Và thi sĩ để làm thơ ru đời
Một ông vua trái luật trời
Việc vua thì nhác, lại đòi… làm thơ.</center></em>
Trên đây là đoạn mở đầu của bài thơ Nhà vua và nhà
thơ của Tú Mỡ, in trên báo Ngày nay ở Hà Nội năm 1939. Câu
chuyện tiếp tục như sau: làm thơ xong, vua lại thích đưa cho
các cận thần đọc để kiếm lời khen. Một vị quan kiêm thi
sĩ - quan ngày xưa người nào cũng làm thơ và thạo thơ - mới
nói toẹt ra rằng thứ thơ đó chả ra gì.
Thế là vua cho ông ta vào nhà pha (tiếng ngày xưa chỉ nhà
tù).
Sau vua có ý hối, cho người đến nói với nhà thi sĩ
chân chính nọ là sẽ thả ông ta ra, miễn ông ta nói rằng thơ
vua hay. Tức là tiếp tục buộc ông ta nói dối. Trong cảnh tù
đày, ông này phải nghĩ một lúc. Tú Mỡ viết tiếp:
<em><center>Phân vân bên tội bên tình
Nhà thơ tỏ vẻ bực mình băn khoăn
Cắn môi mắt nhíu mày nhăn
Trong đầu như nổi mấy lần phong ba
Ngập ngừng lời chẳng nói ra
Nói hư? nói thực? biết là làm sao?</center></em>
Bài thơ kết lại bằng hai câu bất ngờ:
<center><em>Khổ tâm thi sĩ cúi chào
Muôn tâu thần lại trở vào nhà pha </em></center>
Tôi thường nhớ tới bài thơ này của Tú Mỡ (đúng hơn
là một thứ vè vui vui) để nhắc mình một sự thực: là con
người ngày xưa tốt quá.
Tôi tin không phải ở đây Tú Mỡ muốn nêu một tấm
gương cốt dạy dỗ thiên hạ (kiểu các đồng nghiệp của tôi
thời nay).
Mà ông chỉ miêu tả một sự việc có thực, hơn nữa
một sự việc điển hình. Tức là người xưa phần lớn cư
xử như viên quan kiêm nhà sư ở đây đã làm.
Thế thì sao lại bảo bài thơ có cái kết bất ngờ?
Đó là đặt vào tâm lý của người hôm nay.
Vào những trường hợp tương tự, tôi ngờ phần lớn con
người hôm nay sẽ cư xử kiểu khác. Để khỏi vào nhà pha thì
bảo làm gì cũng làm. Mà chẳng đợi đến cuộc mặc cả cuối
cùng; trước đó, bởi thừa biết rằng nếu khen vung cả lên
sẽ thủ lợi, người ta tranh nhau khen từ đầu cả rồi.
Nói tốt quá còn chung chung. Cái chính là người xưa, hơn bù
kém, tốt hơn so với con người hôm nay.
Vả chăng nhìn rộng ra thì thấy con người hồi ấy, cả
giàu lẫn nghèo, cả ông to lẫn ông nhỏ, chẳng những không
nói dối nịnh bợ mà còn giữ được nhiều phẩm chất cao
đẹp.
Tôi nhớ tới nhiều trường hợp khác. Các nhân vật của
Thạch Lam như mẹ Lê nghèo khổ, như cô hàng xén đảm đang
đều đồng thời là người tự trọng và cứng cỏi. Lão Hạc
của Nam Cao thì <em>"trên cả tuyệt vời"</em>, thà chết
chứ không ăn vào vốn của con cái.
Cũng liên quan đến Nam Cao là trường hợp của Chí Phèo.
Trong một cuộc hội thảo, một nhà nghiên cứu đã nhận định
<em>"Chí Phèo tỉnh, Chí Phèo không say"</em>. Bởi chỉ một
người sáng suốt trong giây phút hệ trọng của đời mình mới
biết hỏi <em>"nhưng ai cho tao lương thiện?"</em>
Xuân tóc đỏ thường được xếp vào loại nhân vật loại
xấu xa bậc nhất trong văn học tiền chiến. Nhưng đọc kỹ
thì thấy chính ra Xuân khá thông minh, lại chịu học hỏi để
thích ứng với thời đại. Và biết điều. Và tự trọng nữa:
Lúc được Văn Minh hứa gả cô Tuyết, Xuân nói thẳng cái
nguồn gốc xuất thân hèn hạ của mình. Ở chỗ này Xuân tỏ
ra sòng phẳng, biết mình biết người!
Trở lên chỉ là một vài phẩm chất mà con người ngày nay
đánh mất.
Không khó khăn gì lắm để tìm ra lý do khiến chúng ta có
nhiều thói xấu như vậy.
Trước hết là cuộc chiến tranh kéo quá dài. Trong Câu
chuyện triết học, phần viết về H.Spencer, W. Durant cho rằng
<em>"<span class="underlined-text">xã hội chiến tranh thường ca
ngợi một vài đức tính (nguyên tắc ứng xử VTN) và dung
túng những việc mà các dân tộc khác xem là có
tội"</span></em>.
Nếu nơi không chiến tranh, con người quảng đại và nhân
đạo, thì nơi chiến tranh kéo dài, người ta quen với cướp
bóc, bạo lực, dối trá, vô cảm.
Đây là luật phổ biến song người Việt mình thường
quên và tự cho mình cũng như cuộc chiến tranh ở mình, là một
ngoại lệ.
Con người hôm nay lao vào cuộc làm ăn kinh tế, mà thói
quen sống kiểu chiến tranh còn nguyên vẹn. Kinh tế thị
trường rút lại được hiểu là thói cạnh tranh không lành
mạnh, nói nôm na là <span class="underlined-text">chúa đã chết, ai
muốn làm gì thì làm. </span>
Thành thử có xảy ra lộn xộn hỗn hào thì cũng là
điều dễ hiểu.
Từ chỗ chăm chăm chửi bới kẻ giàu cho rằng kẻ giàu
là xấu, nay người ta lao vào làm giàu để rồi lãnh đủ
những xấu xa bỉ ổi đó, và đưa cái ác lên một trình độ
hiện đại đáng sợ. Bảo suy thoái là vì thế.
Trong một cuốn sách mang tên Miền đất huyền ảo, có
phụ đề Các dân tộc miền núi nam Đông Dương (tác giả
Jacques Dournes, Nguyên Ngọc dịch, NXB Hội nhà văn in năm 2003),
ở trang 13, tôi đọc được một lời cảnh cáo:
<em> Định mệnh của con người là vươn tới tiến bộ; nhưng
mọi sự tìm tòi sẽ là vô nghĩa và kết quả sẽ là tai họa
nếu vận động đó lại dẫn đến sự suy thoái về nhân cách.
Có nghĩa gì một sự tiến bộ kỹ thuật nếu nó giết chết
tinh thần?</em>
Đã in TBKTSG 6-2008
In lại trong Những chấn thương tâm lý hiện đại, 2009
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/10453), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét