phim ảnh, nghề báo đẹp như được một phủ lớp hào quang.
Nhà báo được tiếp xúc với số lượng người cực lớn,
trong đó có nhiều quan chức cao cấp, văn nghệ sĩ nổi tiếng.
Nhà báo có thể "dồn" một ông cốp tới lúc phải đắng
họng, có thể vạch trần những âm mưu xấu xa, có thể bá vai
bá cổ một nhà văn chụp ảnh, hay ôm hoa đứng bên các nghệ
sĩ. Nhà báo có xu hướng là người quảng giao, rất hiểu
biết, nói chuyện hay ho, trên thông thiên văn dưới tường
địa lý, giữa biết đủ ngóc ngách của xã hội. Nhà báo có
xu hướng thông minh, hài hước, dũng cảm, biết chụp ảnh.
Nghề báo là nghề đầy vinh quang và có cả sự phiêu lưu mạo
hiểm…
Đó là suy nghĩ của nhiều người ngoài ngành về nghề báo và
nhà báo. Tất nhiên, không phải 100% ý kiến đánh giá đều như
vậy. Ở thái cực kia, người ta lại nghĩ nhà báo Việt Nam là
cái lũ đầu rỗng, nỏ mồm chém gió và nói phét, đã thế
lại đểu, chỉ giỏi vặt tiền doanh nghiệp, nói tục chửi
bậy kinh khiếp mà viết lách thì không bài nào sạch lỗi.
Người ta cũng có thể nghĩ nhà báo Việt Nam là một lũ cừu,
cứ sểnh ra là viết sai, viết láo, viết không có lợi cho tình
hình chung, làm phương hại tới quan hệ giữa Việt Nam và một
quốc gia nào đó.
Người ta còn nghĩ nhà báo Việt Nam là một bọn bồi bút, bọn
lưỡi gỗ tuyên truyền phản dân hại nước, ngậm miệng ăn
tiền. Không đếm được có bao nhiêu lời mạt sát "lề
phải" trên mạng: "não nhẵn", "óc phẳng", "hèn
hạ", "ngu xuẩn", "vô lương tâm"…
Tuy nhiên, không thể tóm gọn diện mạo của cả làng báo Việt
Nam trong một vài tính từ tích cực hay tiêu cực nào. Vì họ
có tất cả những gương mặt ấy, khía cạnh ấy. Và dù thế
nào đi nữa, trong đội ngũ các chiến sĩ trên mặt trận văn
hóa-tư tưởng (cách gọi khác của từ "đàn cừu"), vẫn
luôn có những nhà báo lề phải ngày đêm lặng lẽ mang những
gì tốt đẹp nhất mình có thể tìm được đến cho độc
giả.
Tôi kính phục họ - những nhà báo trung thực, giấu sự phản
kháng vào trong thầm lặng. Thật tiếc là, dẫu vô cùng muốn
viết về họ, nhưng ngay cả lúc này, tôi vẫn cứ phải giấu
tên các nhà báo ấy, để họ ở yên trong trận tuyến của họ
- vì lẽ mọi lời nói ám chỉ đến họ đều có thể trở
thành thông tin chỉ điểm.
<h2>"Nhưng chúng ta không thể bỏ mặc thế giới này…"</h2>
Họ trước hết là những người rất thông minh, sắc sảo. Và
chúng ta đều hiểu là, một người có đầu óc thông minh, sắc
sảo, biết xét đoán và biết phản biện, sẽ không bao giờ
chấp nhận sự định hướng, lừa mị, bưng bít. Không thể che
mắt họ bằng lối nhồi sọ của thế kỷ trước.
Họ cũng "phản động" chẳng kém bất kỳ nhà báo tự do,
blogger lề trái nào. Nhưng trong hoàn cảnh của họ, họ không
thể thoải mái viết bài phê phán, chỉ trích rồi đưa lên
mạng tùy thích. Họ im lặng, cố gắng mang đến cho độc giả
những thông tin tốt nhất có thể có được, thông qua một
lối diễn đạt nhẹ nhàng nhất, và chỉ thầm ước mong: rồi
độc giả sẽ hiểu.
Không có họ, ai là người đưa những thông tin đầu tiên về
đại dự án bauxite 2009 ở Tây Nguyên ra công luận?
Không có họ, ai đưa những phát ngôn "đỉnh cao trí tuệ"
trong chính trường Việt Nam lên mặt báo? Ai ghi lại những câu
nói "bất hủ", phản ánh trình độ (ít nhất là khả năng
tư duy logic, khả năng diễn đạt) đáng báo động của một
bộ phận không nhỏ quan chức nước nhà?
Không có họ, ai phản ánh về những vụ dân thường chết trong
đồn công an một cách bí hiểm? Cho dù nhiều sự việc đau
lòng như thế có thể chẳng đi về đâu, nhưng ít nhất, cũng
nhờ có họ mà chuyện đã được đưa ra công luận.
Không có họ, ai viết về mãi lộ? về lũ lụt, tai nạn, tiền
cứu trợ bị bớt xén hay hàng cứu trợ toàn bột giặt? về
những tai nạn thảm khốc – cho thấy một xã hội đầy rủi
ro, tỷ lệ tử chắc chắn là cao hơn mức 6/1.000 người
dân/năm rất nhiều? về những bê bối trong trường học, bệnh
viện? về một Vinashin vỡ nợ? Tất nhiên, việc báo chí viết
về Vinashin hay các bê bối tương tự rất có thể chỉ là kết
quả của những đấu đá nội bộ "trên thiên đình", trong
đó báo chí được sử dụng làm công cụ, vũ khí để bắn
giết nhau, nhà báo chỉ là những con tốt mà thôi. Nhưng dù sao
thì lũ tốt đen ấy cũng đã làm được công việc đưa một
phần sự thật ra ánh sáng.
Cũng có những lúc lề trái và lề phải "phối hợp tác
chiến" một cách rất hoàn hảo. Hình ảnh những người dân
đi đầu trong đoàn biểu tình mùa hè năm 2011, giương cao tờ
báo Thanh Niên với hàng chữ nổi bật trên trang nhất:
"<em>Không chủ trương trấn áp người biểu tình yêu
nước</em>", có đủ nói lên sự ủng hộ ngấm ngầm của lề
phải cho lề trái chăng? Tôi nhớ ở đâu đó, một độc giả
bình luận: "<em>Báo Thanh Niên đã góp sức để người dân
thể hiện lòng yêu nước một cách an toàn – và quý báo
cũng… an toàn!</em>".
Họ cũng ra đi. Ra đi nhiều lắm. Cứ sau mỗi vụ tờ báo nào
đó bị xử lý, rất có thể là lại có hàng loạt người
"bay". Nhất là với cái thứ văn hóa đổ vấy của người
Việt Nam, khi một loạt bài được "trên" biểu dương, thì
lãnh đạo tòa báo hưởng, mà khi loạt bài bị "đánh" thì
chỉ có thằng đánh máy, con sửa mo-rát là chết, mà lại là
chết trong âm thầm, không ai hay biết.
Cũng nhiều người tự động bỏ đi, vì chán ngán, vì bế
tắc. Một trong những người ấy đã gửi tôi một dòng tin
nhắn mà không bao giờ tôi quên được: "<em>Nhưng chúng ta
không thể bỏ mặc thế giới này cho những kẻ mà ta khinh
bỉ</em>". (1)
<h2>Vì nhân dân</h2>
Năm 2009, trong một bài về "Chuyện làm báo ở Sài Gòn trước
1975", tôi đã viết: "<em>… nghề báo thì bao giờ cũng vậy,
là niềm vui, là nỗi buồn, là lòng nhiệt tình của tuổi trẻ
và cả những giọt nước mắt</em>". Đó thực chất là điều
tôi muốn nói về báo chí Việt Nam sau năm 1975. Tôi không biết
trong cuộc chiến thầm lặng chống lại sự bưng bít, bóc trần
cái xấu, thúc đẩy sự minh bạch, bao nhiêu nhà báo đã lau
nước mắt.
Chiều 2/8/2011. Ngày ấy, ở Hà Nội diễn ra hai sự kiện: phiên
xử phúc thẩm TS. Luật Cù Huy Hà Vũ và cuộc họp giao ban báo
chí của Ban Tuyên giáo Thành ủy Hà Nội, với nội dung thông
báo kết quả điều tra vụ "đạp mặt người biểu tình".
Cảm giác "lạnh người" khi nghe tin ấy: Bộ Công an tổ
chức họp báo ngay tại Thành ủy Hà Nội (giữa trung tâm thủ
đô) để thông báo kết quả điều tra, và trước đó, tin
đồn ít nhiều rằng đã có những cuộc tiếp xúc, điều đình
giữa công an và người biểu tình bị đạp mặt – anh Nguyễn
Chí Đức. Chúng tôi đều hiểu rằng, không có lý gì mà công
an tự tin đến thế. Chắc là sẽ có một diễn biến gì đó…
3 giờ chiều, từ ngoài đường, tôi gọi điện cho bạn (vừa
ở cuộc họp báo ra):
- Tình hình sao rồi mày?
- Xong rồi. Họ bảo tay Đức chống đối, ngồi bệt xuống
đất, nên công an phải khiêng lên xe đưa về đồn. Ông Đức
cũng bảo không bị ai đánh, viết tường trình nói rõ thế
rồi.
- Còn cái clip kia?
- Không xác định được có phải là giả không.
- Thế bây giờ mày định…?
- Thì về viết bài, có thế nào viết như thế chứ còn định
gì. <em>So what?</em> (thế thì sao)
- <em>So what</em> cái cục cứt! – chưa bao giờ tôi thô lỗ như
thế trên điện thoại di động. – Mày định thế nào? Mày
muốn cứ thế mà tương vào bài à? Mày không hỏi Chí Đức
lấy một câu à?
- Mày muốn gì? Có giỏi thì mày viết đi, viết xem có đăng
được không?
Hai người chửi nhau một trận nảy lửa trên điện thoại.
- Đừng có vô lý thế. Mày phải hiểu là không thể khác
được. Trong trường hợp này tao chỉ có thể làm hết sức
mình là phản ánh lại đúng sự việc qua lời của công an, và
sẽ ghi rõ là "theo kết luận điều tra". Thông tin được
chừng nào tới người đọc tốt chừng ấy. Mày viết theo
kiểu đa chiều, lấy ý kiến Chí Đức, xem có đăng được
không? Sao cáu kỉnh vô lý thế? Có phải lỗi của tao không?
Đến lượt tôi ngồi bệt xuống đất, tay run bắn lên vì
giận. Phải, chính tôi mới là kẻ vô lý. Tại sao tôi lại
gầm lên trên điện thoại, lại văng tục với bạn tôi – nhà
báo mà tôi nể phục, quý trọng, nhà báo mà tôi vẫn thường
yêu mến bảo: "Như John Lennon và Paul McCartney, hai ta song kiếm
hợp bích". Tại sao tôi lại nói bạn như thế, trong khi cả
hai đều hiểu ai là những kẻ phải chịu trách nhiệm về tất
cả chuyện này.
Bất cứ người làm báo chuyên nghiệp nào cũng hiểu quá rõ
rằng, "trung thực, khách quan, công bằng" là các nguyên tắc
đạo đức hàng đầu; và nếu ở một nền truyền thông đa
chiều như phương Tây, thì sau khi dự một cuộc họp báo của
cơ quan công an như thế, việc tiếp theo phóng viên phải làm là
phỏng vấn "phía bên kia", tức là nạn nhân Nguyễn Chí
Đức, để xem anh có ý kiến như thế nào, có thực anh đã
viết tường trình khẳng định mình không bị đạp mặt hay
không.
Nhưng báo chí nước mình nó khác, khác ghê lắm. Mà chẳng
riêng báo chí, nói chung là cái nước mình nó khác. Video clip ghi
lại hình ảnh vụ đạp mặt không được thừa nhận một cách
thản nhiên. Cuộc họp báo của cơ quan công an, tổ chức tại
Thành ủy Hà Nội, không có mặt Nguyễn Chí Đức, cũng không
mời bất cứ một ai trong số những người đã ký kiến nghị
đề nghị xử lý nghiêm vụ đạp mặt công dân. Kết luận
chỉ hàm ý đơn giản là Nguyễn Chí Đức ăn vạ. Hỡi ôi, cả
một hệ thống xông vào vùi dập một công dân! Và chúng tôi
đã chẳng thể làm gì để bảo vệ công dân ấy.
Nhưng bạn tôi nói đúng. Chúng tôi không làm khác được. Trong
một nền báo chí được định hướng chặt chẽ, sát sao. Trong
một nền truyền thông nơi "quyền bình luận" của nhà báo
bị triệt tiêu sạch sẽ – đừng hỏi vì sao báo chí (lề
phải) Việt Nam bao năm qua không có nổi một cây viết bình
luận cho ra hồn; phóng viên, nhà báo đâu có cái quyền ấy; nó
là quyền của lực lượng "chống âm mưu diễn biến hòa
bình" kia. Trong một nền truyền thông nơi báo chí bị coi như
công cụ, nhà báo không khác gì con chó, khi nào bảo sủa thì
sủa, bảo im thì im. Thì người làm báo phải lựa chọn. Hoặc
là im lặng để cố gắng đưa được thông tin tới bạn đọc
chừng nào tốt chừng ấy. Hoặc ra đi.
Và trong cuộc chiến lặng thầm đưa thông tin tới bạn đọc,
nhiều nhà báo chỉ còn biết gạt nước mắt, thở dài mỗi khi
bị hiểu nhầm, bị nghe chửi (oan) là "lưỡi gỗ", "chó
lợn", "ngu xuẩn"… Đôi khi, họ làm tôi nhớ đến một
câu hát buồn:
"<em>Many times I've been alone,
and many times I've cried.
Many ways you've never known,
but many ways I've tried…</em>" (2)
<h2>Ngước mắt nhìn trời…</h2>
Năm 2011 khép lại bằng một vài sự kiện, trong đó có chuyến
về nước của GS. Trịnh Xuân Thuận, nhà vật lý thiên văn
người Mỹ gốc Việt. Một trong những nhà báo thầm lặng mà
tôi cũng rất yêu mến, khi tôi hỏi "có theo sự kiện này
không", đã trả lời: "Khi thất vọng với mặt đất thì là
lúc nên nhìn lên trời".
Dẫu là một câu nói đùa, nhưng nó đúng. Nhìn lên trời cũng
là một cách để bớt ức chế với mặt đất. Nếu không
ngước mắt nhìn trời, họ – những nhà báo vẫn cố gắng
bám trụ với nghề, chấp nhận cay đắng, chấp nhận sự
định hướng của một lực lượng mà năng lực truyền thông
hẳn nhiên là thua xa họ – sẽ không chịu nổi bao nhiêu bụi
bặm, rác rưởi.
Thôi thì chúng ta có thể hy vọng rằng, mọi việc được làm
trên thế giới này đã được tiến hành bằng hy vọng.
<h2>Ghi chú:</h2>
1. Tiểu thuyết "Suối nguồn" (The Fountainhead, 1943) của Ayn
Rand.
2. Ca khúc "Con đường dài và khúc khuỷu" (The Long and Winding
Road, 1970) của "The Beatles".
3. "Everything that is done in the world is done by hope" (Martin
Luther).
<center><img
src="http://danluan.org/files/u1/sub02/385853_10150472985603322_641613321_8437514_563137401_n.jpg"
width="555" height="348"
alt="385853_10150472985603322_641613321_8437514_563137401_n.jpg" /></center>
Ảnh: "Ký giả đi ăn mày". Nguồn: "Hồi ký không tên" của Lý
Quý Chung
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/10933), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét