viết về mối tương quan mật thiết trong đời sống dân Mông
Cổ và loài sói; sách này đã được dịch sang tiếng Anh, tên
là Wolf Totem (Tô Tem Sói). Cuốn truyện của Jiang Rong là một
bản anh hùng ca về những thảo nguyên bát ngát ở Nội Mông.
Trong không gian bát ngát hoang sơ đó loài sói và loài người
vừa tranh đấu đối đầu nhau, vừa cộng tác một cách vô ý
thức cùng bảo vệ những loài cỏ cây hoang dại phủ kín các
cao nguyên và châu thổ. Cuộc cộng sinh diễn ra suốt lịch sử,
từ hàng chục ngàn hay trăm ngàn năm, trước thời Thành Cát Tư
Hãn, cho tới bây giờ.
Chuyện Wolf Totem (Lang Tú Đằng 狼图腾 – người Trung Hoa phiên
âm chữ Totem là Tu Đeng, đọc lối Hán Việt là tú đằng) là
lời tự thuật của một sinh viên đại học Bắc Kinh bị đầy
lên Mông Cổ "học tập lao động" trong thời "Cách mạng
Văn hóa," giống như tác giả Jiang Rong (Khương Nhung 姜戎 tên
thật là Lữ Gia Dân, Lü Jiamin, 吕嘉民). Anh sinh viên này đang
phụ trách chăn cừu; anh vẫn định săn bắt một con sói, một
thành tích để đạt được lòng kính trọng của người Mông
Cổ. Anh cũng muốn đánh bẫy một con sói nhỏ để đem về
nuôi thử. Từ trang 319, trong bản dịch do Penguin Press xuất
bản, anh được chứng kiến cảnh một con chó sói tấn công
đàn cừu. Anh sinh viên đang tản bộ lên đồi, đàn cừu tản
mác đi sau. Bỗng quay đầu lại, nhìn thấy một con sói đang
quần thảo với đàn cừu. Anh không bắn, cũng tìm cách dọa cho
con sói phải chạy đi; vì đã được một người bạn mách
kế, cứ chờ con sói ăn no, nặng bụng, chậm chạp, rồi động
thủ thì sẽ hạ được nó.
Anh sinh viên đứng quan sát. Khi con sói đã chồm lên cắn cổ,
vật ngã một con cừu, nó đè xuống xé da, xả thịt, ngấu
nghiến ăn tại chỗ. Đàn cừu bị tấn công lúc đầu hoảng
sợ chạy toán loạn; nhưng khi thấy con sói đã bắt được
một con cừu, bắt đầu ngồi xuống chăm chú cắn, nhay, nhai,
nuốt, thì cả đàn cừu trở lại tình trạng bình thường;
chúng lại cúi xuống gặm cỏ coi như không có gì nguy hiểm
cả. Chắc chúng biết lúc này là an toàn, vì mỗi lần một con
sói chỉ ăn thịt một con cừu là đủ no bụng. Nhiều con cừu
đứng quan sát còn bạo dạn tiến đến xem con sói nó ăn thịt
"đồng bào" mình như thế nào; giống như trẻ con đi coi
đoàn xiệc hát rong. Một đám cừu bước tới gần, chen chân
nhau để giành chỗ tốt, cho thấy rõ hơn. Tác giả Khương Nhung
nghĩ: Bộ mặt của mấy chú cừu đóng vai quan sát có vẻ như
mừng rỡ: "Gớm, may quá! Con sói nó ăn thịt mày, nó không ăn
thịt tao!"
Nhân vật của Khương Nhung là một sinh viên ham đọc sách, mơ
mộng và suy nghĩ. Khi nhìn cảnh đó, anh nhớ tới một đoạn
văn của Lỗ Tấn đời xưa. Nhà văn tả một cảnh tượng
thời trước Đại chiến Thứ hai, khi quân Nhật đã xâm lăng
chiếm một phần Trung Quốc. Có một đám đông người Trung Hoa
đứng coi quân đội Nhật Bản đang chuẩn bị chém đầu một
người Trung Hoa khác. Dân chúng kéo đến coi như đi coi xiệc.
Nhớ lại chuyện cũ, anh sinh viên tự nhủ, "Chẳng trách
được, người du mục Mông Cổ họ coi dân Hán mình như một
đàn cừu."
Nhân vật của Khương Nhung nhìn cảnh đàn cừu thì chợt nhớ
đến đoạn văn của Lỗ Tấn. Tuần trước, chúng tôi cũng
chợt nhớ đến đoạn văn trong tiểu thuyết Tô Tem Sói sau khi
theo dõi các mạng lưới bên Tầu sau vụ em bé Duyệt Duyệt
chết oan.
Như đã kể nhiều lần trên báo này, hàng chục triệu người
Trung Hoa đã bầy tỏ ý kiến trên mạng về vụ em bé Duyệt
Duyệt 2 tuổi bị xe cán chết ở thành phố Phật Sơn tỉnh
Quảng Đông mà 18 người qua lại không ai dừng chân nâng dậy,
trong suốt bẩy phút. Các "công dân mạng" đặt câu hỏi cho
chính lương tâm của họ, và lương tâm của cả mọi người:
Phải chăng nước Trung Hoa đã mất linh hồn? Câu hỏi này cũng
không khác gì ý nghĩ của nhân vật trong tiểu thuyết trên:
Lòng hổ thẹn, và hổ thẹn tập thể.
Khi đứng trước một cảnh tượng cùng đáng xấu hổ mà một
dân tộc biết xấu hổ, đó là điều đáng mừng. Ý thức
rằng xã hội mình đang lâm bệnh trầm trọng, là một bước
đầu để tự thay đổi, tự cải thiện. Nhắm mắt không chịu
nhìn, hoặc nhìn thấy mà không chịu thú nhận mình mắc bệnh
thì "hết thuốc chữa!" Vụ em bé Duyệt Duyệt xẩy ra
khoảng một tuần lễ sau khi báo chí ở Trung Quốc loan tin một
cụ già ở tỉnh Hồ Bắc bị té giữa đường phố trong suốt
90 phút người qua lại để mặc cho ông cụ nằm không ai ngó
tới, cho đến khi tắt thở. Người con trai ông cụ hỏi với
nhà báo: "Người Trung Hoa mình đã đánh mất thói quen cứu
giúp người một cách dễ dàng như vậy hay sao?" Một nhà
nghiên cứu về truyền thông viết trên trang Weibo, mạng Sina:
"Trung Quốc đang phải đối diện với một thời điểm vô
đạo đức nhất trong lịch sử."
Nhưng trước căn bệnh đám đông thờ ơ, lãnh đạm trước
cảnh một đồng loại lâm nạn, nhất là một em bé hai tuổi,
thì người ta phải làm gì? Phải tìm hiểu những nguyên nhân
nào gây ra bệnh. Hiểu biết căn nguyên rồi, mới đi tìm những
phương cách diệt trừ phiền não.
Trên các mạng lưới, giới trí thức, thanh niên Trung Quốc đã
nhận ra xã hội họ đang sống rất bệnh hoạn. Họ viết:
"Chúng ta đều là những em bé Duyệt Duyệt!" Hoặc, "Chúng
ta đều là những kẻ qua đường thờ ơ!"
Người ta đã tìm các nguyên nhân gây nên căn bệnh ích kỷ,
thờ ơ này. Họ liệt kê các chứng bệnh gốc: Xu hướng chỉ
biết kiếm tiền và hưởng thụ, sinh ra trong quá trình công
nghiệp hóa và đô thị hóa. Nhiều người nêu lên khiếm
khuyết trong nền giáo dục gia đình, cha mẹ dậy con tính ích
kỷ. Nhiều người còn nhắc tới di sản, thời Mao Trạch Đông
đã xóa bỏ các nền móng đạo lý cổ truyền khiến người
Trung Hoa mất kim chỉ nam về đạo đức.
Giáo sư Hạ Học Loan (Xia Xueluan, 夏学銮) thấy nguyên nhân là
xã hội Trung Hoa đang trải qua một "cuộc khủng hoảng lòng tin,
giữa người với người." Ông Tạ Tĩnh (Xie Jing, 谢静), giáo
sư tại đại học Phục Đán ở Thượng Hải thấy tin tức
trên báo chí nói đến những chuyện như anh Bành Vũ cứu
người rồi sau đó bị gia đình nạn nhân kiện đòi bồi
thường được các báo, các đài loan tải, khiến ai cũng dè
dặt, do dự trước khi bước tới giúp đỡ người khác.
Chàng sinh viên của Khương Nhung nhìn đàn cừu đứng coi một
đồng loại bị sói ăn thịt, lương tâm xã hội của anh thức
dậy, không khác gì các công dân mạng ở Trung Quốc bây giờ.
Nhưng trong vụ em bé Duyệt Duyệt, một con cừu bé nhỏ đang
bị những bánh xe vận tải "ăn thịt," thì ai đóng vai con
chó sói?
Con chó sói tham ăn trong câu chuyện em bé Duyệt Duyệt là cả
xã hội Trung Quốc chung quanh. Rất nhiều người đang chạy
đuổi theo đồng tiền, và chỉ biết chăm lo quyền lợi của
chính mình, không cảm thấy có trách nhiệm phải cứu đồng
loại. Ai tạo ra những con chó sói? Trên trang Weibo của mạng
lưới Sina, giáo sư Lý Hoa Đông tìm thủ phạm: "Cái gì đã
gây nên cảnh tang thương này? Các viên chức chính quyền?
Những người giầu có nhất trong nước? Hay chỉ vì tánh lãnh
đạm thờ ơ của chúng ta?"
Ông Vương Dương (Wang Yang, 汪洋), bí thư tỉnh ủy Quảng
Đông, nói rằng tai nạn này là một "tiếng chuông báo
động," đánh thức tất cả mọi người. Năm ngày sau khi tai
nạn xẩy ra, một cuộc họp của Trung Ương Đảng Cộng sản
cũng đưa ra lời kêu gọi phải nâng cao "cuộc sống tinh
thần" của nhân dân Trung Hoa.
Đấy là những lời tuyên bố rất hay. Nhưng câu hỏi tiếp theo
là "Người ta phải làm gì? Làm cách nào nâng cao được đời
sống tinh thần người dân trong một nước?"
Cả ba điều ông Lý Hoa Đông nêu ra đều không phải là nguyên
nhân gốc của căn bệnh; mặc dù đều đóng góp một phần gây
nên thái độ vô trách nhiệm tập thể. Những người giầu có
trong nước Trung Hoa không nhất thiết là những người chỉ
biết ích kỷ, duy lợi. Các viên chức chính quyền không ngăn
ngừa một tai nạn như vậy cũng chịu trách nhiệm, nhưng không
thể nói họ đã khuyến khích mọi người dân lãnh đạm thờ
ơ trước cảnh khổ của đồng loại. Còn tánh ích kỷ, thờ ơ
của những người qua đường? Họ đã nhiễm tính đó từ lâu,
trong kinh nghiệm cuộc sống hàng ngày, lâu lâu tính đó có dịp
biểu hiện ra, nhưng không phải họ được sinh ra đời với
tính tình như vậy. Chính cuộc sống xã hội đã tạo ra tinh
thần lãnh đạm, thờ ơ của đám đông.
Câu chuyện Lỗ Tấn kể xẩy ra trong thời gian nước Trung Hoa
đang hỗn loạn. Trong nước thì các lãnh chúa và đảng phái
tranh quyền, cuối cùng là hai phe, chính quyền Quốc Dân Đảng
và phong trào Cộng sản; trong lúc quân Nhật đang xâm chiếm.
Người Trung Hoa thời đó đã sống hàng thế kỷ trong loạn
lạc, xã hội không còn kỷ cương nữa. Người giầu cũng không
biết số phận mình mai sau sẽ ra sao, họ lo tích trữ tiền
bạc phòng thân. Các tay lãnh chúa lo bảo vệ quyền hành của
họ, sợ mất quyền thì không những mất tài sản, lợi lộc
mà có thể còn mất mạng. Trong khung cảnh đó, những người
dân bình thường không cả thấy họ chia sẻ trách nhiệm về
người khác.
Tâm lý ích kỷ, thờ ơ, vô trách nhiệm trước đồng loại đó
vẫn duy trì và củng cố thêm trong chế độ cộng sản. Đảng
Cộng sản tập trung cả hai thứ, của cải và quyền hành vào
trong tay một nhóm người. Việc gì cũng do Đảng và Nhà nước
quyết đoán. Họa hay phúc đều do Đảng và Nhà nước ban phát.
Làm sao tôi có thể lo lắng cho số phận người hàng xóm của
tôi, trong khi chính cá nhân tôi cũng không biết Đảng và Nhà
nước sẽ cho mình được số phận thế nào?
Muốn tránh cảnh "ai cũng là người qua
đường" như trong chuyện em bé Duyệt Duyệt, người Trung Hoa
phải tập lại lối sống cũ, khi mọi người đều thấy mình
có trách nhiệm đối với mọi người. Người dân phải tập
sống có trách nhiệm. Kinh tế thị trường bắt đầu tập cho
người ta thói quen không trông chờ cấp trên ra lệnh phải ăn
cái gì, mặc quần áo thế nào. Nhưng chỉ khi nào người dân
được hưởng tự do và chịu trách nhiệm chọn lựa những
người cai trị, họ mới thật sự cảm thấy mỗi người có
trách nhiệm về cả xã hội mình. Trách nhiệm chỉ phát sinh khi
người ta được tham dự, được lựa chọn và chịu hậu quả
về lựa chọn của mình. Tinh thần liên đới chỉ phát sinh khi
mọi người đều được bình đẳng tham gia trong các quyết
định chung. Phải thay đổi chế độ chính trị ở Trung Quốc
thì, hy vọng trong một thế hệ, mới tập được những thói
quen mới đó.
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/10506), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét