xã hội mà trái lại làm cho xã hội phát triển chất lượng,
nhanh hơn, bền vững hơn. Phản biện không phải là mổ xẻ,
chỉ trích mà là sự bổ sung nhằm "chuẩn mực hóa" các giá
trị cuộc sống và xã hội, giúp nhau cùng phát
triển.</strong></em>
Bể học mênh mông, tìm hiểu được các nền tảng, các nguyên
lý cơ bản, giống như các công nghệ nguồn trong khoa học, các
nguồn gốc sâu xa của mỗi sự việc luôn là ước muốn của
con người biện chứng và cả trong các triết lý cao siêu của
tôn giáo, âm nhạc, và khoa học. Nhiều lần, tôi được nghe
người ta đàm đạo đại ý: "Phải chăng nền tảng kiến thức
để thực hiện tốt các loại hình, phương pháp phản biện và
phản biện xã hội là triết học và kinh tế"? Đây là câu
hỏi không dễ trả lời vì nó phụ thuộc vào 3 yếu tố năng
lực phản biện, khả năng chịu nghe phản biện của người
"mời" phản biện và xã hội đánh giá về chất lượng phản
biện!.
Phản biện có lẽ là một từ của tiếng Việt, không có trong
tiếng Trung Quốc, tuy lấy hai từ Hán Việt chắp lại: "Phản"
như trong phản đối, phản kháng, phản công, phản bác... và
"Biện" như trong biện luận, biện bạch, biện minh, biện hộ.
"Phản biện" trong hoạt động khoa học là đánh giá một công
trình khoa học khi công trình đó được bảo vệ trước một
hội đồng khoa học để lấy học vị hoặc để được công
nhận sự đúng đắn.
<center><img
src="http://tuanvietnam.vietnamnet.vn/assets/images/0505boxit_1323761340.jpg"
/></center>
<center><em>Dự án khai thác bauxite ở Tây Nguyên nhận được
nhiều ý kiến phản biện của xã hội.</em></center>
Ai đã đặt ra từ phản biện ở Việt Nam? Tôi được nghe Gs
Hoàng Tụy kể lại đầu 1960, GS và các đồng nghiệp ở khoa
Toán Đại học Tổng hợp Hà Nội muốn thực hiện phong cách
nghiên cứu khoa học và đào tạo mới, cho nên gặp chuyện
luận án khi bảo vệ phải có opponent (từ Nga), Gs Hoàng Tụy
bèn nghĩ ra từ phản biện để dịch từ "opponent". Thế là
dần dần thành phổ biến, và đi ra ngoài xã hội để có cuộc
sống riêng.
Theo nhà thơ Việt Phương "phản biện" trong phạm vi rộng, không
chỉ trong hoạt động khoa học, là rà soát, khẳng định, bổ
sung, phát triển một đề án, một công trình, nhằm đạt một
hoặc những mục tiêu xã hội thống nhất. "Phản biện" không
nhất thiết bao gồm phản bác, nhưng cũng có nhiều khi có phần
phản bác. Đặc điểm của "phản biện" là dựa trên lập
luận khoa học và chứng cứ thực tế, thực tiễn. Còn "dư
luận xã hội", "góp ý", "kiến nghị", "khuyên can" ...thì không
nhất thiết phải dựa trên lập luận khoa học và chứng cứ
thực tế, thực tiễn. "Phản biện xã hội" là thuật ngữ
xuất hiện trong Nghị quyết Đại hội X năm 2006 của Đảng
cộng sản Việt Nam. "Phản biện xã hội" là phản biện của
cộng đồng, của xã hội dân sự, của nhân dân.
Khi có xã hội loài người là có phản biện xã hội. Phản
biện bằng cử chỉ, bằng lời, bằng văn bản (có cả báo
chí). Thế thì phản biện là quy luật tồn tại và phát triển
của xã hội, quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt
đối lập. Phản biện xã hội không phản lại, không chống
lại xã hội mà trái lại làm cho xã hội phát triển chất
lượng, nhanh hơn, bền vững hơn. Phản biện không phải là mổ
xẻ, chỉ trích mà là sự bổ sung nhằm "chuẩn mực hóa" các
giá trị cuộc sống và xã hội, giúp nhau cùng phát triển.
Ở nhiều nước, giới cầm quyền có những tổ chức tư vấn,
và xã hội có những "kho tư tưởng" (think tank) phi Chính phủ,
làm công việc nghiên cứu, nêu khuyến nghị hoạch định chính
sách quốc gia, cùng đóng góp tham gia làm biến chuyển một
thực tại, hoặc ý tưởng tương lai nào đó, tức là làm công
việc phản biện xã hội. Như Trung Quốc hiện có chừng 2000
"think tank", gồm vài trăm nghìn người, về số lượng đứng
thứ hai trên thế giới.
Ở nhiều nước, phản biện xã hội chủ yếu là phản biện
khuyến nghị chính sách của các think tank. Ở nhiều nước
khác, phản biện xã hội chủ yếu là phản biện chính cách
soạn thảo và nội dung soạn thảo chính sách của giới cầm
quyền. Đòi hỏi sống còn của phản biện xã hội là : khoa
học hóa, chuẩn xác, thiết thực và dân chủ hóa. Tức là đòi
hỏi cái tâm sáng, cái tầm cao, ý kiến có lập luận và dẫn
liệu minh chứng có thuyết phục của những người phản biện
và của những người nhận phản biện. Có được như vậy thì
phản biện xã hội là tốt, xây dựng, tích cực, khẳng định
chế độ chính trị, xã hội, phát triển dân tộc và đất
nước.
Phản biện xã hội không những chỉ cần nền tảng là triết
học và kinh tế, mà dẫu chỉ nói riêng về hiểu biết, còn
cần đến nhiều kh́oa học khác nữa, như xã hội học, nhân
học, sử học, luật học, dân tộc học và cả hiểu biết về
khoa học tự nhiên. Hay nói cách khác là cần có nền tảng văn
hóa (văn hóa nghĩa rộng). Phản biện xã hội đặc biệt đòi
hỏi có trải nghiệm nhân sinh và xã hội, đòi hỏi từng trải
và kinh nghiệm sống.
Ở các nước tiên tiến, họ chủ trương mọi sinh viên ở các
trường đại học (không phải trường kỹ thuật mang tính dạy
nghề) đều phải học liberal arts tức là có hiểu biết cơ
bản về (1) Khoa học tự nhiên: sinh học, toán, hóa, lý; (2) Khoa
học xã hội gồm lịch sử, tâm lý, xã hội, kinh tế; (3) Văn
học và nghệ thuật: âm nhạc, họa và văn chương; (4) Phương
pháp phân tích vấn đề: chủ yếu logic, cơ sở của triết
học. Ngay từ khi ngồi ghế nhà trường, sinh viên đã phải
viết bài trình bày vấn đề và lịch sử của nước mình.
Tất nhiên không phải mọi học sinh ở đại học đều được
trang bị như thế nhưng đó là triết lý giáo dục. Suy cho cùng,
người ta chỉ có thể phản biện đúng đắn nếu được trang
bị văn hóa cơ bản.
Tất nhiên nhà phản biện về vấn đề chuyên sâu thì phải có
sự hiểu biết chuyên sâu. Nhưng chuyên sâu không đủ vì mọi
hành động đều có ảnh hưởng đến nhiều vấn đề xã hội
khác nhau. Biện luận vấn đề nào đó tuy khó, nhưng phản
biện càng khó hơn. Tất nhiên đòi hỏi phải có vốn triết
học, kinh tế và chừng mực nào khoa học phổ quát (phổ
thông), đặc biệt là vốn liếng chuyên ngành (đối tượng)
phản biện và vốn sống. Nhưng trước hết người phản biện
phải có cái tâm trong sáng cống hiến cho khoa học và xã hội,
cũng như cầu thị học hỏi, biết lắng nghe có phân tích và ý
thức tiếp nhận cái đúng từ nhiều chiều thì mới có sức
thuyết phục. Có những người giỏi nhưng thiếu cái tâm dễ
trở thành cãi lộn hoặc khoe tài ăn nói.
Các nhà triết học hiểu biết rất nhiều, đúc kết rất
nhiều trên những cơ sở đã suy ngẫm, nhào nặn tư duy và
trải nghiệm. Các nhà kinh tế cũng mổ xẻ nhiều vấn đề
thời sự về kinh tế xã hội. Trong cuộc sống chúng ta dễ
nhìn thấy các tác động nhưng khó nhìn thấy nguyên nhân hơn
rất nhiều. Nếu các nhà lãnh đạo chịu khó tìm hiểu, hiểu
rõ hơn người dân thường, hiểu biết thấu tháo hơn, hành xử
có "tâm" có "tầm" hơn thì người dân sẽ được hưởng lợi
nhiều hơn, xã hội và đất nước sẽ phồn vinh, hạnh phúc
hơn. Luôn khao khát công lý, tự do, yêu mến cái đẹp "chân
thiện mỹ" cũng sẽ là một nền tảng đáng để hy sinh và
cống hiến.
Có ý kiến cho rằng, từ lâu, khoa học kinh tế đã không đứng
một mình mà luôn gắn với chính trị. Khoa học, lúc đầu chỉ
có triết học, sau mới phân chia ra thành nhiều bộ môn, vật
lý, toán, y học ... nhưng cuối cùng cũng phải quay về với
triết học mới giải quyết được các bế tắc. Người Việt
thông minh nhưng nhìn chung chưa quan tâm đúng mức về triết
học cho nên cũng ảnh hưởng đến những thiếu hụt đáng
tiếc đối với nhu cầu bứt phá, đổi mới tư duy. Đương
nhiên phản biện xã hội lại càng phải học nhiều thứ, không
chỉ riêng triết học và kinh tế, bởi vì "xã hội" là một
phạm trù vô cùng rộng. ABC đầu tiên phải học cho làm công
tác phản biện xã hội nói chung là triết học (đích thực) và
kinh tế. Thậm chí còn có thể nói, muốn làm người có ích
thì đầu tiên phải học triết học và kinh tế, có như vậy
kiến thức và kỹ năng chuyên môn khác của mình mới phát huy
được.
Có lần, tôi cứ suy ngẫm mãi khi nhận được mail tâm sự của
một người bạn đồng tâm, Anh Nguyễn Minh Nhị - nguyên Chủ
tịch Ủy ban nhân dân tỉnh An Giang nguyên văn như sau: "Theo tôi,
nhà báo hay làm gì có liên quan với "nghề" nói và viết thì
phải xác định: Phục vụ cho ai, đến mức nào và trong môi
trường nào để có cách "viết và lách" cho đạt yêu cầu mình
tự đặt ra. Nhưng tuyệt đối không được nói-viết sai và
bậy, càng không trái với ý tưởng của mình. Thà "câm" còn
tốt hơn kẻ nói càn để lưu hậu thế. Môt điều cần lưu ý
để viết và nói cho đối tượng nào, cái nầy nó quan hệ
đến vấn đề là ta đang đứng trên cái nền văn hoá nào để
nói và viết cho cho đạt yêu cầu. Báo chí bây giờ "lề" nào
đọc cũng khó vô quá!" vv...
Nâng cao chất lượng phản biện đương nhiên cần có kiến
thức, nhưng không chỉ có kiến thức và kiến thức không chỉ
xoay quanh triết học và kinh tế. Cái cần nhất cho phản biện
xã hội ở nước ta, trước hết là có tự do tư tưởng, tự
do ngôn luận, tự do báo chí mặc dù những quyền này đã
được quy định trong Hiến pháp. Một xã hội phát triển các
hoạt động phản biện có chất lượng, hiệu quả cao phải
trên cơ sở trình độ dân trí cao và tương đối đồng đều.
Phản biện và phản biện xã hội đòi hỏi tâm sáng, tầm cao,
cách đúng của những người phản biện và những người nhận
phản biện. Chúng tôi nghĩ rằng phản biện (của từng người)
và phản biện xã hội có nền tảng văn hóa càng cao thì càng
có giá trị, có hiệu quả. Có khi đối tượng và mối tương
giao trong phản biện là người này với người kia, nhưng cũng
có khi một người với tập thể và một người với cả xã
hội.
Phản biện và phản biện xã hội không phải là khả năng
riêng có của các nhà trí thức, các bậc hiền tài. Nhiều
nước tiên tiến vẫn có phương pháp đào tạo hiện đại và
văn minh là đưa chương trình khích lệ và dạy về khả năng
phản biện cho học sinh từ nhỏ. Đã học lên đại học thì ý
thức và năng lực phản biện của sinh viên trở thành nhu cầu
không thể thiếu được. Thợ thuyền, dân cày, người lao
động bình thường, với kinh nghiệm nhân sinh và từng trải
sống của mình, với góc nhìn trực diện và sâu sắc từ thực
tiễn thường phản biện và phản biện xã hội rất xây dựng,
sáng suốt và đúng mực.
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/10919), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét