rõ rằng việc một quốc gia thành công hay thất bại phụ
thuộc vào cách xã hội được tổ chức trên phương diện
chính trị.</strong></em>
<div class="special_quote"><strong>Lời giới thiệu của BBT:</strong>
Tờ Region, một tạp chí của Ngân Hàng Dự Trữ Trung Ương vùng
Minneapolis, gần đây đã tranh luận về thị trường lao động,
quyền sở hữu, tình trạng ấm lên toàn cầu (global warming), và
cuộc cách mạng Ả-rập với kinh tế gia thuộc trường MIT, ông
Daron Acemoglu, người đồng thời là thành viên của <a
href="http://www.hoover.org/taskforces/property-rights">Ủy ban John and
Jean De Nault về quyền sở hữu</a> thuộc Viện Hoover. Dưới
đây là trích đoạn của cuộc phỏng vấn. Độc giả có thể
xem toàn bộ cuộc phỏng vấn bằng tiếng Anh <a
href="http://www.minneapolisfed.org/publications_papers/pub_display.cfm?id=4733">tại
đây</a>.</div>
<strong>Tờ Region:</strong> Hãy bàn về nghiên cứu của ông cùng
với James Robinson về những dịch chuyển trong kinh tế chính
trị. Liệu ông có thể chia sẻ cảm nghĩ của mình về cách áp
dụng những lý thuyết đó vào cuộc các cuộc cách mạng tại
Ả-rập thời gian vừa qua?
<strong>Acemoglu:</strong> Vâng, trong 15 năm vừa qua, phần lớn các
nghiên cứu của tôi liên quan đến chủ đề mà ông có thể
gọi, một cách khái quát, là "kinh tế chính trị". Tôi nghĩ
chúng ta nên đề cập đến các nghiên cứu này một chút, rồi
sau đó sẽ chuyển sang bàn về những dịch chuyển.
<strong>Tờ Region:</strong> Tuyệt vời.
<strong>Acemoglu:</strong> Nghiên cứu chuyên môn của tôi không bắt
đầu với kinh tế chính trị, mặc dù khi tôi bắt đầu học
về kinh tế ở trường phổ thông và đại học, tôi có mối
quan tâm đặc biệt tới khái niệm mà ngày nay ông có thể gọi
là "kinh tế chính trị" - tức là sự tương tác giữa chính
trị và kinh tế.
<div class="boxleft300"><img
src="http://danluan.org/files/u1/sub02/acemoglu01032012.jpg" width="235"
height="238" alt="acemoglu01032012.jpg" /><div class="textholder">Daron
Acemoglu. Ảnh: Tờ Region</div></div>
Nhưng sau này ở đại học và cao học, tôi bắt đầu nghiên
cứu về các vấn đề liên quan đến vốn con người, tăng
trưởng kinh tế v.v... Nhưng sau một thời gian, tôi nhận ra
rằng, ông biết đấy, vấn đề thực sự của tăng trưởng
kinh tế không nằm ở chỗ một số quốc gia có khả năng sáng
tạo khoa học kỹ thuật và một số quốc gia khác không có, hay
một số nước có lãi suất tiết kiệm cao và một số nước
khác không có. Chúng thực sự liên quan đến việc các xã hội
đã chọn những con đường thực sự khác nhau để tổ chức
chính mình.
Có rất nhiều mối liên hệ có ý nghĩa giữa đầu ra của nền
kinh tế với cấu trúc chính trị của xã hội. Và những mối
liên hệ này có xu hướng tạo ra nhiều cơ chế để điều
chỉnh nền kinh tế và tạo ra những động lực khác nhau. Và
tôi bắt đầu tin rằng - và điều này đã được phản ánh
trong nghiên cứu của tôi - rằng bạn sẽ không thể đi xa trong
việc giải quyết các vấn đề phát triển kinh tế, nếu bạn
không bắt đầu cùng một lúc giải quyết những nền tảng mang
tính thể chế có tác động tới tăng trưởng.
Điều này khiến tôi chuyển sang hướng tìm hiểu, bằng lý
thuyết và thực nghiệm, rằng thể chế tạo động lực kinh
tế như thế nào, và tại sao các thể chế này lại khác nhau
ở mỗi quốc gia. Chúng phát triển theo hướng nào theo thời
gian? Và tính chính trị của thể chế - tức là - không chỉ xem
xét một thể chế này tốt hơn thể chế kia về mặt kinh tế,
mà còn đánh giá tại sao một số loại thể chế lại được
người ta lựa chọn?
Điều tôi muốn nói ở đây là, nếu chỉ xét về tăng trưởng
kinh tế, thì thật là vô lý khi xã hội chọn thể chế mà cấm
đoán sở hữu tư nhân, hoặc tạo ra một môi trường mà trong
sở hữu tư nhân cực kỳ bấp bênh, tôi có thể dễ dàng
chiếm đoạt quyền sở hữu của bạn. Nhưng xét về mặt chính
trị, thì một thể chế như thế lại rất hữu lý.
Nếu tôi là nhà cầm quyền, và tôi lo ngại rằng bạn sẽ trở
nên giàu có và thách thức quyền lực chính trị của tôi, thì
sẽ là hữu lý cho tôi khi tạo ra một thể chế không bảo
đảm quyền sở hữu của bạn. Nếu tôi lo ngại bạn tạo ra
những doanh nghiệp mới và lôi kéo công nhân của tôi, thì sẽ
là hữu lý cho tôi để áp đặt những luật lệ lên bạn theo
cách hoàn toàn giết chết khả năng phát triển và sáng tạo
của bạn.
Như thế, nếu tôi sợ mất quyền lực chính trị vào tay bạn,
thì tôi sẽ bị điều chỉnh bởi tính chính trị của thể
chế, tại đó sự logic không dựa vào hậu quả kinh tế, mà
được tính bằng hậu quả chính trị. Điều này có nghĩa là,
khi cân nhắc một số cải tổ, điều mà phần lớn các chính
trị gia và thành phần ưu tú nắm quyền trong xã hội thực sự
quan tâm không phải là liệu cải cách này sẽ đem lại lợi
ích cho đa số trong xã hội, mà liệu nó sẽ giúp nhóm lãnh
đạo dễ dàng hay khó khăn hơn trong việc níu kéo quyền lực.
<div class="boxright200"><div class="quotebody"><div class="quoteopen"><img
class="quoleft" src="/misc/quoleft.png"/></div>Chính trị gia quan tâm
đến việc níu kéo quyền lực hơn là cải thiện xã hội.<img
class="quoright" src="/misc/quoright.png"/> <br
class="quoteclear"></div></div>
Đó là vấn đề cần quan tâm đầu tiên, nếu bạn muốn hiểu
sự hoạt động của thể chế. Đây là lĩnh vực mà tôi cống
hiến phần lớn thời gian của mình trong suốt 10 năm qua, mặc
dù tôi đã làm việc với nó hơn 16 năm nay, và rất nhiều công
trình là cùng với Jim Robinson. Jim và tôi là đồng tác giả
của một số bài viết về ảnh hưởng của thể chế đến
phát triển kinh tế. Chúng tôi đã viết rất nhiều về tiến
trình phát triển và chuyển đổi chính trị, về độc tài, dân
chủ, và một loạt bài về các vấn đề của quyền lực và
lãnh đạo chính trị v.v... Một số nghiên cứu này là trụ
cột của cuốn sách "Economic Origins of Dictatorship and Democracy"
của chúng tôi, và tôi sẽ bàn về nó sau đây trong bối cảnh
câu hỏi của ông về các cuộc cách mạng Ả-rập. Chúng cũng
dẫn tới một cuốn sách khác mà chúng tôi đã hoàn thiện - và
nó đây [chỉ vào một bản thảo nằm trên bàn], nó sẽ được
xuất bản vào năm tới.
<strong>Tờ Region:</strong> Tại Sao Có Quốc Gia Lại Thất Bại?
<strong>Acemoglu:</strong> Vâng, Tại Sao Có Quốc Gia Lại Thất
Bại? (Why Nations Fail - Tựa đề cuốn sách mới). Đây là một
cách nhìn rộng hơn về những nguyên nhân sâu xa, theo chúng tôi,
đã tạo ra sự khác biệt lớn giữa các đầu ra của nền kinh
tế và cách tổ chức các nền kinh tế mà bạn chứng kiến
trên toàn thế giới, và chúng tôi cố gắng tạo ra một lý
thuyết chặt chẽ về vấn đề này, với cách nhìn khác biệt
so với cách hiểu phổ biến trên truyền thông và trong các vòng
tròn quyền lực. Nó cũng, trên một số phương diện, khác với
những quan điểm mà các nhà kinh tế đã đưa ra. Chúng tôi
nhấn mạnh tới khía cạnh chính trị của thể chế, hơn là
vào vị trí địa lý hay văn hóa, điều mà nhiều phương tiện
truyền thông và các nhà hoạch định chính sách nhấn mạnh, hay
những điều liên quan đến chính sách tối ưu và làm sao chúng
ta có thể cải thiện chính sách, thiết kế những chính sách
tốt hơn - điều mà các nhà kinh tế thường nhấn mạnh.
Cách nhìn của chúng tôi rằng giới hạn chính trị là vấn
đề trung tâm. Và phát triển là làm thế nào để phá bỏ
những giới hạn chính trị đó, thay vì chỉ suy nghĩ trong phạm
vi của giới hạn chính trị hiện tại và tìm cách tối ưu hóa
thuế má hay bảo đảm thất nghiệp v.v... trong giới hạn chính
trị này.
Rõ ràng hai thứ này bổ trợ lẫn nhau, nhưng tôi nghĩ cách nhìn
này hoàn toàn khác biệt với những cách nhìn tồn tại trước
đây. Và đó là điều chính yếu đã làm tôi bận rộn trong
suốt mấy năm qua.
Và sau khi đã đi một vòng khá dài, xin quay trở lại câu hỏi
mà ông đặt ra, về các cuộc cách mạng Ả-rập.
<strong>Tờ Region:</strong> À, vâng. Tôi đọc thấy lời nói đầu
của ông trong cuốn Tại Sao Có Quốc Gia Lại Thất Bại chỉ
ngắn ngọn là: "Tại sao người dân Ai Cập lại đổ ra Quảng
Trường Tahrir [để hạ bệ Hosni Mubarak, và điều này có nghĩa
gì với sự hiểu biết của chúng ta về nguyên nhân của thịnh
vượng và nghèo đói]."
<div class="boxright200"><div class="quotebody"><div class="quoteopen"><img
class="quoleft" src="/misc/quoleft.png"/></div>Phát triển sẽ đến khi
các giới hạn chính trị được gỡ bỏ.<img class="quoright"
src="/misc/quoright.png"/> <br class="quoteclear"></div></div>
<strong>Acemoglu:</strong> Chính xác. Nếu bạn nghĩ về cách mạng
Ả-rập, tôi cho rằng có một số vấn đề trung tâm, và một
số trong đó là trọng tâm của cuốn sách này, một số khác
là trọng tâm của cuốn sách trước, "Economic Origins of
Dictatorship and Democracy", cũng như cuốn sách mới.
Điều đầu tiên, mà chúng tôi rất chú trọng trong cuốn sách
này, là các xã hội này không chỉ độc tài ở phương diện
họ cấm đoán các cuộc bầu cử. Họ là những xã hội độc
tài theo một cách rất đặc thù, nhưng cũng rất phổ biến
trên thế giới, đó là một nhóm nhỏ trong xã hội kiểm soát
cả quyền lực chính trị lẫn tài nguyên kinh tế.
Như thế, nếu bạn nhìn vào các xã hội từ Tunisia tới Ai
Cập, từ Syria tới Bahrain hay Libya, một nhóm nhỏ gồm cách
thành phần ưu tú chiếm giữ quyền lực chính trị, giới hạn
khả năng lên tiếng của gần như tất cả những người khác
trong xã hội về chính trị, và họ sử dụng quyền lực chính
trị của mình để phân bổ tài nguyên kinh tế của quốc gia
cho họ và chỉ họ mà thôi.
Ở Libya thì điều này khá rõ ràng. Ở Syria, điều này bây
giờ cũng rõ ràng; các tờ báo đã giải thích chi tiết cách mà
thiểu số Alawite nắm giữ không chỉ các vị trí kinh tế béo
bở, mà cả các vị trí tối cao trong quân đội và chính
quyền. Ở Bahrain, vấn đề cũng rõ với nhóm thiểu số Sunni.
Ở Tunisia hay Ai Cập, tình hình có vẻ mềm mỏng hơn, theo cách
là nhiều nhóm lợi ích được ưu đãi có quan hệ chặt chẽ
với những nhóm thân hữu của Mubarak hay Ben Ali. Và ở những
quốc gia này, quân đội và lực lượng an ninh trên thực tế
đã tìm mọi cách ngăn cản những nỗ lực dân chủ hóa.
Hậu quả, có lẽ không làm chúng ta ngạc nhiên, là nếu bạn
có một hệ thống chính trị nơi mà một nhóm nhỏ nắm quyền
lực chính trị để đạt quyền lợi kinh tế của riêng nó,
thì phát triển kinh tế cũng rất đáng thất vọng. Nó không
khuyến khích công nghệ mới đi vào; nó không cho người ta sử
dụng tài năng của mình; nó không cho kinh tế thị trường
hoạt động; nó không tạo động lực cho phần lớn dân số;
và trên hết, nó cổ vũ những người nắm quyền đè nén
những hình thức sáng tạo hay thay đổi kinh tế bởi vì họ lo
ngại đó sẽ là mối đe dọa tới sự ổn định của họ.
Và như thế kết quả là một phần lớn dân số bị loại
khỏi quyền lên tiếng chính trị, và họ bị loại khỏi quyền
lực kinh tế và chất lượng cuộc sống của họ cũng không
được cải thiện vì không có tăng trưởng kinh tế đủ mạnh.
Có một số ngoại lệ, ví dụ như Tunisia và Ai Cập có chứng
kiến một số thành tựu kinh tế. Họ có phát triển về mặt
giáo dục phổ cập trong vòng 20 năm gần đây. Nhưng nhìn chung,
đại đa số trong xã hội cảm thấy họ không được gì nhiều
từ sự cải thiện này, và họ họ có rất ít niềm tin rằng
hệ thống chính trị sẽ phục vụ quyền lợi của họ.
Vậy, cần phải làm gì? Vâng, phần lớn thời gian, câu trả
lời là không làm gì được cả, bởi vì một hệ thống chính
trị như thế được cấu tạo và tồn tại chính là để từ
chối quyền lực và tiếng nói của số đông. Nếu đa số có
quyền lực thực sự thì hệ thống như vậy đã không thể
tồn tại - giống như một chế độ nô lệ đã không thể tồn
tại nếu 90% nô lệ thực sự có quyền cất tiếng nói.
Nhưng 90% này có lợi thế số đông to lớn nếu họ được tổ
chức - ví dụ như ở Syria, khi xã hội do nhóm Alawites cai trị
nhưng đây là nhóm thiểu số. Vì thế sẽ là rất khó để
giữ số đông này trật tự trong thời gian dài. Đặc biệt là
khi có những bất ổn và những mồi lửa kích thích, ví dụ
như ngòi lửa tới từ Tunisia. Ở phần còn lại của Trung
Đông, người ta bắt đầu tổ chức nhau lại và giải quyết
vấn đề hành động tập thể. Họ đã đưa ra những yêu cầu
thực sự tới những người nắm giữ quyền lực.
<div class="boxright200"><div class="quotebody"><div class="quoteopen"><img
class="quoleft" src="/misc/quoleft.png"/></div>Liệu các cuộc cách
mạng Ả-rập sẽ theo gương cuộc Cách Mạng Vinh Quang (Glorious
Revolution) ở nước Anh hay cuộc Cách Mạng Tháng Mười ở
nước Nga?<img class="quoright" src="/misc/quoright.png"/> <br
class="quoteclear"></div></div>
Và những yêu cầu đó là gì? Những người bước xuống quảng
trường Tahrir thực sự muốn có những thay đổi sâu rộng và
cơ bản. Họ muốn thay đổi sâu rộng và cơ bản một phần vì
lý do kinh tế. Nhưng đồng thời, tôi nghĩ, nếu bạn đọc các
blog và những bài họ viết, rõ ràng họ cũng nghĩ những thay
đổi cơ bản chỉ có thể đến từ thay đổi chính trị. Trên
thực tế, ngay từ đầu, rất nhiều thảo luận và tranh luận
về "cải tổ hay không cải tổ" đã tập trung vào thay đổi
chính trị.
Như thế, bước đi đầu tiên của chính quyền Mubarak là nói:
"OK, được rồi, các bạn muốn cải cách? Chúng tôi sẽ cho các
bạn cải cách. Hãy cứ yên tâm về nhà đi!". Và phản ứng
của những người ở quảng trường Tahrir là: "Không, ông điên
à, nếu chúng tôi về nhà, ông sẽ lại tiếp tục duy trì hệ
thống như trước đây".
Đây là lý thuyết chính, là yếu tố quan trọng nhất trong lý
thuyết mà Jim và tôi đã phát triển trong cuốn "Economic Origins
of Dictatorship and Democracy". Vấn đề này cũng được bàn đến
một phần nào đó trong cuốn "Tại Sao Có Quốc Gia Lại Thất
Bại". Nếu bạn có thể giải quyết được vấn đề hành
động tập thể và đưa ra một số yêu cầu, thì những hứa
hẹn thay đổi hay biện pháp kinh tế hay cải tố chính trị
trong tương lai là chưa đủ. Bởi nếu mọi người về nhà và
dừng hành động tập thể (như tập trung ở quảng trường
Tahrir) lại thì ngày mai, cái động lực để chính phủ thực
sự cải tổ kinh tế và thay đổi thể chế chính trị sẽ
biến mất.
Và đó là điều mà những người biểu tình ở quảng trường
Tahrir đang làm: "Không, chúng tôi không tin ông. Nếu chúng tôi
trở về nhà, ông sẽ lại tái tạo cái hệ thống cũ". Cách duy
nhất để đảm bảo những cải cách được thực hiện là thay
đổi sự phân bổ quyền lực chính trị và khiến cho những
cải cách có hiệu lực ngay lập tức. Đó là điều mà những
người ở quảng trường Tahrir muốn.
Do đó, ở mức độ nào đó, chúng tôi hiểu qua lăng kính của
lý thuyết này, rằng các động lực tương tác ra làm sao, tại
sao các yêu cầu lại được đưa ra và tại sao giới cầm
quyền lại cố gắng đưa ra những nhượng bộ, và tại sao họ
lại không thành công khi dân chúng đòi hỏi những cải cách
chính trị sâu rộng hơn.
Câu hỏi lớn là: Liệu đây sẽ là cuộc cách mạng chính trị
giống như cuộc Cách Mạng Vinh Quang ở Anh Quốc, tạo ra một
tiến trình cơ bản để thay đổi hệ thống chính trị và kinh
tế một cách tương ứng? Đó chính là cuộc cách mạng cần
thiết, đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển của
các quốc gia. Đó là một trong những tranh luận chúng tôi đưa
ra.
Hay là nó sẽ là một dạng cách mạng như Cuộc Cách Mạng
Tháng Mười của người Bolshevik, hay như những phong trào độc
lập ở khu vực Châu Phi hạ Sahara vào những năm 1960, khi mà có
sự thay đổi quyền lực chính trị, nhưng nó chỉ chuyển giao
từ tay một nhóm này sang một nhóm khác, để rồi nhóm đó
lại tạo ra hệ thống chính trị như cũ và bắt đầu một
tiến trình bóc lột nhân dân giống hệt trước đây?
Chính quyền Bolshevik đương nhiên là khác biệt với Nga Hoàng
(Romanovs), nhưng họ đã tạo ra một hệ thống bóc lột thậm
chí còn hơn cả chế độ Nga Hoàng. Nhiều lãnh đạo độc lập
của các quốc gia thuộc Châu Phi hạ Sahara, từ Nkrumah đến
Mugabe đến Kenyatta, tất cả rõ ràng đều gắng chí đánh
đuổi dân da trắng khỏi đất nước. Và họ có những yêu
cầu rất chính đáng, giống như người dân Ai Cập ngày hôm
nay, nhưng hệ thống mà họ tạo ra thì hoặc bị tha hóa thành
cái gì đó rất tồi tệ, hoặc chính họ tạo ra những hệ
thống còn kinh khủng hơn, ví dụ như Mugabe đã làm khi ông này
đập tan chế độ phân biệt chủng tộc kinh khủng của Ian
Smith để rồi tạo ra một thể chế khác không kém phần khủng
khiếp.
Trước đó, vào những năm 1960, Nkrumah lên nắm quyền ở Ghân,
và ở Siera Lêon, Margai lên nắm quyền. Margai tái tạo một hệ
thống độc tài giống như cũ. Nó có lẽ chỉ hơn hệ thống
cai trị của Anh Quốc một chút xíu, như sau đó Margai bị thay
thế bởi người anh em cùng cha khác mẹ, và sau nữa là Siaka
Stevens vào năm 1967. Stevens đã khiến mọi thứ trở nên tồi
tệ hơn rất nhiều, nhưng mọi nguồn gốc là bắt đầu từ
những gì Margai đã làm. [Ông này đã] chỉ lên nắm hệ thống
cai trị mà người Anh tạo tạo ra trước đó, và dùng nó để
đạt mục đích chính trị và kinh tế của riêng mình. Dưới
thời Stevens, cả hệ thống này đã sụp đổ.
Vậy nên không có gì đảm bảo rằng một phong trào cách mạng
sẽ chuyển biến thành một cuộc cách mạng chính trị sâu
rộng, một sự thay đổi lớn hơn nhiều so với một cuộc
đảo chính, nơi mà một nhóm này tiếm quyền lãnh đạo của
một nhóm khác. Và một lần nữa, đó là một phần của cuốn
Tại Sao Có Quốc Gia Lại Thất Bại là nhằm giải thích các
điều kiện mà một cuộc cách mạng có thể diễn ra, và diễn
giải những vết cắt dài của lịch sử và những loại hình
thể chế mà chúng ta thấy quanh ta dưới ánh sáng của lý
thuyết này.
________________________
<h2>Thư tới tòa soạn: Đó là Thể Chế, đồ ngu!</h2>
Một bài phỏng vấn tuyệt vời. Quan điểm của tôi về vấn
đề này là cần có một cuộc cách mạng thành công, thay thế
cả những người lãnh đạo lẫn thể chế mà họ dùng để duy
trì quyền lực. Nếu chỉ có những người lãnh đạo bị thay
thế, thể chế vẫn tiếp tục được duy trì thì chẳng có gì
tốt đẹp xảy ra cho đa số. Tôi tự hỏi đất nước chúng ta
có thể tận dụng lý thuyết tuyệt vời này như thế nào vào
thời điểm này, ví dụ, với mối liên hệ tới các cuộc cách
mạng Ả-rập?
---Willis Cook
_________________________
[*] Daron Acemoglu is the Charles P. Kindleberger Professor of Applied
Economics in the Department of Economics at the Massachusetts Institute of
Technology. He is an elected fellow of the American Academy of Arts and
Sciences, the Econometric Society, the European Economic Association, and the
Society of Labor Economists. He has received numerous awards and fellowships,
including the inaugural T. W. Shultz Prize from the University of Chicago,
the Sherwin Rosen Award for outstanding contributions to labor economics in
2004, and the John Bates Clark Medal in 2005. His research interests include
political economy, economic development and growth, human capital theory,
growth theory, innovation, search theory, network economics, and learning.
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/11263), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét