ích, mà trên hết nó còn có hại", người nói câu đó là
một nhà nghiên cứu lịch sử đã hiện thực hoá giấc mơ mô
hình đại học tiên tiến, góp phần tạo nên một làn sóng
mới trong cải cách giáo dục, đánh động toàn xã hội hướng
đến mục tiêu đào tạo một thế hệ trí thức mới độc
lập, trưởng thành cả về tư duy và nhân cách: TS Bùi Trân
Phượng, hiệu trưởng đại học Hoa Sen.
<div class="boxleft220"><img
src="http://sgtt.com.vn/ImageHandler.ashx?ImageID=137570" /></div>
<em>Chúng ta đang ở buổi giao thời những giá trị cũ và mới,
những giá trị ảo đang lấn lướt những giá trị thật, mỗi
con người đều đang đứng trước rất nhiều thử thách, chị
nghĩ gì về điều này?</em>
Nhìn lại lịch sử, chúng ta cũng đã từng trải qua giai đoạn
giao thời giữa cũ và mới như thế, như thời Nhất Linh, Khái
Hưng với Tự lực văn đoàn, nhưng thời đó, toàn xã hội
đều nhận diện ra vấn đề. Còn bây giờ, điều tôi lo lắng
nhất là xã hội không nhận diện ra vấn đề. Trong văn hoá mà
không chính thức thừa nhận, thì không thể có sự hỗ trợ
cấp thiết cho mỗi gia đình, và toàn xã hội.
Hôm qua, tôi xem bộ phim Việt Nam <em>Hơi ấm bàn tay</em>. Bỏ qua
những khiếm khuyết về diễn xuất, dàn dựng, bộ phim chạm
vào một sự thật, đó là nạn bạo lực gia đình. Một em bé
từ lúc lọt lòng cho đến năm mười tuổi chưa bao giờ nhận
được tình yêu thương. Cha, mẹ, chị đều đối xử với em
một cách tàn bạo. Một lần bị vu oan ăn cắp gà hàng xóm, em
bị cha đánh một cách tàn nhẫn như đánh một con vật thuộc
quyền sở hữu của mình, mặc cho em khóc lóc van xin. Đến khi
người ta tìm ra kẻ ăn cắp gà thật thì em bé lấy mảnh thuỷ
tinh cứa vào tay tự sát, vì nghĩ chỉ cách đó mới giúp em
quên đi nỗi oan ức... Dù được cứu sống, nhưng lớn lên em
trở thành trẻ bụi đời, nhiễm HIV, rồi lại bị nghi phạm
tội giết người. Mọi chứng cứ đều chống lại em, chỉ có
cô phóng viên tin em vì một xác tín nội tâm, và chỉ có cô
đối xử với em như con người với con người. Nhìn lại gia
đình Việt Nam, có biết bao câu chuyện đau lòng như thế. Vấn
đề tai hại là toàn xã hội đang nhìn nhận thực tế đó như
"chuyện của người khác", và coi chuyện chồng đánh vợ,
cha đánh con là chuyện rất bình thường...
Truyền thống cho rằng "đừng đòi trứng khôn hơn vịt",
nhưng truyền thống cũng từng nói "con hơn cha là nhà có
phúc", hãy nhìn những giá trị truyền thống trong sự đa
dạng, bằng phương pháp luận khoa học, để thấy cái gì giá
trị, và cả những gì không còn giá trị, từ đó chọn lọc
những tinh tuý, chứ không thể bưng nguyên xi truyền thống, và
nếu ai đặt lại vấn đề thì cho là phạm huý. Nếu thiếu
hiểu biết, chúng ta sẽ rơi vào tình trạng "mả cha không
thấy mà chỉ khóc đống mối".
<em>Dưới con mắt của một nhà nghiên cứu lịch sử, theo chị,
việc không dám nhìn thẳng vào sự thật sẽ dẫn đến những
hệ luỵ nào?</em>
Chỉ khi nào chúng ta nhìn thẳng vào sự thật, mới hiểu vấn
đề, tìm ra đúng căn cội của vấn đề và có cách giải
quyết. Hãy nhìn thẳng vào sự thật để cùng nhau thay đổi
nó. Xã hội ta vẫn chưa từ bỏ thói quen huyền thoại hoá và
thiêng liêng hoá quá khứ. Một số giá trị đang trở nên
"bất khả xâm phạm", không ai đụng vào được. Một giá
trị mà chỉ có thờ lạy, không phân tích tìm hiểu, không
biết làm mới nó, không thực sự trăn trở để chia sẻ thực
tâm, thực lòng, thì làm sao có thể trở thành giá trị thực
của chính mình, làm sao có sức sống. Giá trị sống nào cũng
phải đến từ con người, vì mục đích con người, nếu chỉ
là những thứ thờ lạy thì có khi chúng ta đang lầm tưởng,
chứ thực ra nó không có thật.
<span class="underlined-text">Một trong những giá trị mà tôi theo
đuổi là tôn trọng quyền con người với con người.</span> Tôi
thú vị khi những hội thảo khoa học của đại học Hoa Sen đã
nhận được sự tranh luận trái ngược của toàn xã hội, ai
cũng có quyền suy nghĩ khác nhau, và đó chính là đặc trưng
của giáo dục.
<em>Nhiều ý kiến lo ngại thanh niên ngày nay quá thực dụng,
thiếu lý tưởng, thiếu động lực để sống và phục vụ cho
một mục tiêu cao cả hơn nhu cầu cá nhân, chị có thấy vậy
không?</em>
Chúng ta muốn thanh niên sống có lý tưởng, nhưng lại không
chịu lắng nghe thanh niên, không để họ nói, không để họ suy
nghĩ khác thì đương nhiên họ sẽ im lặng, hoặc nói bằng
blog... Sự không hiểu nhau vì thế ngày càng sâu rộng ra. Mình
trách thanh niên sống không có lý tưởng, nhưng hãy hỏi ngược
lại rằng chúng ta đã làm gì để phát triển những giá trị
chân thực ấy? Những giá trị văn hoá, tinh thần phải là cái
người ta trải nghiệm, thưởng thức, chia sẻ với tất cả
sự hào hứng của tri thức, trí tuệ, tấm lòng, tình cảm...
chứ không phải là sự áp đặt một cách mông muội, khiên
cưỡng.
<em>Theo chị, làm thế nào để giúp giới trẻ gìn giữ những
giá trị gia đình?</em>
Trở lại với câu chuyện em bé trong <em>Hơi ấm bàn tay</em>,
đối với em, gia đình đâu phải là một giá trị, bởi em chưa
bao giờ được gia đình bảo vệ, thương yêu. Làm sao có thể
nói với lớp trẻ rằng "gia đình là thiêng liêng", khi tỷ
lệ người nghèo đói và ít học không phải là thiểu số. Rõ
ràng những giá trị về gia đình đang đứng trước những
thách thức lớn. Chúng ta đã có luật gia đình, nhưng luật
không được thực thi bởi mình không có một cái nhìn tỉnh
táo vào hiện thực xã hội, hoặc nhìn một cách cảm tính,
mạnh ai nấy phán. Mình toàn bàn chuyện xã hội, nhưng mỗi
người hãy thử soi lại mình, coi chừng trong gia đình, mình
cũng đang áp bức ai đó?
<em>Nhìn về sức khoẻ tinh thần, theo chị vì sao giới trẻ
hiện nay khi đối diện với những bất trắc cá nhân thì rất
dễ gãy đổ?</em>
Thế hệ trẻ bây giờ có nhiều thuận lợi hơn chúng ta ngày
xưa nhiều. Được tiếp cận với nhiều nguồn tri thức rộng
lớn hơn và sớm hơn, hiểu biết nhiều hơn. Nếu được giáo
dục tử tế, họ sẽ biết cách đi tìm thông tin hơn mình để
vượt qua nỗi sợ. Cái thiếu của họ là không tự xác lập
được hệ thống giá trị cho chính mình, vì chúng ta đang ở
điểm giao thời của những giá trị cũ và mới, nhưng không có
sự tranh luận. Lỗi của giáo dục, và cũng một phần do lỗi
của các bậc phụ huynh. Phụ huynh cũng phải thay đổi tư duy,
để con em mình có quyền tự do, chủ động hơn. Đừng thương
con theo kiểu "sống giùm con". Hãy để con tự sống.
Tôi năn nỉ các bậc làm cha, làm mẹ <span
class="underlined-text">hãy... nhả con mình ra</span>, tự khắc con
sẽ trưởng thành. Đó là điều không bao giờ là quá muộn.
Mỗi người hãy bắt đầu từ chính gia đình mình, bản thân
mình.
<em>Một giá trị căn cơ nữa đang bị hoài nghi là sự chân
thực. Đại học Hoa Sen không phải là một ốc đảo, làm thế
nào để chị có thể gìn giữ sự chân thực trong một môi
trường đầy biến động?</em>
Cái gì bây giờ người ta cũng không tin là thật. Nếu ai đó
phát hiện mình mua nhầm đồ giả, bị người khác nói dối,
thì cũng thấy đó là chuyện bình thường. Mọi người đang
dần mất đi sự phẫn nộ trước cái xấu, cái ác. Sự lương
thiện, công bằng dần biến thành chuyện xa lạ... Cái tốt
đôi khi phải nép mình, mất tự tin, không dám bộc lộ. Thật
nguy hiểm khi xã hội không còn lòng tin ở sự chân thực, lẽ
phải, công lý. Lương thiện là căn tính của con người, căn
tính đó nhiều lúc, nhiều nơi đang bị huỷ hoại.
Ngày xưa, bất kỳ người có học hay không đều chia sẻ với
nhau một số giá trị, còn bây giờ, ít ai còn tin vào những
điều đó nữa. Nếu toàn xã hội không tin thì ngành giáo dục
làm sao còn dạy dỗ ai? Nếu chỉ nói suông, sẽ thành đạo
đức giả. Đây là một cảnh báo có thật, liên quan đến toàn
xã hội, là trách nhiệm của mọi người, của từng cá nhân.
Niềm tin phải được xây dựng từ những quan hệ nhỏ nhất
trong gia đình, công ty, trường học, xã hội.
Hơn lúc nào hết, từng con người phải có niềm tin để bảo
vệ công bằng, lẽ phải, sự chân thực trong đời sống hàng
ngày, những mối quan hệ gần gũi nhất của mình, và làm cho
nó lan toả. Một tiếng nói đơn lẻ chẳng thể làm được gì,
tôi mong muốn mọi người cùng nhau nhìn vào sự thật đó để
cùng hành động, chứ không rao giảng.
<em>Luận án tiến sĩ "Việt Nam 1920 – 1945, giới và hiện
đại: những nhận thức và trải nghiệm mới" của chị đã
tạo được nhiều tiếng vang trong giới khoa học. Điều gì
giúp chị hình thành một tư duy độc lập, tinh thần phản
biện, để có thể soi rọi lại các vấn đề của lịch sử
một cách khoa học và thấu đáo hơn?</em>
Tư duy độc lập nếu không có môi trường phát triển sẽ bị
thui chột. Tôi may mắn được sinh ra trong một gia đình tôn
trọng tự do của con cái, mặc dù ba má tôi dạy con theo kiểu
truyền thống. Cũng có những điều ba má nói tôi không đồng
ý, nhưng ông bà luôn tôn trọng, đó là những nấc thang đầu
tiên, sự hỗ trợ tinh thần rất lớn. Môi trường khi tôi đi
học cũng rất lành mạnh, thầy cô giáo với nhiều cá tính
khác nhau, nhưng chẳng ai tham nhũng như bây giờ.
Tôi thực sự biết ơn là nền giáo dục Pháp mà tôi đã trải
qua, nó mang đậm tính nhân bản và sự khai phóng. Một điều
nữa, thế hệ tôi đã lớn lên và dù phải trải qua chiến
tranh nhưng vẫn được hưởng một nền giáo dục tốt, tự
mình thấy có trách nhiệm với cộng đồng và cả một thế
hệ đã làm rất nhiều điều lớn lao cho dân tộc. Chính điều
đó đã giúp tôi nuôi dưỡng niềm đam mê nghiên cứu lịch
sử, vì lịch sử là nghiên cứu về con người, về xã hội.
<em>Chị đã tiếp nhận tinh thần khai sáng của Phan Châu Trinh,
Phan Bội Châu như thế nào để hình thành triết lý sống của
riêng mình?</em>
Càng biết rộng, hiểu sâu, người ta càng khoan dung và nhân
hậu hơn với đời, với người. Biển học là vô hạn, nhân
sinh nhiều khác biệt, tri thức bất biến là tri thức chết.
Tinh thần khai sáng, gắn liền mục tiêu độc lập với mục
tiêu dân trí, dân quyền, dân sinh, đưa dân tộc tiến lên bằng
người, tạo nên sự tiếp xúc, giao thoa, tiếp biến giữa các
nền văn hoá khác nhau.
Nhìn lại khoảng trăm năm trở lại đây của Việt Nam, tinh
thần khai sáng không tiến theo đường thẳng. Đứt gãy đau
lòng, có lúc cảm nhận oan khiên. Cả Phan Bội Châu, Phan Châu
Trinh đều tự nhận có tội, vì chưa hoàn thành tâm nguyện
giúp ích cho dân, cho nước. Song di sản của tinh thần duy tân
qua nhiều thế hệ vẫn khẳng định sự cần thiết chuyển
biến tận bề sâu văn hoá, bằng nỗ lực kiên trì, dài lâu
trong giáo dục, truyền thông, nâng cao dân trí. Tinh thần khai
sáng mạnh mẽ nhất là ở những người biết mở lòng, mở
trí trước tri thức mới lạ, trước cách nghĩ, cách làm khác
với cái gì mình quen thuộc; những người tự chủ, tự lập,
bất khuất trước bạo lực, cường quyền, nhưng khoáng đạt,
chân tình với người cùng chí hướng. Họ có sức lan toả và
năng lực tạo ra thay đổi khi, cùng với ý chí và nhiệt huyết
xả thân vì đại cuộc, còn có tri thức rộng, hiểu thực tế
và có cái nhìn lý trí về hiện thực.
Có bảo đảm tinh thần canh tân đó luôn sống trong tâm huyết,
trí tuệ và tư duy những người làm giáo dục, làm văn hoá
để vun bồi, phát triển nó ở thế hệ trẻ hôm nay? Tưởng
rằng chúng ta chỉ được phép trả lời: nó phải sống, vì
lẽ sống còn của cộng đồng dân tộc và mỗi cá nhân con
người Việt Nam!
THỰC HIỆN: KIM YẾN
CHÂN DUNG HỘI HOẠ: HOÀNG TƯỜNG
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/10470), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét