lực, mà chính sự
hạn chế quyền lực mới ngăn nó khỏi trở nên độc
đoán.</em>"
- (Friedrich Hayek, The Road to Serfdom
Nxb Routledge, London, 1944, trang 53)</div>
Sửa đổi Hiến pháp 1992 là chủ đề hiện đang được rất
nhiều người Việt Nam quan tâm, với vô số bài viết trên các
báo trong và ngoài nước, một số cuộc hội thảo do các cơ
quan hữu quan tổ chức, qua đó nhiều ý kiến thẳng thắn và
xác đáng đã được đưa ra. Trong phạm vi của bài này, người
viết muốn "mổ xẻ" một vấn đề mà nhiều người đã
nêu lên khi bàn về bản Hiến pháp sắp tới của nước ta, đó
là sự tập trung quyền lực Nhà nước vào tay Quốc hội và
liệu quyền lực của Quốc hội có cần bị hạn chế hay
không.
Điều 2 của Hiến pháp 1992 (sửa đổi) ghi rõ: "<em>Quyền
lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công và phối hợp
giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền
lập pháp, hành pháp, tư pháp.</em>" Điều 6 lại ghi:
"<em>Nhân dân sử dụng quyền lực Nhà nước thông qua Quốc
hội và Hội đồng nhân dân là những cơ quan đại diện cho ý
chí và nguyện vọng của nhân dân, do nhân dân bầu ra và chịu
trách nhiệm trước nhân dân.</em>" Điều 83 ghi: "<em>Quốc
hội là cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân, cơ quan
quyền lực Nhà nước cao nhất của nước Cộng hoà xã hội
chủ nghĩa Việt Nam.</em>" Nhiệm vụ và quyền hạn của Quốc
hội được quy định ở Điều 84, trong đó (i) Khoản 2: Thực
hiện quyền giám sát tối cao việc tuân theo Hiến pháp, luật
và nghị quyết của Quốc hội; xét báo cáo hoạt động của
Chủ tịch nước, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ,
Toà án Nhân dân Tối cao, Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao; (ii)
Khoản 6: Quy định tổ chức và hoạt động của Quốc hội,
Chủ tịch nước, Chính phủ, Toà án Nhân dân, Viện Kiểm sát
Nhân dân và chính quyền địa phương; (iii) Khoản 7: Bầu, miễn
nhiệm, bãi nhiệm Chủ tịch nước, Phó Chủ tịch nước, Chủ
tịch Quốc hội, các Phó Chủ tịch Quốc hội và các ủy viên
Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, Thủ tướng Chính phủ, Chánh án
Toà án Nhân dân Tối cao, Viện trưởng Viện Kiểm sát Nhân dân
Tối cao; phê chuẩn đề nghị của Thủ tướng Chính phủ về
việc bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức Phó Thủ tướng, Bộ
trưởng và các thành viên khác của Chính phủ; phê chuẩn đề
nghị của Chủ tịch nước về danh sách thành viên Hội đồng
Quốc phòng và An ninh; bỏ phiếu tín nhiệm đối với những
người giữ các chức vụ do Quốc hội bầu hoặc phê chuẩn.
Ngoài ra, Điều 109 ghi: "<em>Chính phủ là cơ quan chấp hành
của Quốc hội, cơ quan hành chính Nhà nước cao nhất của
nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam… Chính phủ chịu
trách nhiệm trước Quốc hội và báo cáo công tác với Quốc
hội, Uỷ ban thường vụ Quốc hội, Chủ tịch nước</em>";
Điều 135 ghi: "<em>Chánh án Toà án Nhân dân Tối cao chịu
trách nhiệm và báo cáo công tác trước Quốc hội; trong thời
gian Quốc hội không họp thì chịu trách nhiệm và báo cáo công
tác trước Uỷ ban Thường vụ Quốc hội và Chủ tịch
nước</em>"; Điều 139 ghi: "V<em>iện trưởng Viện Kiểm sát
Nhân dân Tối cao chịu trách nhiệm và báo cáo công tác trước
Quốc hội; trong thời gian Quốc hội không họp thì chịu trách
nhiệm và báo cáo công tác trước Uỷ ban Thường vụ Quốc
hội và Chủ tịch nước.</em>"
Như vậy, xét trên lý thuyết (1), quyền lực của Quốc hội ở
Việt Nam hiện nay bao trùm lên quyền hành pháp và quyền tư
pháp, không một chủ thể hiến định nào có quyền (dù chỉ
trên lý thuyết) để giám sát và "thổi còi" hoạt động
của Quốc hội khi hoạt động đó có vấn đề.
Lý lẽ biện hộ cho nguyên tắc tập trung quyền lực nhà nước
vào tay Quốc hội ở các nước xã hội chủ nghĩa nói chung và
ở Việt Nam nói riêng là ở chỗ, Quốc hội đại diện cho ý
chí và nguyện vọng của nhân dân, vì vậy nguyên tắc Quốc
hội là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất thể hiện nguyên
tắc quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân (2). Và một khi
quyền lực đã thuộc về nhân dân thì không cần phải hạn
chế quyền lực ấy nữa. Đó là một sự ngộ nhận rất tai
hại, như chúng ta sẽ chỉ ra dưới đây.
Trong cuộc sống, việc một chủ thể hành xử với danh nghĩa
đại diện cho ai đó là một hiện tượng phổ biến. Chẳng
hạn, một luật sư đại diện cho thân chủ của mình trong một
vụ kiện tụng; một giám đốc do chủ doanh nghiệp thuê để
điều hành doanh nghiệp; một nhân viên do giám đốc doanh
nghiệp tuyển dụng và giao thực hiện một nhiệm vụ nào đó;
một đại biểu Quốc hội do một số cử tri bầu lên để
đại diện cho ý chí và quyền lợi của mình trong Quốc hội,
v.v...
Trên thực tế, những người đại diện, vốn hành động trên
danh nghĩa đại diện cho người khác, đôi khi lại theo đuổi
lợi ích riêng của mình và sao nhãng lợi ích của những
người mà mình đại diện. Ví dụ, luật sư có thể tìm cách
để kiếm tiền từ thân chủ của mình nhiều hơn là cố gắng
bảo vệ quyền lợi của thân chủ; một nhân viên có thể
không làm tròn bổn phận của mình ở công ty mà trốn tránh
trách nhiệm và dành thời gian cho công việc riêng tư; một vị
đại biểu Quốc hội có thể vì lợi ích của mình mà không
nói lên tiếng nói của cử tri hay không bảo vệ quyền lợi
của cử tri, v.v...
Như vậy, tuy Quốc hội đúng là do nhân dân bầu lên, nhưng
chúng ta không có gì để đảm bảo rằng mỗi vị đại biểu
Quốc hội đều nói lên tiếng nói của cử tri hay đều bảo
vệ quyền lợi của cử tri, ấy là còn chưa xét đến trường
hợp quy trình bầu cử có vấn đề. Vì thế, Quốc hội (hay phe
đa số của Quốc hội) có thể không hành xử vì lợi ích của
(đa số) cử tri. Nghĩa là, không có gì để đảm bảo rằng
Quốc hội luôn đại diện cho ý chí và nguyện vọng của nhân
dân ở đây cả.
Đại biểu Quốc hội Hoàng Hữu Phước là một minh chứng
điển hình cho thực tế trên: sau khi ông ta nhân danh "nhân
dân" để đề nghị Quốc hội loại Luật Biểu tình và Luật
Lập hội ra khỏi chương trình xây dựng luật pháp của Quốc
hội khoá XIII, chính các cử tri ở TP HCM từng bầu cho ông ta
đã lên tiếng truy vấn ông ta.(3) Hay như Nghị quyết điều
chỉnh địa giới hành chính thủ đô Hà Nội và các tỉnh mà
Quốc hội thông qua ngày 29/5/2008: Theo nguyên Đại biểu Quốc
hội Nguyễn Minh Thuyết, "Khi thăm dò dự án mở rộng Thủ
đô, tôi nhớ có 226 phiếu thuận và 226 phiếu chống. Nhưng khi
biểu quyết thì tỷ lệ lên tới 92,9% tán thành."(4) Chẳng
lẽ "ý chí và nguyện vọng của nhân dân" lại dễ dàng thay
đổi một cách chóng mặt đến thế hay sao?!
Điều này có nghĩa là đối với từng đại biểu Quốc hội
cần phải có một cơ chế giám sát và ràng buộc hữu hiệu
(chẳng hạn, hình thức bãi miễn đại biểu do cử tri khởi
xướng trong trường hợp đại biểu đó không làm tròn lời
hứa trước cử tri hay không nói lên tiếng nói của cử tri);
còn đối với Quốc hội do nhân dân bầu lên thì cần phải có
một cơ chế giám sát và cân bằng quyền lực hữu hiệu (giữa
lập pháp – hành pháp – tư pháp), nếu không nó rất dễ sa
vào tình trạng độc đoán và chuyên quyền, không chỉ bởi lý
do đã chỉ ra ở trên mà còn bởi quyền lực luôn có xu hướng
tự tha hoá. Ngoài ra, việc sửa đổi hiến pháp, thậm chí các
bộ luật quan trọng, cần phải thông qua thủ tục trưng cầu
dân ý.
Vì là một thực thể quyền lực "hữu danh vô thực" và
thụ động nên ngoài việc "treo" vô thời hạn một số
luật về quyền tự do dân chủ của nhân dân mà Hiến pháp đã
quy định, cho đến nay Quốc hội Việt Nam cũng (bị ép) cho ra
đời những "sản phẩm" mà nếu tồn tại một bộ máy tư
pháp độc lập thì chúng đã bị "thổi còi"; chẳng hạn
như Luật Phòng chống tham nhũng hiện hành (với Điều 73 quy
định Thủ tướng là người đứng đầu Ban Chỉ đạo Trung
ương về Phòng chống Tham nhũng và Chủ tịch UBND tỉnh, thành
phố trực thuộc TW là người đứng đầu Ban Chỉ đạo Phòng
chống Tham nhũng của tỉnh, thành đó – một hình thức "vừa
đá bóng vừa thổi còi"), hay Nghị quyết số 26/2008/QH12 ngày
15 tháng 11 năm 2008 của Quốc hội về việc thực hiện thí
điểm không tổ chức hội đồng nhân dân huyện, quận,
phường.
Friedrich Hayek, triết gia chính trị vĩ đại nhất thế kỷ 20,
từng nhận định: "<em>Không phải nguồn gốc của quyền
lực, mà chính sự hạn chế quyền lực mới ngăn nó khỏi trở
nên độc đoán.</em>"(5) Thực tế này không chỉ xảy ra ở
Việt Nam hay các nước "xã hội chủ nghĩa" khác, những nơi
mà cơ chế "Đảng cử, dân bầu" đã thực sự vô hiệu hoá
quyền tự do của người dân trong việc lựa chọn người đại
diện chính trị của mình, mà còn là một hiện thực ở nhiều
nước theo chế độ dân chủ.
Con đường dẫn Hitler đến quyền lực độc tài chính là thông
qua bầu cử dân chủ. Các nhà độc tài khác như Juan Perón của
Argentina, Suharto của Indonesia, Ferdinand Marcos của Philippines, v.v.,
thảy đều đi theo con đường bầu cử dân chủ để lên đến
đỉnh quyền lực rồi sau đó lại tìm mọi cách củng cố
quyền lực độc tài cho bản thân. Họ đều do nhân dân bầu
lên nhưng các cơ chế giám sát quyền lực hiện hữu đã bất
lực hoặc bị họ vô hiệu hoá, trong đó có hình thức trấn
áp các đối thủ chính trị và lực lượng chính trị đối
lập. Và một trong những nguyên nhân dẫn đến tình hình chính
trị ở nước Nga hiện nay chính là một điều khoản của
hiến pháp Nga, cho phép Quốc hội thông qua việc sửa đổi
hiến pháp với đa số tuyệt đối mà không cần tới thủ tục
trưng cầu dân ý: Ngày 14/11 và 26/11/2008, lần lượt Hạ viện
(Duma) và Thượng viện (Hội đồng Liên bang) Nga thông qua việc
sửa đổi hiến pháp, kéo dài nhiệm kỳ tổng thống từ 4 năm
lên 6 năm, một động thái mà ngay từ lúc đó đã được
nhiều người nhìn nhận là nhằm mở đường cho "triều
đại" mới kéo dài 12 năm của ông Putin bắt đầu từ năm
2012, trong khi "triều đại" cũ vẫn còn gần 4 năm nữa mới
kết thúc. Điều này đã tạo ra một tiền lệ nguy hiểm, gây
ra sự bất bình và chia rẽ trong dân chúng Nga.(6) (Ở điểm
này, Hiến pháp 1946 của Việt Nam lại tỏ ra tiến bộ hơn
nhiều, với quy định việc sửa đổi Hiến pháp phải được
toàn dân phúc quyết tại Điều 70).
Quay trở lại với tình hình Việt Nam, một khi Hiến pháp hiện
hành đã quy định là công dân có quyền tự do ngôn luận, một
khi các nhà lãnh đạo Đảng và Nhà nước đã nhiều lần phát
biểu là "tôn trọng ý kiến khác biệt"(7) thì không có lý
do gì lại không thừa nhận các đảng phái với những quan
điểm chính trị khác biệt. Cạnh tranh chính trị chính là cơ
chế hữu hiệu nhất để giám sát quyền lực Nhà nước. Trong
Quốc hội, các đảng phái đối lập luôn theo sát quy trình
lập pháp, là lực lượng đầu tiên lên tiếng phản biện và
ngăn chặn những đạo luật vi hiến, không hợp lòng dân hay
mở đường cho sự lạm dụng quyền lực. Đối với các chính
sách của chính phủ, các đảng phái đối lập cũng là những
người đầu tiên đặt câu hỏi về tính hợp hiến, hợp pháp
và hiệu quả của chúng. Những gì mà các đảng phái chính
trị đối lập làm không hẳn là hoàn toàn "vì dân vì
nước", mà trước hết là vì lợi ích chính trị của họ,
song xét toàn cục, điều đó lại góp phần kiểm soát được
quyền lực chính trị và đem lại cho cử tri nhiều lựa chọn.
Friedrich Hayek từng nói, "Chúng ta sẽ không bao giờ ngăn chặn
nổi sự lạm dụng quyền lực nếu như chúng ta không sẵn sàng
hạn chế quyền lực theo những cách thức mà đôi khi có thể
cản trở việc sử dụng quyền lực cho những mục đích đáng
mong muốn."(8) Cạnh tranh chính trị khiến cho sự phân chia
quyền lực nhà nước và sự độc lập (không phải biệt lập)
giữa lập pháp, hành pháp và tư pháp trở nên thực chất. Đây
là một điều kiện tiên quyết để giám sát quyền lực nhà
nước, giúp cho hiến pháp dân chủ của một quốc gia đi vào
cuộc sống chứ không phải chỉ là cái bánh vẽ.
Hơn nửa thế kỷ qua, Việt Nam là một trong không nhiều
"điểm sáng" trên thế giới mà ở đó hội tụ cả điều
kiện cần và điều kiện đủ của một chính thể độc quyền
và sự thiếu vắng các cơ chế kiểm soát quyền lực hữu
hiệu (cạnh tranh chính trị, sự chế ước và cân bằng giữa
các nhánh quyền lực nhà nước, phân cấp quản lý, nền báo
chí tự do, xã hội dân sự). Rõ ràng, đất nước chúng ta
"phát triển" như ngày hôm nay là bởi những điều tốt
đẹp hơn đã bị tước đoạt. Tiền đề để đưa đất
nước thoát ra khỏi thực trạng đang ngày càng xấu hơn về
chính trị – kinh tế – xã hội hiện nay dứt khoát không
phải là một bộ luật cơ bản vừa mơ hồ và rối rắm, vừa
chỉ có hiệu lực trên giấy như bản Hiến pháp hiện hành./.
Quảng Trị, 15/12/2011
L. A. H.
Đã đăng trên <a href="http://www.boxitvn.net/bai/31707">Bauxite Việt
Nam</a>.
<h2>Chú thích:</h2>
(1) Nói là trên lý thuyết vì ở ViệtNam quyền lực thực sự
nằm ở đâu thì ai cũng biết cả rồi. Quốc hội nhiều khi
chỉ là tấm bình phong hay bù nhìn thôi, đặc biệt là trước
những vấn đề hệ trọng của đất nước.
(2) "Phải chăng vì ý Ðảng về Dân chủ và Nhà nước pháp
quyền – những tâm điểm của Ðại hội Ðảng XI cũng chính
là ước nguyện của lòng dân đã đúc kết nên biểu tượng
Nhà nước pháp quyền của ngày hội bầu cử toàn dân năm nay,
năm 2011, với trục xuyên suốt: DÂN (cử tri) -> ÐẠI BIỂU CỦA
DÂN (Quốc hội và Hội đồng Nhân dân) -> NHÀ NƯỚC PHÁP
QUYỀN CỦA DÂN." Báo Nhân Dân ngày 21/5/2011: Phát huy dân chủ,
nâng cao nhận thức về xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội
chủ nghĩa
(http://www.nhandan.com.vn/cmlink/nhandandientu/thoisu/daihoixi/vankiendaihoi/phat-huy-dan-ch-nang-cao-nh-n-th-c-v-xay-d-ng-nha-n-c-phap-quy-n-x-h-i-ch-ngh-a-1.297149?mode=print#N2J9tJ8NHbT1).
(3) Báo Pháp Luật Tp HCM ngày 29/11/2011: Chủ tịch nước Trương
Tấn Sang: Dứt khoát phải ban hành luật biển
(http://phapluattp.vn/20111128114920765p0c1013/chu-tich-nuoc-truong-tan-sang-dut-khoat-phai-ban-hanh-luat-bien.htm).
(4) http://www.boxitvn.net/bai/31175
(5) Cuốn sách này đã được NXB Tri Thức ấn hành tại Việt
Nam tháng 3/2009 với tiêu đề Đường về nô lệ, do Phạm
Nguyên Trường dịch.
(6) BBC Vietnamese ngày 13/12/201: Vì sao dân Nga phản đối Putin?
(http://www.bbc.co.uk/vietnamese/forum/2011/12/111213_putin_comment.shtml)
(7) http://vnn.vietnamnet.vn/nhandinh/2006/02/538138/
(8) Friedrich Hayek: Cuộc đời và sự nghiệp, NXB Tri Thức, 2007,
trang 262.
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/10923), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét