trước tôi đã nói về CÂU CHUYỆN BIÊN TẬP, như một chia sẻ
về cái nghề khó khăn không phải ai cũng làm trọn bổn phận
với nghề, và không phải ai cũng tường tận để chia sẻ nỗi
khó khăn của họ. Một số bạn đọc trên talawas, do nôn nóng
về thông tin hay quan điểm về sự xuất bản cuốn THƠ ĐẾN
TỪ ĐÂU của Nguyễn Đức Tùng, nên cứ muốn bài viết về
Biên tập lại đi thẳng vào vấn đề Kiểm duyệt (!) quanh
cuốn sách này. Đó là một mong muốn tốt, nhưng nó ở ngoài
bài viết CÂU CHUYỆN BIÊN TẬP của tôi. Thú thực, tôi chỉ
không phát biểu (phản đối/ủng hộ) về điều gì đó khi mà
tôi không thích phát biểu. Tôi vẫn tiếp tục suy nghĩ của
tôi. Và bây giờ là CÂU CHUYỆN KIỂM DUYỆT.</div>
<h2>CÂU CHUYỆN KIỂM DUYỆT</h2>
Nói kiểm duyệt là nói đến chế độ kiểm duyệt báo chí
của các chính quyền với luật lệ của nó. Luật báo chí của
Pháp thông qua ngày 29.7.1881 hoặc 30.12.1898 đều có chế độ
kiểm duyệt, và những luật đó đã chi phối báo chí Việt Năm
thời Pháp thuộc. Tuy mỗi giai đoạn có khép nới khác nhau,
nhưng các Sở kiểm duyệt hay Phòng kiểm duyệt đều có. Vì
vậy mà nhiều bài báo bị đục bỏ, nhiều số báo hay tờ báo
bị thu hồi hoặc cấm. Sau 1954, ở Việt Nam (dân chủ công hòa
hay CHXHCN) luật pháp ghi "tự do báo chí", không lập các Sở
kiểm duyệt, nhưng thực chất vẫn áp dụng chế độ kiểm
duyệt cả báo chí lẫn xuất bản. Riêng sắc lệnh báo chí 1956
(*) có nhiều điều cấm kị, đồng thời đã thu hẹp báo chí
xuất bản về nhà nước quản lý, không còn báo và xuất bản
tư nhân. Các tờ Nhân Văn và Giai Phẩm bị thu hồi, đóng cửa.
Ngay cả chế độ Sài Gòn trước 1975 tuy cho ra báo và xuất
bản tư nhân nhưng chế độ kiểm duyệt nhiều giai đoạn nặng
nề. Thời đó, nhà văn Võ Hồng bộc bạch: "…với chế độ
kiểm duyệt hẹp hòi hiện tại có lẽ tôi chỉ còn có cách
viết cho trẻ em đọc mà thôi. Viết những cuốn sách đứng
đắn, khách quan dành cho người lớn thì Sở Phối Hợp Nghệ
Thuật không cho in. Bản thảo cuốn Như cánh chim bay đã đệ
nạp 4 năm nay, đã yêu cầu xét lại nhiều lần mà vẫn ở
trong tình trạng "hoãn xét". Mà đó chỉ là một cuốn tiểu
thuyết mô tả khách quan những nếp sinh hoạt của dân chúng
miền Nam trong thời kỳ kháng chiến (giai đoạn 1946-1949) với
những cảnh đi học Bình Dân Học Vụ, những cảnh nhập ngũ,
những cảnh canh gác tàu chiến Pháp, những cảnh cơm ghé
khoai….". Và ta hiểu vì sao đến sách nhạc của Trịnh Công
Sơn cũng bị thu hồi.
Nhìn vào bản đồ thế giới về "Tự do báo chí" gần đây
thì chỉ có một số nước như Canada, Na Uy, Thụy Điển…
được tô màu xanh lam (màu tự do), còn lại là các màu đậm
nhạt khác. Ngay cả Mỹ cũng không được tô màu xanh lam. Còn
Trung Quốc và Việt Nam hay một số nước Trung Đông thì màu
cực đậm.
Những người viết, không ai thích điều đó. Đã "tự do ngôn
luận", lại còn bị "kiểm duyệt", thì rõ ràng là mâu
thuẫn rồi.
Theo tôi biết thì ở Việt Nam hiện nay cơ quan quản lý báo chí
xuất bản thuộc Bộ 4T. Nhưng đứng sau (hay đứng trước) Bộ
4T, còn có nhiều cơ quan khác của Đảng, của công an. Ngay
buổi giao ban báo chí hàng tuần cũng tổ chức tại Ban Tuyên
Giáo của Đảng. Theo dõi phát hiện các nội dung "có vấn
đề" còn thuộc A25. Càng nhiều "tai mắt" (<em>Đảng ta đó
trăm tay nghìn mắt – TH – làm thì ít lườm nguýt thì
nhiều</em>), thì họ cũng chỉ làm nhiệm vụ của họ thôi.
Nhưng cái khó, cái phức tạp, cái đáng nói nhất là sự thẩm
định nội dung tác phẩm để đưa ra những quyết định đúng
hay sai khi hành xử với nó theo luật định.
Có khi luật định một đường, hành xử một nẻo. Đó là sự
lúng túng non kém hay áp đặt của bộ máy cơ chế.
Vì thế mà thu hồi, rồi lại phát hành; bắt rồi thả; cấm
rồi không cấm. Vân vân và vân vân…
Cái khó là cơ chế giao quyền cho Tổng biên tập, và TBT bỗng
thành một nhà kiểm duyệt bất đắc dĩ. TBT sợ trên. Biên
tập sợ TBT. Tác giả sợ Biên tập… Cứ thế, cả nước
bỗng trở thành nhà kiểm duyệt lúc nào không hay. Có lẽ nhà
văn nhà báo "tự kiểm duyệt" cũng là từ những cái sợ
đó mà ra.
Nhưng cũng có lúc họ đã sợ nhầm.
Có 1 tác giả nhờ tôi nói với 1 "người chịu trách
nhiệm cao" trong hệ thống hãy xem bộ phim của họ, vì bộ
phim đã bị Hội đồng duyệt phim hết sợ cái này lại sợ
cái khác nên đã không OK cho bộ phim của họ. Nếu chỉ dừng
ở Hội đồng duyệt thì bộ phim coi như xếp xó. May sao,
"người có trách nhiệm cao" đã đến xem và OK. Thế là sáng
hôm sau, Hội đồng được triệu tập, và, tất cả nhất trí
với "người có trách nhiệm cao" đó. Bộ phim được giữ
nguyên, dự ngay Liên hoan phim và đoạt giải cao.
Có thể hiểu: Sự kiểm duyệt bị chi phối quá nhiều bởi các
nỗi lo sợ… cấp trên. Nó đã thành một thói quen, một căn
bệnh, một thứ dịch bệnh khó chữa.
Nếu chúng ta có Luật kiểm duyệt rõ ràng minh bạch thì tự do
ngôn luận mới thông thoáng được. Mọi tờ báo và nhà xuất
bản cùng tuân thủ 1 Luật duy nhất về kiểm duyệt thì dù báo
chí nhà nước hay báo chí tư nhân đều bình đẳng với nhau
trước pháp luật. Khi đó chính báo chí tư nhân sẽ tạo ra sự
cạnh tranh lành mạnh nhất trên thì trường báo chí xuất bản.
Khi đó có thể nói "tự do ngôn luận", "tự do công bố"
mà không phải đỏ mặt vì xấu hổ bởi kiểm duyệt.
<strong>THÔNG TIN THÊM VỀ THƠ ĐẾN TỪ ĐÂU:</strong>
Tháng 5.2007, anh Nguyễn Đức Tùng bảo tôi anh muốn xuất bản
cuốn sách này trong nước. Tôi rất vui, và ủng hộ anh, đề
nghị anh để tôi chuyển bản thảo cho nxb Hội Nhà Văn do anh
Trung Trung Đỉnh làm giám đốc. Anh TTĐ là bạn tôi, sẵn sàng.
Theo tôi biết, anh TTĐ giao cho nhà văn Tạ Duy Anh biên tập. Nhà
văn TDA là một người cẩn trọng và am hiểu văn chương sâu
sắc, chính anh cũng có những tác phẩm bị gọi là "có vấn
đề". Và cũng có thể gọi anh là một "nhà biên tập mẫn
cán". Anh giữ lại tất cả những ý kiến của từng tác
giả, kể cả người hỏi và người trả lời, nhưng cũng cắt
đi một số ý "không cần thiết" thậm chí có cả sự thô
(thiển) liên quan đến chính trị chính em. Văn bản biên tập
đó được chuyển tới anh NĐT, và anh NĐT chuyển tới từng
tác giả liên quan để sửa chữa trước khi đồng ý cho nxb in
sách. Mọi việc đã diễn ra đúng như vậy (trừ một vài tác
giả mà nxb chưa đồng ý đưa vào tập này, đã thống nhất
với NĐT). Bản thảo coi như đã xong, nhà biên tập TDA chuyển
bản thảo cho nhà văn Nguyễn Khắc Trường là Tổng biên tập
(chịu trách nhiệm nội dung), nhưng TDA đã chuyển nhầm bản
chưa sửa chữa, khiến NKT đọc xong phân vân, và đề nghị xem
lại. Câu chuyện bị "lình xình từ đó". Cuối cùng thì cơ
quan chủ quản của nxb là Hội Nhà Văn đã lập Hội đồng
thẩm định. Theo anh TTĐ thì họ đồng ý, nhưng bỏ ra bài
"Mừng vui còn có hôm nay". Trong lúc anh TTĐ đang tìm cách
thương thuyết để giữ lại bài đó, thì A25 "mượn" bản
thảo về đọc. Theo tôi biết thì người của A25 cũng đã OK.
Đùng một cái, TĐTĐ được nxb Lao Động công bố ra mắt.
Có một nhóm người bạn đã chuyển bản thảo TĐTĐ tới nxb
LĐ, tất nhiên là được anh NĐT ủy nhiệm, với mục đích là
in được trong nước. Theo NĐT thì bản thảo nằm ở nxb HNV quá
lâu, lại nghe có chuyện lình xình thế, sợ không hay cho nxb mà
một số người lãnh đạo lại là bạn của anh. Tôi cũng không
biết chuyện "bí mật" này. Tuy nhiên trước đó mấy tháng,
tôi có nói với anh TTĐ và mấy người bạn của NĐT rằng,
nếu khó quá thì để tôi đưa cho một nxb khác in mẹ nó ra, có
sao đâu. Nhưng anh TTĐ áy náy, muốn in bằng được ở nxb của
anh.
Nxb LĐ cũng có Giám đốc, Tổng biên tập và Biên tập như nxb
HNV, còn sự biên tập chắc chắn là khác nhau. Nhưng theo tôi,
họ cũng "mẫn cán" như anh TDA, không kém. Tuy nhiên họ không
gặp khó khăn như ở nxb HNV. Thế là cuốn sách đã được ra
đời.
Tôi cũng chưa có thì giờ để đối chiếu cuốn sách với bản
đầu tiên của nó trên talawas, nhưng tôi đã đọc lại một
số bài thì thấy các nhà thơ đều phát biểu tự do và sâu
sắc. Chắc chắn có sự biện tập đôi chút, và bản in ra đã
được các tác giả đồng ý cho phép. Những phát biểu của
tôi cũng được lược bỏ đôi đoạn ngắn, nhưng cũng không
quan trọng lắm, vì vấn đề cuối cùng là tôi đã nói được
ý lớn nhất của mình, và nó đã thành sách.
Đây là cuốn sách rất thú vị đối với những người yêu
thơ, thích nghiên cứu về thơ và các nhà thơ Việt nam. Đây là
tiếng nói của những nhà thơ cùng thế hệ đi qua chiến tranh
đầy đau thương khốc liệt cả hai chiến tuyến, nhưng cùng
đồng hành trên con đường thơ và tình yêu dân tộc mình.
11.12.2009
Nguyễn Trọng tạo
__________
(*) Để quyền tự do ngôn luận trên báo chí được sử
dụng một cách đúng đắn, báo chí phải tuân theo những điều
sau đây:
a) Không được tuyên truyền chống pháp luật của Nhà nước.
Không được cổ động nhân dân không thi hành hoặc chống lại
những luật lệ và những đường lối chính sách của Nhà
nước. Không được viết bài có tính chất chống lại chế
độ dân chủ nhân dân, chống lại chính quyền nhân dân, chia
rẽ nhân dân và chính quyền, nhân dân và bộ đội. Không
được gây ra những dư luận hoặc những hành động có hại
cho an ninh trật tự của xã hội.
b) Không được tuyên truyền phá hoại sự nghiệp củng cố hoà
bình, thực hiện thống nhất, hoàn thành độc lập và dân chủ
của nước Việt Nam, làm giảm sút tinh thần đoàn kết, ý chí
phấn đấu của nhân dân và bộ đội.
c) Không được tuyên truyền chia rẽ dân tộc, gây thù hằn
giữa nhân dân các nước, làm tổn hại tình hữu nghị giữa
nhân dân nước ta với nhân dân các nước bạn, không được
tuyên truyền cho chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi, không được
tuyên truyền cho chủ nghĩa đế quốc, không được tuyên
truyền chiến tranh.
d) Không được tiết lộ bí mật quốc gia như: những bí mật
quốc phòng, những hội nghị cơ mật chưa có công bố chính
thức của cơ quan có trách nhiệm, những vụ án đang điều tra
chưa xét xử, những bản án mà Toà án không cho phép công bố,
những tài liệu số liệu và những cơ sở kiến thiết về kinh
tế tài chính mà Uỷ ban kế hoạch Nhà nước hoặc các cơ quan
có thẩm quyền chưa công bố.
e) Không được tuyên truyền dâm ô, trụy lạc, đồi bại.
Điều 12: Không được phát hành và in lại những báo chí mà
cơ quan chính quyền đã có quyết định thu hồi (…)
(SẮC LỆNH SỐ 282-SL NGÀY 14 THÁNG 12 NĂM 1956)
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/10437), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét