đến từ sự phát triển kinh tế và xã hội. Vậy chúng đến
từ đâu?
Trước khi trả lời câu hỏi ấy, chúng ta cần phân biệt ba
cấp độ vô cảm khác nhau trong đời sống hàng ngày.
Thứ nhất, vô cảm trước người khác - hiểu theo nghĩa là
một hay nhiều người cụ thể, ở ngay trước mặt, như người
thân trong gia đình, hàng xóm hay bất cứ ai đó gặp tai nạn
ngoài đường.
Thứ hai là vô cảm trước đất nước hiểu theo nghĩa một
cộng đồng mà mỗi người là một thành viên.
Thứ ba là vô cảm trước đồng loại, bao gồm cả những
người ở xa, xa xôi và xa lạ, thuộc một đất nước khác hay
một lục địa khác.
Tạm thời, chúng ta gác loại vô cảm thứ ba lại. Chỉ tập
trung vào hai loại vô cảm thứ nhất và thứ hai. Lý do: một,
đó là những vấn đề bức xúc nhất hiện nay; hai, sự vô
cảm thứ ba chỉ khắc phục được nếu người ta đã vượt
qua được hai loại vô cảm đầu tiên: Không hy vọng có người
biết xúc động trước nỗi đau khổ của ai đó, ở châu Phi
chẳng hạn, nếu người ta cứ dửng dưng trước những đau
khổ ngay trước mặt và trước mắt mình. Nếu có, đó chỉ là
chút cảm xúc mang mùi lãng mạn chủ nghĩa; nó thoáng qua, rồi
tắt, chứ chắc chắn sẽ không dẫn đến bất cứ một hành
động cụ thể nào cả.
Trong hai loại vô cảm trên, xin phân tích loại vô cảm trước
đất nước trước. Vì câu trả lời tương đối đơn giản và
dễ có sức thuyết phục nhất.
Vô cảm trước đất nước có nhiều biểu hiện, nhưng
trung tâm vẫn là sự dửng dưng, hay nói theo chữ quen thuộc ở
Việt Nam lâu nay, là mặc kệ. Đất nước nghèo đói ư? –
Mặc kệ! Đất nước càng ngày càng lạc hậu ư? – Mặc kệ!
Sự bất bình đẳng trong nước càng ngày càng trầm trọng;
khoảng cách giữa giàu - nghèo càng ngày càng lớn; người giàu
càng ngày càng giàu và người nghèo càng ngày càng nghèo ư? –
Mặc kệ! Nạn tham nhũng càng ngày càng hoành hành, càng phá nát
nền kinh tế quốc gia ư? – Mặc kệ! Xã hội càng ngày càng
băng hoại; văn hóa càng ngày càng suy đồi; giáo dục càng ngày
càng xuống cấp ư? – Mặc kệ! Trung Quốc xâm lấn Việt Nam,
làm lũng đoạn kinh tế Việt Nam, bắt bớ và giết hại ngư
dân Việt Nam ư? – Mặc kệ!
Dửng dưng hay mặc kệ trước những vấn đề liên quan đến
danh dự quốc gia cũng là một sự vô cảm. Cái gọi là danh dự
quốc gia có nhiều cấp độ khác nhau. Một vị nguyên thủ hay
quan chức cao cấp khi tiếp xúc với các đối tác nước ngoài,
cần giữ gìn quốc thể (ngay cả cách bắt tay: trong lúc đối
tác đưa một tay; còn mình thì đưa cả hai tay, làm toát lên
vẻ gì như nịnh bợ, hoặc ít nhất, khúm núm một cách quá
đáng như hiện tượng được nhiều blogger Việt Nam nêu lên
gần đây, cũng liên quan đến quốc thể). Ngay cả người bình
thường, trong những hoàn cảnh bình thường, khi tiếp xúc với
người ngoại quốc, cho dù chỉ là một du khách bình thường,
cũng cố gắng không để họ đánh giá thấp dân tộc của
mình. Ngược lại, cứ mặc kệ tất cả, ai khinh thì khinh, ai
ghét thì ghét, miễn có chút lợi nhỏ là mình cứ làm: Đó là
vô cảm.
Bình thường, người ta hay quy chung cả hai khía cạnh ở trên
(sự quan tâm đến vận mệnh và danh dự của đất nước) vào
phạm trù yêu nước. Tuy nhiên, theo tôi, đó là điều không
nên. Nói đến yêu nước, thứ nhất, là chỉ tập trung ở khía
cạnh tình cảm; và thứ hai, một cái gì có tính chất tự
nguyện. Ở Tây phương hiện nay, rất hiếm khi người ta đề
cập đến lòng yêu nước. Người ta chỉ đề cập đến tinh
thần trách nhiệm (trong trường hợp trên) và sự tự trọng
(trong trường hợp dưới).
Trách nhiệm có hai hình thức: bắt buộc và tự nguyện. Đóng
thuế và thi hành các bổn phận công dân như chấp hành pháp
luật, tham gia bầu cử... là những trách nhiệm bắt buộc.
Nhưng ứng cử, tranh đấu cho một chính sách mà mình tin là
đúng đắn, bảo vệ môi trường sinh thái, v.v... là những
trách nhiệm tự nguyện.
Sự tự trọng cũng thuộc phạm vi tự nguyện. Nó thuộc phạm
vi văn hóa hơn là pháp luật.
Ở Tây phương, người ta dùng pháp luật để cưỡng chế loại
trách nhiệm thứ nhất trong khi đó họ lại dùng giáo dục để
khuyến khích loại trách nhiệm thứ hai và nuôi dưỡng lòng tự
trọng đối với cá nhân cũng như đối với đất nước.
Ở Việt Nam, từ xưa, cha ông chúng ta cũng từng ra
sức giáo dục và nuôi dưỡng cả loại trách nhiệm tự nguyện
lẫn lòng tự trọng trong những phạm vi liên quan đến quốc gia
và quốc thể. Những câu tục ngữ và ca dao quen thuộc như
"quốc gia hưng vong, thất phu hữu trách" hay "giặc đến
nhà đàn bà cũng đánh", "nhiễu điều phủ lấy giá gương /
người trong một nước phải thương nhau cùng", "khôn ngoan
đối đáp người ngoài / gà cùng một mẹ chớ hoài đá nhau"
là thuộc loại đó.
Trong lịch sử, người Việt Nam từng chứng tỏ ý
thức trách nhiệm và lòng tự trọng cao trong những vấn đề
liên quan đến đất nước. Không có ý thức trách nhiệm và
lòng tự trọng ấy, chắc chắn Việt Nam không thể giành
được độc lập sau một ngàn năm bị Trung Hoa đô hộ và cũng
không thể giữ được độc lập trước bao nhiêu cuộc xâm
lược khác, sau đó.
Thế nhưng, gần đây, mọi sự dường như khác hẳn.
Trung Quốc ngang ngược xâm phạm lãnh hải Việt Nam, bắt bớ,
thậm chí giết ngư dân Việt Nam, phần lớn vẫn dửng dưng.
Trung Quốc lũng đoạn kinh tế Việt Nam, đưa di dân lậu tràn
ngập vào Việt Nam, đe dọa nghiêm trọng đến an ninh, chủ
quyền và độc lập của Việt Nam, phần lớn vẫn dửng dưng.
Chỉ có một số, một số thật nhỏ, biểu thị thái độ
cảnh giác và phản đối sự uy hiếp ấy từ Trung Quốc qua
một số cuộc biểu tình tại Sàigòn và Hà Nội. Điều đáng
chú ý không phải là bản thân các cuộc biểu tình ấy mà là
thái độ thờ ơ, thậm chí, thù nghịch của nhiều người chung
quanh. Theo tường thuật trên các blog, không ít thanh niên lái xe
qua, chõ miệng chửi những người biểu tình chống Trung Quốc
là "Đồ điên!"
Sự thờ ơ, dửng dưng cũng biểu hiện rất rõ qua thái độ
của các cán bộ cao cấp thuộc loại đầu ngành ở Việt Nam.
Những sơ sót liên quan đến các bản tin Trung Quốc tập trận
ở Biển Đông từng làm xôn xao dư luận trong cộng đồng
mạng, theo tôi, cũng xuất phát từ sự thờ ơ và dửng dưng
ấy. Chính quyền các địa phương để cho Trung Quốc thuê
rừng, kể cả rừng đầu nguồn và có vị trí chiến lược
quan trọng của Việt Nam, ngoài chuyện có thể bị mua chuộc,
phần nào cũng xuất phát từ sự thờ ơ và dửng dưng như
thế. Dường như người ta chỉ cần vơ vét lợi nhuận riêng,
còn chuyện quốc gia và quốc thể thì mặc kệ. Bất cần.
Những sự thờ ơ, dửng dưng, mặc kệ và bất cần ấy thực
chất là một sự vô cảm.
Nhưng tại sao người ta lại trở thành vô cảm một cách đáng
sợ như thế?
Câu trả lời tương đối dễ: Một, người ta bị tước trách
nhiệm đối với đất nước; và hai, bất cứ người nào còn
có trách nhiệm và muốn biểu lộ trách nhiệm ấy thì bị
chụp mũ, sỉ nhục, bắt bớ, giam cầm. Trách nhiệm đối với
đất nước trở thành một cái tội. Trên hệ thống tuyên
truyền, chính quyền luôn luôn nhấn mạnh: đó là trách nhiệm
của đảng và chính quyền chứ không phải của người dân.
Chính quyền và đảng thực thi trách nhiệm ấy như thế nào?
Không cần biết. Chỉ cần biết đó là chuyện của chính
quyền và của đảng. Vậy thôi. Dân chúng bị xem là những kẻ
ngoại cuộc đối các vấn đề quốc sự. Người nào không
chấp nhận điều đó thì bị trừng phạt nặng nề. Kẻ thì
bị đạp vào mặt. Kẻ thì bị bắt bớ. Kẻ thì bị đe dọa.
Kẻ thì bị bêu xấu trên các phương tiện truyền thông đại
chúng.
Trong hoàn cảnh như thế, người ta không vô cảm đối với
đất nước mới là chuyện lạ.
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/10508), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét