai vàng để đó.
Truyền thống cho rằng Thượng đế tạo ra ngai vàng trong ngày
đầu tiên tạo dựng thế gian tại Araboth, trên thiên đường
cao nhất. Nhưng không bao giờ ngồi trong đó. Ngài cho phép
Sabbath - Ngày Lễ vào ngày thứ bảy được ngồi trên ngai vàng.
Cả trái đất chỉ anh hề biết điều này.
Kẻ đầy tham vọng ngu xuẩn tưởng Thượng đế mình khoác áo
choàng tay cầm thiên trượng ngồi trên ngai vàng, và ra lệnh,
với niềm tin: <em>"Befehlen ist Seligkeit - Ra lệnh là hạnh
phúc"</em>. Chỉ những kẻ đầy tham vọng mới tin rằng ra
lệnh là cảm hứng ngất ngây lớn nhất trên quả đất.
Anh hề cười lăn lộn và không dấu nổi sự riễu cợt. Nếu
được dâng ngai vàng anh hề sẽ đặt lên đầu mình cái mũ
gắn chuông, sẽ cười hô hô hô, sẽ đứng lên cái tay vịn
của ngai vàng và chìa cái mũi dài ra khoe.
Thật khoái trá khi nhìn những kẻ chạy xuôi ngược lưỡi thè
lè tranh giành và dẫm đạp lên nhau, những kẻ phản bội và
sát thủ, những kẻ vàng vọt đến tận xương vì ghen tỵ và
sôi lên vì trả thù, thật là cảnh hài hước địa ngục cái
gọi là lịch sử, với sự cuồng dại mất trí vì ngai vàng,
hay đúng hơn vì quyền lực.
Quyền lực thế gian không phải là Thượng đế mà là thần
tượng. Ngai vàng! Quyền lực! Có thể nếu một lần cần phải
tự nô đùa, Thượng đế sẽ cho phép một kẻ nào đó ngồi
lên ngai vàng. Có thể ngài trao vai trò này cho một kẻ Chống
Thiên chúa. Sẽ cực kỳ hài hước, ta sẽ tha hồ cười đến
chừng nào hết chịu nổi.
Anh hề cười nhăn nhở. Như thể cũng muốn ngồi lên ngai vàng,
như hết thảy, và tin rằng có thể biến thành kẻ độc tài
và ra lệnh. <em>Befehlen ist Seligkeit - Ra lệnh là hạnh phúc.</em>
Anh hề đứng ngoài tham vọng. Chàng ta học được bài học
từ Timon rằng trên thế gian này tất cả đều cong, chỉ có
sự bất lương là thẳng. Nhưng anh hề không nhún nhảy. Anh hề
đứng ngoài tham vọng. Đứng ngoài lịch sử. Một con người
không thay thế được. Kẻ không có đôi.
Vua Lear già hiểu điều đó, và ngài không thể thiếu chàng ta
lấy một giây. Khi anh hề không có đó, vua kêu lên: Thằng
điên của ta đâu? Chàng hề của ta đâu? Ê! như thể cả thế
giới ngủ yên! Vua Lear già biết rằng không có sự yên ổn nào
lớn hơn ở bên cạnh một kẻ chẳng những không muốn ngồi
lên ngai vàng, mà còn cười vào mũi những kẻ muốn đẩy hắn
lên ngôi.
<em>"Anh hề đây, châu báu đây"</em> - Goethe đã nói.
Đây là châu báu dấu kỹ, là tiếng cười dành cho thần
tượng và những kẻ sùng bái thần tượng. Đây là giọng
cười lớn và khoái trá trên cái không là gì của bản năng
quyền lực. Đây là anh hề. <em>"Chẳng há đây là một anh
chàng không hiếm hoi, thưa ngài? He is as good as anything and yet a
fool"</em>.
Đây là anh chàng hiếm hoi nhất của thế gian và là một trong
những nhân vật lớn của nhân loại. Đặc sệt chất đặc
thù, như những kẻ điên khùng khác, như một anh hề - Arlequin.
<h2><center>5.</center></h2>
Một thân sinh của Arlequin-anh hề, mẹ chàng, là cảm hứng của
dòng nước xoáy. Đời sống chỉ bắt đầu, khi con người
không biết, cái gì sẽ đến. Thân sinh kia của Arlequin - anh
hề, cha chàng, là giọng cười dành cho bản năng quyền lực.
Điên đã lâu, giờ đây thành đồ ngốc. Arlequin nói năng
giống Romeo khi quen Julia, như Hămlet sau khi đã gặp hồn ma của
vua cha. Các mối quan hệ trong sự tồn tại của họ thay đổi.
Họ sản xuất những lối chơi chữ, sử dụng những từ ngữ
quái gở, và còn quái gở hơn khi phát triển cái lưỡi, khi khoe
cái mũi dài và lắc chuông treo trên đỉnh mũ. Đúng như mọi
kẻ, thậm chí bị điên.
<em>"Thật tai hại, khi một thằng điên không biết nói lấy
một câu thông minh, khi bọn thông minh điên rồ như thế."</em>
Thế là đủ. Giờ đây ta cần đi thẳng vào bản chất của
vấn đề. Arlequin là một nhân vật chính của sự sống con
người. Và là một trong những anh chàng hiếm hoi nhất của
thế gian. Tại sao? Tại Arlequin là nghịch lý? Không. Hoàn toàn
không như vậy.
Logic ngôn ngữ của Arlequin là nghịch lý. Tại sao? Tại vì nó
ngược đời? Giải thích như vậy quá ít. Nhưng: đúng là
Arlequin - anh hề nhận thức được rằng logic của sự tồn
tại là nghịch lý.
Trước tiên chàng ta từ bỏ tình huống đấu tranh. Không tham
dự cuộc tranh đấu vì quyền lực. Giọng cười của chàng ta
cũng là một dấu hiệu của sự bất hợp tác này như cái mũ
đính chuông leng keng và những câu tiếu lâm cùng những trò
hề.
Arlequin không phải kẻ đầy tham vọng. Chàng ta không buộc mình
vào của cải, chức tước, lý thuyết, vào ăn uống cũng không,
chàng cũng chả thiết bất kỳ một loại nghề nghiệp hoặc tri
thức nào. Chàng ta không chinh phục bất cứ ai.
Arlequin - anh hề Tự do. Bởi vậy chàng ta là một trong những
nhân vật chính của sự sống và vì thế hiếm hoi. Giọng
cười của anh hề cũng là một dấu hiệu của sự tự do,
giống như cách chơi chữ và trò nhào lộn cùng giọng cười
haha - hô hô. Một kẻ từ bỏ tình huống tranh đấu, kẻ ngồi
phệt giữa phiên chợ giời, và thiu thiu ngủ sau một trận quay
cuồng nhảy nhót, kẻ đó tồn tại trong một hoàn cảnh nghịch
lý.
Ở Tây Tạng người ta nói tinh thần giống như con lạc đà.
Nếu định gìm cương nó lại, nó sẽ phi mười phương cùng
một lúc, nhưng nếu để mặc nó, nó không buồn động đậy.
Logic của tinh thần là nghịch lý, bởi logic của sự tồn tại
là nghịch lý.
Không ai dám sống một mình. Số đông phần lớn vì thế cố
tham dự, cố hòa hợp, nịnh bợ, giải thích, mặc cả, dối
trá, kéo bè cánh, hùn hạp. Cộng đồng không được gây dựng
do bản năng huynh đệ, mà cộng đồng được tạo dựng cho cá
nhân, bởi nỗi sợ hãi phải sống một mình.
Không ai dám sống một mình. Người ta nghĩ ra đủ trò để
giữa họ có một cái gì chung với nhau. Họ bám chặt vào nhau
bằng cả mười đầu ngón tay, và cũng bằng tỷ lệ ấy họ
tách rời nhau nhanh như sao sa. Há chẳng đặc biệt sao? Nếu
một người nào đó bảo mình đang cô độc, trong một giây
nỗi lo sợ đó biến mất vì trong một giây đó trong cộng
đồng ai cũng muốn gặp hắn.
Tại sao? Tại logic của cộng đồng là nghịch lý, như logic
của sự đơn độc là nghịch lý, và logic của ngôn ngữ là
nghịch lý, bởi logic của sự tồn tại là nghịch lý.
Linh hồn cũng nghịch lý, bởi trong tận cùng sâu thẳm, nó
không phải con thú mà là ngọn lửa trời trong sạch. Lịch sử
cũng nghịch lý, bởi thuở khai thiên lập địa không phải
từng có người rừng và loài vượn gorilla, mà từng có một
thực thể mang trí tuệ phát triển cao.
Sự sống con người và các nguyên tử thực thể của nó là
những sự trong sạch nguyên vẹn, giống như tư tưởng và
lương tâm đầu tiên, và tình yêu thương.
Nếu mi bắt mi chống lại tính cách của chính mình, nó sẽ
trả thù. Tính cách bị lăng mạ kiểu gì cũng trả thù.
Nhưng nếu cưỡng bức chống lại cái tinh thần của mi, nó
không trả thù. Cái tinh thần bị lăng mạ im lặng, im lặng sâu
sắc, không động đậy, không trả lời, không lên tiếng, không
ra hiệu, và không trả thù. Đấy là sự trả thù của nó.
Tại sao? Tại logic của tinh thần là nghịch lý. Arlequin sống
trong nghịch lý này. Ở bên ngoài lịch sử, hay nói đúng hơn
ở giữa trọng tâm của lịch sử. Một cách khác thường,
đồng nghĩa với ý nghĩa logic nghịch lý, trong một số phận
cho phép tưởng tượng ra thế nào cũng được. Không có
nghiệp, hay đúng hơn là thứ nghiệp mở đối với chàng ta.
<em>Prepared for all events - Chuẩn bị cho tất cả các tình huống
có thể -</em> . Trong không điểm, hay là điểm sôi. Tại sao?
Tại logic của sự sống là nghịch lý.
Con người giật mình nếu thấy một kẻ khỏe mạnh, vui vẻ,
vô tư. Một kẻ thích cười đùa, trêu chọc, ăn ngon, ngủ kỹ
khiến họ không yên. Họ tưởng họ sẽ bị mất phần, nếu
thấy một kẻ sung sướng. Họ tưởng nếu có một kẻ sống
mạnh mẽ hơn họ sẽ bị thiệt phần sống. Bởi thế, cần
phải ghen tỵ với nó, cần phải tiêu diệt nó đi. Bởi vì nó
sống mất phần của hàng trăm kẻ khác nữa.
Thực ra, ngược lại thì có. Nếu một kẻ nào đó sống tích
cực hơn ta, những sức mạnh lớn hơn được giải phóng từ
hắn, khiến cuộc sống của ta cũng mạnh lên, sâu sắc hơn và
nâng cao hơn. Đời sống không thể hết. Không thể sống hết
đời sống dành cho cả kẻ khác nữa. Đời sống, càng cho đi
nhiều bao nhiêu, sự sung túc của nó đổ về càng tăng lên
bấy nhiêu.
Tôi sống càng tích cực bao nhiêu, tôi càng tạo nhiều khả
năng bấy nhiêu cho người khác cũng sống tích cực như thế,
để sự xuất hiện những con người mạnh mẽ, vô tư và khỏe
khoắn tăng lên bấy nhiêu.
Logic của đời sống là nghịch lý, bởi logic của ngôn ngữ,
của sự cô đơn, của cộng đồng, của số phận và tinh thần
là nghịch lý.
Cảm hứng của nhà thơ là trạng thái tất nhiên của đời
sống? Đúng. Chủ nghĩa kích động là trạng thái tất nhiên
của đời sống? Đúng. Tại sao? Bởi logic của sự sống là
nghịch lý. Kẻ điên là kẻ thông thái? Kẻ thông thái điên?
Anh hề là kẻ thông thái? Đúng. <em>"Thật tai hại, khi một
thằng điên không biết nói lấy một câu thông minh, khi bọn
thông minh điên rồ như thế." </em>
Không có thực thể nào thông minh hơn một anh hề. Trạng thái
bình thường của đời sống là sự điên rồ. Tinh thể xoáy.
Đúng ra mà nói, kẻ ăn nói đúng đắn nhất là kẻ mê sảng.
Bởi vậy kẻ bị bản năng quyền lực quắp lấy, tiêu phí
cuộc đời vào đó, sẽ đánh mất toàn bộ. Bởi vậy kẻ
ngồi bệt bên đường quốc lộ và thiu thiu ngủ, kẻ đó
thắng tròn vẹn.
Đời sống chỉ bắt đầu, nếu con người không biết cái gì
sẽ tới. Đời sống không có tác động vỗ về. Bởi vậy
Thượng đế tạo ra ngai vàng nhưng không hề nghĩ đến việc
ngự trên ngai vàng. Bởi vậy Arlequin - anh hề cười nhăn nhở
trên cả thế gian hài hước này.
Sự sống thể hiện theo hướng kẻ nào định giữ nó lại thì
nó bốc hơi trên tay kẻ đó, nếu đem reo rắc khắp nơi, sự
sống giàu có sẽ ngả vào lòng nó. Thế gian không biết điều
này.
Và bởi thế Goethe nói: <em>Die Welt ein einzig grosser Tor – Thế
gian là thằng điên duy nhất, lớn nhất. Foolery does walk about the
orb, like the sun, it shines everywhere – Sự điên rồ dạo chơi tự
do trên thế gian, như mặt trời chiếu sáng khắp nơi. </em>
Còn Arlequin – anh hề là kẻ tỉnh táo duy nhất.
<h2><center>6.</center></h2>
Tất nhiên nơi nào xuất hiện một con người như vậy, nơi đó
sẵn sàng cho một vụ bê bối. Nhân gian không chút nghi ngờ gì
về bản chất nghịch lý của sự sống. Chỉ ở những điểm
tương đối nhậy cảm, người ta cảm thấy, có một cái gì
đó không ổn trong toàn bộ.
Ví dụ người ta tưởng rằng thế là mạnh, thế là nhiều, mà
không biết rằng một cái gì đó càng nhiều, cái đó sẽ càng
yếu. Thế gian tưởng càng nói nhiều về một điều gì đó,
điều đó càng đúng. Ví dụ, vì tất cả mọi người điên
rồ nên kẻ tỉnh táo, đấy mới là một thằng điên, cần
phải đánh cho nó một trận.
Cả thế gian không hề biết rằng, họ nằm trong trạng thái
không-tồn tại đối với Arlequin - anh hề, như các nhân vật
khác của vở kịch so với Romeo và Hămlet. Arlequin tồn tại, và
những kẻ khác so với chàng hề, không hề tồn tại.
Khi chiến tranh Peloponnesos nổ ra ở Athén, thiên hạ rùn rùn
chuẩn bị. Người ta hớt hải xuôi ngược, khoa trương vũ khí,
dồn thúc đám đông, từ biệt lẫn nhau, kêu gào xô đẩy.
Arlequin- anh hề già có tên Diogenes nhìn thấy vậy bèn đi lăn
một thùng đựng rượu trên một đường phố chính. Lăn về
phía trước mười vòng, lăn ngược về phía sau mười vòng.
Một cách cực kỳ hoan hỉ và mẫn cán.
Thằng hề kia làm cái gì vậy? Người ta hỏi. <em>Tôi nhìn
thấy mọi người hớt hải chuẩn bị</em> - Arlequin trả lời-
<em>tôi cũng không muốn bị tụt hậu</em>.
Logic của sự tồn tại là nghịch lý. Khi Thượng đế tạo ra
con người xong, ngài cũng tự ngạc nhiên. Thượng đế nói: Ta
đã tạo dựng trong thể xác nó có cả tinh thần, bởi vậy
trong tinh thần nó cũng có cả thể xác <em>(Jacques Bénigne
Bossuet). </em>
Bản thân sự tồn tại cùng lúc vừa là chủ thể vừa là
đối tượng. Bởi vậy nó nghịch lý. Cái khoảnh khắc con
người chủ thể biến bản thân mình trở thành đối tượng,
khoảnh khắc đấy là ngôn ngữ. Bởi vậy nghịch lý là ngôn
ngữ. Bởi vậy nghịch lý là cái tôi.
Tôi trong nhân danh tôi là tôi, nhưng không phải vì tôi, không
thế chỗ và không thay thế được tôi. Bất kỳ ai cũng có
thể làm bất cứ cái gì thay tôi, nhưng không ai tồn tại thay
tôi và không thể nói họ là tôi khi nhân danh tôi. Nhưng nếu
tôi cho rằng tôi chính là tôi, tôi sẽ đánh mất chính bản
thân mình và sự tồn tại của tôi cũng mất. Nhưng nếu tôi
cho đi chính bản thân tôi, tôi sẽ thắng cuộc và sự tồn
tại của tôi lấp tràn bằng sự tồn tại giàu có.
Không thể tưởng tượng bê bối nào nhức nhối hơn khi Arlequin
bước vào cái thế giới đầy tham vọng, giữa buổi ăn mừng
ánh hào quang giả dối của lũ sát thủ và quân phản bội.
Toàn bộ những Richard III, những Macbet, những Caesar và Antonius
đều sững sờ.
Một kẻ dám đến đây, kẻ không hề có chút lý luận cũng
như cái gọi là mục đích sống, kẻ không có ý định trở
thành một thị dân mẫu mực, kẻ cười vào đạo đức và
không hề tôn trọng đám giàu có lẫn đám có quyền lực.
Thật là một kẻ kỳ quái!
Till Ulenspiegel, khi từ trên núi xuống, khóc, bởi nghĩ rằng,
cần phải đi lên, và khi đã đi lên, cười, bởi nghĩ rằng
sẽ lại phải đi xuống. Có thể làm gì với một kẻ điên-
một anh hề như vậy?
Pie Đại đế bước đến gần Diogenes và bảo: <em>Hãy cầu xin
một điều gì đi, ta sẽ cho.</em> Arlequin - anh hề già trả
lời: <em>Nhà ngươi hãy đứng sang một bên, đừng che mất bóng
nắng.</em>
Xua đuổi hề? chàng ta cười. Không cho hề ăn? chàng ta cười.
Chế nhạo hề? chàng ta cười. Đánh cho hề một trận? chàng ta
cười nhiều hơn. Khóa trái hề lại? Là lúc chàng ta cười
khoái trá nhất.
Cái gì vậy, tại sao lắm kẻ sợ ta đến thế? Cả thành phố,
cả một quốc gia sợ. Các vị vua, những cố vấn rậm râu,
các tướng lĩnh, cảnh sát và lũ giàu có, tất cả đều sợ
anh hề. Các bà mẹ giấu vội vã các cô con gái. Người ta hạ
lệnh cho lũ con trai trốn xuống nhà kho. các nhà bác học bực
bội, các vị linh mục quay lưng. Thật là bê bối. Tại sao
vậy?
<h2><center>7. </center></h2>
Hai Arlequin – anh hề lớn nhất của châu Âu là Shakespeare và
Rabelais. Ông già Powys là một ông thày lớn về trí tuệ con
người thời hiện đại đã viết một cuốn sách vĩ đại về
Rabelais, trước ông chưa ai có thể viết về đặc tính nghịch
lý và phép thuật của sự sống nhiều đến thế.
Arlequin - anh hề, ông nói, thực ra là một hài nhi vũ trụ, bé
bỏng, một đứa trẻ non nớt, một Heracles bé nhỏ không biết
chút gì và cũng không muốn biết gì về logic của thế giới
tham vọng và chiếc áo choàng bắt buộc của nó. Đấy là kẻ
có mỗi một việc quan trọng là sung sướng trong ngây ngất
cảm hứng của đời sống và hưởng thụ đời sống.
Bảo trì hành vi này không cần đến những rắc rối, phiền
hà, sự ngần ngại, sự hổ thẹn. Hãy thưởng thức và đừng
để cho kẻ khác quấy rầy mi khi đang thưởng thức. Bí mật
của đứa bé con là nhìn thấy bí ẩn của thế gian như là
thế gian, đối với nó tất cả hoàn toàn thừa, cái gọi là
triết học, cái được đặt tên là tôn giáo.
Đây là sức mạnh và vẻ đẹp của đời sống Pantagruel. Đấy
là sự dung tục thần thánh và tục tĩu thiên đường của
Rabelais. Đây là chủ nghĩa kích động <em>(enthuziazmus)</em> của
khoái cảm ẩm thực và là ngày lễ Saturnalia của khoái cảm say
men.
Đây là dục vọng ngây ngất vô tội, bởi đời sống ngọt
ngào và xinh đẹp. Đây là điều mà Shakespeare gọi là
<em>midsummer madness - cơn điên giữa mùa hè trong Giấc mộng đêm
hè.</em>
Đấy là cái vì sao chúng ta cần đến thế thức ăn, rượu
ngon, cái hôn và tình yêu, vì sao cần đến thế giấc ngủ ngon
lành, nắng ấm, hoa, cuộc dạo chơi, cũng như vì sao chúng ta
không cần sự hớt hải, quằn lưng trong lao động, không cần
sự giả dối, sự quan trọng hóa vấn đề, không cần đến
khoa học rậm râu và tôn giáo vàng vọt giấy da Pergament. Bởi
vậy chúng ta cần trước hết là hòa bình, sự cao thượng, sự
tươi tỉnh, tiếng cười, sự công bình, và bởi vậy chúng ta
không cần sự bất lương, sự ầm ĩ, sự xô đẩy chen chúc,
chiến tranh và bạo lực.
<h2><center>8. </center></h2>
Chúng ta có những ký ức không quên về Ai cập cổ. Hai mươi
hai bức hình; cái ngày nay người ta dùng làm hai mươi hai con
bài, hai mươi mốt tấm ảnh đánh dấu bằng chữ và con số
từ một đến hai mươi mốt. Hai mươi hai tấm ảnh, con bài
Tarot, thể hiện hai mươi hai mức độ nhập định của Ai cập
cổ.
Những bức hình như: vua (quyền lực - vaulting ambition), bánh xe
(bánh xe của số phận), sự may mắn (vòng quay tròn), nạn nhân,
sự vượt ngưỡng (thần chết). Bức hình cuối cùng trong tập
bài không chữ và con số là anh hề.
Anh hề, đúng vậy, không chữ và không số, phù hợp với một
anh hề chính cống, thứ tự sau cùng, như một kẻ đứng ngoài
cuộc chơi, kẻ không được tính đến, kẻ cần phải nhắc
đến vì cảm hứng của cái toàn bộ, bởi chàng ta có mặt
tại đây, không thể phủ nhận. Đấy là Arlequin-anh hề. Vẫn
còn là tử tế, khi nhắc đến chàng ta. Ở Ai cập người ta
vẫn còn coi trọng.
Tri thức về nhập định là linh hồn người khi đã đi hết con
đường của tất cả các vương quốc có thể của số phận,
sẽ cập bến không số, không chữ, sẽ đến một điểm ngoài
cuộc chơi, chỉ còn gắn bó với toàn thể vì có thể cười
lên tất cả.
Đấy là kẻ mà toàn bộ sự hiện hữu là <em>midsummer madness-
cơn điên giữa mùa hè.</em> Có thể đây là một trò riễu cợt
ác. Nhưng mọi giá kẻ này xử sự bằng một sự thiếu tôn
trọng bất hủ và đủ khả năng để lật tẩy các nhà vua,
để sàm sỡ với họ. Khi Stavrogin đang nói chuyện với vị
tướng, bỗng đứng lên, đến gần và không báo trước, cắn
ngay vào tai vị tướng.
Khi người ta nói với Arlequin-anh hề những điều thông thái
ghê gớm, chàng ta rung chuông đính trên đỉnh mũ, và khi người
ta hỏi, mi muốn gì để ta cho, chàng ta trả lời, tránh ra
đừng che mất bóng nắng.
<h2><center>9.</center></h2>
Không chỉ những kẻ nhập định Ai cập nhắc nhở đến tri
thức của Arlequin - anh hề. Phúc Âm gọi Arlequin - anh hề là
một linh hồn nghèo. Phúc thay ai có linh hồn nghèo khó.
Tại sao anh hề lại đứng ở đỉnh cao nhập định của quân
bài Tarot? Tại sao chàng ta không có ký hiệu, con số và chữ?
Tại sao chàng ta đứng ngoài cuộc chơi mà vẫn, vẫn… tại sao
vẫn mạnh nhất, mạnh nhất, hơn cả vua, hơn cả số phận hay
thần chết?
Bởi vì mức độ điên của sự nhập định, mức độ thứ hai
mươi hai, chỉ có Con Người đạt nổi, kẻ không bao giờ sợ
hãi nữa. Không sợ: bị chết đói, bị bỏ rơi, bị sỉ nhục,
bị chê cười, hay bị hành hạ, bị khóa trái tù ngục hay bị
đánh vỡ đầu. Trong anh hề không có chút kính cẩn nào với
hệ thống khen thưởng hoặc ban phát tiền bạc. Anh hề không
sợ sự chửi mắng và những giấc mộng, không sợ những thí
nghiệm, những áp phích những súng đã nạp đạn, không sợ
sẽ chết sớm hơn thời gian phải chết.
Mức độ cao nhất của nhập định- Tarot là anh hề, kẻ không
bao giờ sợ hãi bởi bất cứ cái gì nữa. Và Arlequin- anh hề
không sợ vì, như Powys viết, đứa trẻ Pantagruel thưởng thức
cảm hứng ngất ngây của đời sống không sợ sệt và không
ngượng ngùng, và không cho người khác làm phiền nó đang
thưởng thức. Những đứa trẻ Mealosaurus như thế không có nhu
cầu đến cái gọi là khoa học và sự thông thái.
Phúc thay cho những linh hồn nghèo khó, những kẻ hạnh phúc vì
nghèo khó nhưng lại có nhu cầu khao khát tinh thần, thứ tinh
thần trực tiếp và trong sạch, chứ không phải khoa học và
sự thông thái. Thứ mà họ sống từ đó, cho họ sức mạnh
từ đó: sự tươi tỉnh, sáng sủa, vui tươi, khỏe khoắn, say
mê.
Tinh thần không phải là triết học và các lý thuyết. Tinh
thần không phải là tri thức và sự thông thái. Tinh thần là
sự thanh bạch của thế gian, được biểu hiện như sự vô tư,
không sợ hãi, như lòng tin cậy, tình yêu thương, như sự hồn
nhiên của đứa trẻ.
Nếu ai muốn nhìn thấy sự nghèo khó trong tinh thần, hay nói
đúng hơn muốn nhìn thấy một con người sống trong nhu cầu
tinh thần lành mạnh, hãy chiêm ngưỡng Velazquez Pablillos de
Valladolid, hoặc Don Juan d' Austria, hoặc đứa bé Hallecas, hoặc
Geografus. Rất xứng đáng để chiêm ngưỡng.
Trên khuôn mặt này sẽ nhận ra anh hề của vua Lear và toàn bộ
các anh hề của Shakespeare, bao gồm đến tận Touchstone, sẽ
thấy Pantagruel, Diogenes, Till Ulenspiegel, Hodzsa Nasreddin, thậm chí
sẽ nhận ra sự điên rồ của Romeo và Hămlet, sẽ thấy Timon
ở Athen và sẽ hiểu ra logic nghịch lý của sự tồn tại, và
sẽ hiểu luôn tại sao những kẻ sống trong nhu cầu tinh thần
lành mạnh lại hạnh phúc.
Nếu có một kẻ đã đạt được đến nỗi hết sợ, hay nói
đúng hơn, một kẻ chẳng bao giờ có thể giật mình vì bất
kỳ điều gì, kẻ đó một mình y đã tự hạnh phúc.
Tự do tuyệt vời! Vô tư tuyệt vời! Không run rẩy và lo âu,
không hoảng sợ từ bất kỳ bạo lực hoặc vũ khí nào. Nhưng
chưa hết. Arlequin - anh hề không sợ hãi, ngoài ra luôn luôn
sống trong một nhu cầu tinh thần, và từ một cội nguồn bí
ẩn liên tục nhận được nỗi vô tư, lòng tin cậy, cùng sự
tươi tỉnh và hồn nhiên, hay nói cách khác nhận được tinh
thần.
Một con người như vậy đối với sự điên rồ quyền lực
quả là hoàn toàn vô dụng. Kẻ đó có nói bất kỳ câu gì và
làm bất kỳ điều gì cũng chỉ gây ra một vụ bê bối; như
những điều Hămlet và Romeo và Timon, Pantagruel, Touchstone và Till
Ulenspiegel đã làm. Đưa ai nấy vào tình huống khó xử.
Làm gì với anh hề bây giờ? Khinh bỉ? Chàng ta cười. Đánh
đập? Chàng ta cười. Tống vào nhà tù? Chàng ta cười. Chàng ta
không sợ. Chàng ta không thi hành những chuẩn mực cuộc chơi.
Những lúc đó cần phải run sợ mới hợp lý? Chàng ta đứng
bên ngoài cuộc chơi, không chữ, không số đánh dấu.
Không ngang ngửa dao động, bởi chàng ta đã quẳng hết thứ
bấu víu. Đã hoàn toàn trao mình cho sự không chắn chắn, bởi
theo logic nghịch lý của sự tồn tại thì đứng trên những
nguyên tắc vững như bàn thạch cũng thế.
Con người chỉ là quyền lực khi nó chả là cái gì. Một vị
trí đáng nguyền rủa. Tất nhiên, không phải đối với Arlequin
- anh hề, mà đối với thế gian. Thật là khủng khiếp sống
như vậy, nếu một kẻ trong bất cứ khoảnh khắc nào cũng có
thể đứng lên, không vì lý do gì ngoạm vào tai ngài hội
đồng một cái. Thậm chí tai ngài giáo chủ cũng thế mà thôi.
Thật khủng khiếp cái nghịch lý phép thuật này của sự tồn
tại. Kẻ điên - anh hề. Giống như là thằng ngu, ít nhất
điều này thể hiện trên nét mặt kẻ điên-anh hề. Đây là
kẻ nghèo khó trong tinh thần. Nhưng luôn luôn cười, luôn luôn
vô tư và thiên đường là của chàng ta.
<h2><center>10. </center></h2>
Trên những bức vẽ bằng bút tus và tranh khắc gỗ của Trung
quốc và Nhật bản, có thể gặp gỡ anh hề. Đôi khi chàng ta
ngồi một mình, giống như Pablo de Valladolid và cười một mình.
Chắc chàng ta đang nghĩ đến một vị đại diện chính quyền
hoặc tôn giáo cao cấp và tự tiêu khiển một cách quái gở.
Đôi khi anh hề trong tranh ngủ gà gật để chứng minh đến
cười nhăn nhở cũng không đáng. Có chỗ, các anh hề túm lại
thành một đám, bẩn thỉu, rách rưới, chụm đầu lại với
nhau và cười hô hố - ha há. Một anh hề chắc đang muốn
thuyết phục đồng bọn hãy nổi lên một cơn điên chống lại
ngai vàng, hãy xông lên phái trước, tấn công vào tận Araboth,
đuổi Thượng đế ra, cướp lấy quyền lực thế gian, chiếm
đoạt của cải vô tận, thúc quân đội bách chiến bách thắng
chinh phục đến tận các vì sao.
Trong khi một anh hề đang hăm hở cân nhắc các lợi thế của
quyền lực sáng chói này, thì hai anh hề khác suýt vỡ bụng vì
cười. Sau cùng một anh hề cúi rạp xuống trước một anh khác
và trịnh trọng: Thưa Tổng giám đốc! hoặc: Thưa Tổng thống!
đúng thế! Tất cả phá ra cười. Thưa đức vua ngài có khỏe
không? Thưa Thượng đế! Ngài có khỏe không? Cả đám hề suýt
chết sặc vì cười.
Trong hình hài khiêm tốn hơn và gần gũi hơn có Assisi Ferenc, anh
hề tuyệt vời của đám trẻ. Ở châu Âu không thể có ai
giải phóng mình khỏi nỗi sợ hãi như Thánh Ferenc, kẻ tồn
tại tràn ngập trong lòng tin cậy và sự âu yếm, trong nhu cầu
tinh thần liên tục, trong sự vô tư và không sợ hãi cảnh
nghèo khổ, cho dù là sự thiếu thốn hay chính sự chết.
Thánh Ferenc là người sống trong nhu cầu tinh thần, người luôn
mỉm cười, hiểu tiếng nói của chim muông và giảng đạo cho
cá. Ngài giảng những gì vậy? Thử nghĩ xem. Giảng về sự
nghèo khó của linh hồn. Giảng về bí mật của mức độ thứ
hai mươi hai của con bài Tarot, các người chớ mang con số và
chữ, các ngươi hãy trở thành số không và hãy bước ra khỏi
số phận, bởi lúc đó các ngươi sẽ mạnh nhất.
Như Sophocles đã nói: Ta chỉ là quyền lực, nếu ta không là gì
cả. Hãy đừng có số phận. Số phận chỉ là chừng này: sự
va đập. Chỉ là sự va chạm, sự tranh đấu, sự đau đớn,
sự giận giữ, sự căm hờn, sự mong muốn, và điều này dẫn
đến cuộc đấu tranh giành ngai vàng. Kẻ nào rơi vào cơn điên
quyền lực, kẻ đó thua trận.
Thánh Ferenc giảng giải triết học của Touchstone và Pantagruel
cho lũ cá. Triết học gì vậy? Nếu số phận đánh đập mi,
hãy chịu đựng và hãy cười. Hãy giữ thẳng lưng và nói mày
sẽ mệt nhanh hơn tao, trong sự đánh đập, cứ đánh đi. Cho
đến khi số phận phải kêu lên tức tối, ta đã chiến thắng
các vị vua, nhưng với tên hề này, ta thua.
<h2><center>11. </center></h2>
Một vài tác phẩm lớn của nghệ thuật vẽ Arlequin-anh hề, ví
dụ như của Picasso, của Schumann, hoặc Stravinskij, hoặc
Velazquez. Anh hề một mình, có cái nhìn gần như trống rỗng.
Đấy là cái nhìn không đối tượng, tượng trưng cho sự buồn
bã, như không thấy gì, hoặc đúng hơn không nhìn thấy cái gì.
Anh hề không sợ. Vì đã quá điên hoặc linh hồn quá nghèo
khó. Hay dùng từ khác: vô tư và là con số không. Không có gì
để sợ. Nhưng sự buồn bã vẫn nằm trong anh hề, như điểm
đối nghịch lý của tiếng cười của chàng ta.
Picasso vẽ cái nhìn trân trân vào không điểm này trong nhiều
bức họa, ví vụ <em>"Anh hề áo đỏ"</em>, trong <em>"Hai
Arlequin"</em> hoặc trong <em>"Ba nhạc sĩ"</em>. Nhưng gần như
tất cả các họa sĩ chân chính đều quan tâm đến xiếc, như
anh hề của Shakespeare của Molière của Aristophanés đều gắn
với nhà hát vậy.
Stravinskij trong Petruska viết về điệu cười gắn với cái
buồn sâu sắc của anh hề. Velazquez vẽ trong <em>"Những anh
hề"</em>, Schumann trong Karneval và Papillons, trong Kreisleriana,
và nhất là trong Novellett. Schumann còn đưa ra một lý thuyết
trong đó anh hề và nỗi buồn sống cùng nhau, hai thực thể này
ông đặt tên là Eusebius và Florestan.
Mùa của Arlequin - anh hề là lễ hội hóa trang. Ông hoàng
Karneval, cũng là ngày lễ Dionys là thời gian nghịch lý và phép
thuật trong năm, khi con người trong trang phục anh hề nhảy múa,
cười hát tưng bừng, ăn uống tưng bừng.
Đây là chủ nghĩa kích động linh hồn của Karneval và lễ hội
Dionys, khi nghịch lý phép thuật của sự sống nổ tung, tháo
chạy ra đường phố, bằng một cách thức nguyên thủy nào đó
cho phép con người không vì lý do gì hết cắn vào tai nhau.
Khẩu hiệu của Arlequin - anh hề lúc đó: <em>God is in his heaven
– all right with the world - Chừng nào Thượng đế còn sống trên
trời, chừng đó thế gian không có gì đáng sợ. </em>
Nhưng chỉ sau chiếc mặt nạ. Cần đeo mặt nạ lên để không
ai nhìn thấy. Và dưới cái mặt nạ là nỗi buồn bã, như
dưới Eusebius là Florestan và như trên nét mặt các anh hề của
Stravinskij, Velazquez và Picasso là nụ cười vô hình trân trân.
Logic của sự sống là nghịch lý bởi vậy sau tiếng cười là
nỗi buồn để tiếng cười tồn tại, và sau anh hề là nỗi
buồn như lửa và như dưỡng chất của sự tươi tỉnh. Nỗi
buồn không hề là sự sợ hãi, sự run rẩy, không hề là nỗi
lo âu và sự hoảng hốt. Nỗi buồn là nỗi buồn. Không thể
nhầm lẫn nó với cái gì và không nhiều hơn một cái tên bí
ẩn và không thể xướng.
Nỗi buồn và sự huyền bí của anh hề. Ai không buồn, không
thể là một anh hề chính cống. Không biết cách để trở nên
dễ thương và nhẹ nhõm. Không biết cách trở thành Thánh Assisi
Ferenc, hay chàng điên của Trung quốc hay Pantagruel và Till
Ulenspiegel.
Kỳ diệu làm sao khi cả hai đặc tính này nằm trong phép màu
của nghịch lý, cùng lúc điệu cười hô hô-ha ha và nỗi buồn
sâu sắc đến tận tủy. Kẻ nào không biết đến nỗi buồn,
kẻ đó không thể vô tư, không biết nhảy nhót và sản xuất
những lối chơi chữ, và chế nhạo mọi đế vương.
Nỗi buồn biến anh hề thành kẻ không biết sợ. Thành con số
không. Bởi vì ta chỉ trở thành quyền lực khi ta chẳng là gì
hết. Nỗi buồn biến anh hề thành con trẻ, thành niềm vui,
thành linh hồn nghèo khó.
Tươi tỉnh là sự kỳ diệu lớn nhất của thế gian. Khi tươi
tỉnh tồn tại từ nỗi buồn, nó còn là sự kỳ diệu lớn
hơn nữa. Đấy là nghịch lý hấp dẫn nhất của sự sống. Là
tri thức cao nhất của Arlequin - anh hề.
<h2><center>12.</center></h2>
Không thể học được bí ẩn của mức độ cao nhất của con
bài Tarot thứ hai mươi hai, của anh hề có cái mũ đính chuông.
Đạt tới mức độ cao nhất, được giải phóng và không còn
nỗi sợ hãi. Huyền bí của Arlequin-anh hề là cái không đem cho
được, tất cả mọi người cần tự tìm kiếm, nếu đủ sức
và đủ lòng dũng cảm. Và nếu đói khát nhu cầu tinh thần.
Không thể dạy tri thức của Pantagruel, của Till Ulenspiegel, của
Hodzsa Naszreddin, của Diogenes, lẫn của Thánh Ferenc. Tại sao?
Bởi vì bản năng quyền lực nằm trọn trong sự toàn vẹn của
thế gian này, trong vòng của sự sở hữu.
Còn Thánh Ferenc và Touchstone sống trên thế gian. Toàn bộ thế
gian này sống cùng Richard III, cùng tất cả các vị vua, các
giáo chủ để một cái gì đó trở thành của họ, một cái
mũ, một gia sản chẳng hạn. Các triết gia, các nghệ sĩ, gái
bao, đàn bà. Quyền lực, chức tước, tên tuổi, tài sản, nhà
cửa, tiền, đồ nữ trang, tri thức, áo quần. Bởi vì nếu
đạt được một cái gì đó họ sẽ có một sở hữu lớn
hơn, và mọi sở hữu trở thành một phần tham dự vào quyền
lực ngai vàng thế gian lớn hơn.
Đấy là các thiên tài của sự sở hữu. Còn Arlequin - anh hề
nhổ vào thiên tài. Nếu ai cho rằng Arlequin-anh hề là thiên tài
đối nghịch với sự tồn tại, người đó quả là ngu ngốc.
Sự tồn tại, sự sống không có thiên tài. Đấy là một sự
phân biệt. Arlequin-anh hề nhổ vào sự phân biệt.
Toàn bộ sự sống dành cho tất cả mọi người và luôn luôn
mở, ai muốn sống bao nhiêu tùy ý. Vô nghĩa nếu tôi có nhiều
hơn. Tất cả mọi người có sự sống đủ như nhau và muốn
lấy bao nhiêu thì lấy. Không có chuyện sống mất phần của
người khác. Thậm chí, tôi càng sống tích cực bao nhiêu tôi
càng tạo khả năng cho người khác đạt tới sự sống tích
cực đó bấy nhiêu.
Logic của sự sống nghịch lý như thế đó. Có thể nhận ra
hành vi đối với sở hữu của Arlequin-anh hề ngay. Sở hữu
cá nhân không có ý nghĩa gì với chàng ta. Arlequin nghèo. Ở Ấn
độ người ta gọi là sannyaszin. Chàng ta chui trong một cái bao
rách, của cải có đúng một cái bát ăn. Bởi vậy chàng ta
không có gì để sợ hãi và số phận tha hồ xô đẩy, chàng ta
chỉ cười. Không thể lấy cắp cái gì từ chàng ta, bởi không
thể cắp đi chính bản thân chàng. Không thể lấy sự sống
của chàng ta, và cũng không cướp được.
Arlequin-anh hề hoàn toàn bình thản, bởi chẳng có gì để để
mất được. Thánh Ferenc đã kết duyên cùng sự nghèo khổ. Sở
hữu cá nhân là sự điên rồ cao nhất thế gian tìm ra. Những
anh hề Nhật bản hoặc Trung Quốc bẩn thỉu và rách rưới,
như Diogenes và Touchstone. Chưa bao giờ có một Arlequin - anh hề
giàu có và quyền lực, và cũng sẽ không bao giờ có, bởi kẻ
giàu có và quyền lực luôn luôn run rẩy.
Không có kẻ điên nào ngộ nghĩnh hơn một anh chàng run lẩy
bẩy bị lấy mất một miếng kim loại rút trong túi ra bèn gào
lên ăn vạ đòi gọi cảnh sát. Tất cả đều sống trong vòng
sở hữu, không phải trong vòng của con số không như con bài
Tarot chỉ ra.
Ta chỉ là quyền lực khi ta chẳng là gì hết. Một cái gì đó
nghịch lý là sự sống. Trí thức của anh hề và sự nghèo khó
của linh hồn là thiên đường. Những kẻ ăn mày rách rưới
bẩn thỉu, những anh hề vô tư và vui vẻ, phi nhu cầu sở
hữu.
Socrat - anh hề Arlequin dạo chơi trong thành Athen và nhìn thấy
rất nhiều vải vóc, đồ trang sức trong một tiệm bèn nói: Ở
đây có bao nhiêu thứ ta không cần.
Bi kịch của Job là không thể trở thành Arlequin - anh hề, khi
đánh mất tất cả và vừa huýt sáo vừa ra đi.
Arlequin - anh hề không phải là thiên tài. Không phải bên cạnh
thiên tài của quyền lực, của tri thức và của nghệ thuật
là thiên tài của sự sống. Phần lớn bên cạnh các thiên tài
của nghệ thuật là thiên tài của sự tồn tại. Phần lớn anh
hề không biết thiên tài là cái gì, giống như Don Juan d'Austria,
chỉ ngây người và không hiểu tại sao lại hài hước với
từ ngữ.
Hoặc nếu như anh hề hiểu được như Thánh Ferenc, chàng ta sẽ
ngồi xuống, mỉm cười và bắt đầu thiu thiu ngủ. Hoặc hai
anh hề giống nhau gặp nhau, sẽ chụm đầu lại và cùng phá ra
cười ha haha.
Thiên tài! Đúng như Vua! hoặc Giáo chủ! Đấng anh minh Thượng
đế! Con người nghe những từ này bắt đầu trở nên sợ
sệt.
Thế thì tốt nhất hãy cứ sống rách rưới và đi ăn mày.
Chừng nào Thượng đế vẫn còn ngự trị trên trời, chừng
đó thế gian không có gì đáng sợ xảy ra.
<strong>Nguyễn Hồng Nhung dịch từ bản tiếng Hung</strong>
(
Budapest. 2012.02.22)
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/11782), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét