một. Trước tiên, khi so sánh những hệ thống chính trị khác
nhau thì tôi nghĩ rằng nên tách bạch các chính sách riêng ra
khỏi các thiết chế.Có nghĩa là phải nhìn thấy sự khác nhau
giữa những chính sách cụ thể do một vài lãnh đạo nào đó
đưa ra với cả hệ thống tổng thể nói chung. Rõ ràng là
những người ra quyết định ở Hoa Kỳ đã từng phạm rất
nhiều sai lầm, ví dụ như chiến tranh Iraq buộc chúng tôi phải
trả giá đắt. Hay như cuộc khủng hoảng tài chính bắt nguồn
từ phố Wall là kết quả của hệ tư tưởng thị trường tự
do, tiêu dùng gia đình quá trớn và sự sự mở rộng quá mức
của thị trường bất động sản. Tuy nhiên những lỗi lầm
trong chính sách là điều có thể xảy ra với mọi chế độ
vào bất kỳ lúc nào. Tôi không nghĩ rằng các chế độ dân
chủ lại có xu hướng đưa ra những chính sách sai lầm nhiều
hơn các nhà nước độc tài. Thực tế là, các chế độ độc
tài và toàn trị luôn gặp nhiều rắc rối nghiêm trọng hơn.
Những sai lầm có thể tiếp tục níu kéo toàn xã hội vì không
thể dễ dàng đuổi cổ những kẻ đã ra quyết định. Bởi
vậy cái giá phải trả rốt cục sẽ rất lớn.
Ngài nói rằng Trung Quốc sẽ không bao giờ lựa chọn một nhà
lãnh đạo quốc gia như George W. Bush. Thôi được, kể cũng hơi
nặng nề khi nói như vậy. George W. Bush làm Tổng thống trong 8
năm, nếu ngài quay trở lại với vấn đề "ngụy vương"
thì ngụy vương gần đây nhất của Trung Quốc, nói rất chân
thành, chính là Mao Trạch Đông. Sự tàn phá mà Cách mạng Văn
hóa đã gây ra cho xã hội Trung Quốc còn nghiêm trọng hơn rất
nhiều những gì mà George W. Bush đã làm đối với xã hội Mỹ.
Ngài cũng có nhắc tới một vài đặc trưng của lãnh đạo
Trung Quốc. Tôi công nhận những mặt tích cực của lối lãnh
đạo tập thể và việc hạn chế nhiệm kỳ đối với các nhà
lãnh đạo Trung Quốc. Nếu Gaddafi hoặc Mubarak bị hạn chế
nhiệm kỳ thì Libya và Ai Cập đã không bất ổn như vậy.
Ngài cũng phát biểu rằng sự đồng thuận cần đạt được
trong nội bộ lãnh đạo trong khi đưa ra những quyết định quan
trọng. Theo ý tôi, điều này chính là một bài học được rút
ra từ Cách mạng Văn hóa. Trong quá khứ, sự đồng bóng, trái
tính của một cá nhân đã gây tổn hại cho cả xã hội. Bởi
vậy Đảng Cộng sản đã phải lập ra những thiết chế, trong
đó có quy định về nhiệm kỳ.
Tôi muốn bày tỏ sự ngưỡng mộ đối với hệ thống của
Trung Quốc. Có nhiều người Mỹ không thể nhận thấy một
thực tế: mặc dù Trung Quốc là quốc gia độc tài nhưng lại
được thể chế hóa cao, có sự kiểm soát và đối trọng trong
hệ thống của mình. Tuy nhiên chúng ta cần phải suy nghĩ về
dài hạn.
Cơ cấu của thể chế hiện nay trong Đảng Cộng sản Trung
Quốc được tạo nền móng từ ký ức và kinh nghiệm của
những người từng sống qua cuộc cách mạng văn hóa. Cho tới
giờ ở Trung Quốc người ta vẫn chưa thể nói nói hết những
gì về giai đoạn lịch sử đó. Các ngài không dạy thế hệ
trẻ về những gì đã diễn ra trước đây, họ chưa hề trải
nghiệm cách mạng văn hóa và rồi sẽ quên sự kiện đó. Nhưng
vấn đề ở chỗ là điều gì sẽ xảy ra nếu như thế hệ
mới không có kinh nghiệm và hiểu biết về những vết thương
tâm lý trong một xã hội của nền độc tài toàn trị. Liệu
họ có sẵn sàng sống với sự kiểm soát sử dụng quyền lực
hiện nay không?
Bởi vậy vì sao tôi vẫn tin rằng một hình thái pháp trị có
kiểm soát và đối trọng trong dài hạn sẽ có ý nghĩa sống
còn chứ không chỉ dựa vào ký ức và kinh nghiệm của một
thế hệ. Nếu chẳng may thế hệ tiếp theo không có những thứ
đó thì họ rất có thể lặp lại sai lầm. Thể chế pháp
quyền và dân chủ chính là phương tiện để gìn giữ những
gì được coi là tốt, là tích cực, tiến bộ của ngày hôm nay
và truyền lại cho những thế hệ sau.
Trong cuốn sách mới hoàn thành của tôi có một điều được
nêu lên như một luận cứ, đó là tất cả chúng ta đều có
bản chất chung của loài người. Chính vì có những đặc tính
đó nên con người như chúng ta mới yêu thương gia đình, anh,
chị em và con cái. Quý trọng bạn bè và gia đình là cách tự
nhiên trong quan hệ xã hội giữa người với người. Tuy vậy,
chúng ta không thể đặt nền móng của các hệ thống chính
trị trên quan hệ bạn bè và gia tộc được. Bởi vậy, một
trong những kỳ tích của nền chính trị Trung Quốc là đã
thiết lập nên được hệ thống chính trị mang tính thể chế
cao, không phụ thuộc vào quan hệ bạn hữa và gia đình, giòng
tộc cũng như các mối quan hệ cá nhân khác.
Theo cách đó, để được nhận vào các cơ quan công quyền thì
phải thi bất kể người đó có ảnh hưởng thế nào. Hệ
thống tuyển chọn này đã được thể chế hóa đầy đủ từ
đầu thời Tiền Hán vào thế kỷ thứ nhất trước Công
nguyên. Nhưng vào cuối thời Hậu Hán, khoảng thế kỷ thứ 3,
hệ thống chính trị bị tầng lớp quý tộc soán quyền, chủ
yếu đó là những gia tộc giàu có và nắm nhiều quyền lực.
Sau đó là thời kỳ Tam quốc rất phức tạp và rối ren trong
lịch sử Trung Quốc. Chủ yếu là các gia tộc giàu có đã soán
quyền đồng thời thủ tiêu chế độ tuyển dụng người tài
đương thời. Tôi cho rằng điều này có thể xảy ra đối với
bất kỳ hệ thống chính trị nào.
Đó cũng là điều mà tôi lo ngại cho chính hệ thống của Mỹ
hiện nay bởi lẽ có những tầng lớp siêu giàu. Họ có thể
chăm sóc con cái họ trong những điều kiện rất hoàn hảo và
gửi chúng tới những trường học rất tốt. Tất nhiên đó
chưa phải là những gì đang diễn ra ở Trung Quốc nhưng có
thể sẽ trở thành mối đe dọa đối với hệ thống Trung
Quốc.
Bằng cách nào để có thể đảm bảo rằng tầng lớp tinh hoa
lãnh đạo đất nước được tuyển chọn trên cơ sở tài năng
lại không thiên vị gia tộc và bạn bè mình? Tôi cho rằng trong
mấy thập kỷ qua, Đảng Cộng sản Trung Quốc đã làm tốt
công việc. Tuy nhiên vẫn tồn tại vấn nạn tham nhũng trong
toàn bộ hệ thống, vì ai mà chả muốn quan tâm nhiều hơn tới
họ hàng, bạn bè và con cái của mình. Tôi cho rằng một trong
những vấn đề nội tại của hệ thống thiếu sự giải trình
và chịu trách nhiệm chính trị của cấp trên đối với cấp
dưới và đa số quần chúng đó là rất khó ngăn cản sự len
lỏi của những mối quan hệ riêng tư vào hệ thống chính
trị. Đó là nan đề mà tôi cho rằng cho tới nay vẫn chưa có
lời giải.
Tuy vậy, trong dài hạn, để duy trì hệ thống cho hai hay ba
thập niên nữa tôi cho rằng Trung Quốc cần đẩy mạnh sự
giải trình và chịu trách nhiệm của cấp trên đối với quần
chúng ở dưới nhằm giải quyết nan đề này. Ít ra thì trong
một hệ thống dân chủ, nếu có sai thì vẫn có thể sửa sai,
đôi khi cũng mất một vài năm.
Cho phép tôi nói qua về một nhận định liên quan tới nước
Mỹ. Chúng tôi đang trải qua cuộc khủng hoảng tài chính. Như
GS Trương Duy Vi đã phát biểu là không ai bị trừng phạt. Tôi
cũng nghĩ rằng điều này thật là khủng khiếp vì chúng tôi
đã không buộc những người có trách nhiệm về cuộc khủng
hoảng này phải chịu trách nhiệm. Tại sao lại xảy ra điều
này quả là rất phức tạp.Nhưng tôi không cho rằng nó liên
quan tới hệ thống chính trị dân chủ của chúng tôi. Năm 1930
đã có một cuộc khủng hoảng tài chính còn lớn hơn hiện nay
dẫn tới việc bầu chọn Roosevelt làm Tổng thống và thiết
lập hệ thống an sinh xã hội và điều hành chính quyền đổi
mới. Người ta đã đưa ra nhiều biện pháp mạnh bởi lẽ nhân
dân tức giận về những gì đã xảy ra. Hệ thống của chúng
tôi đã thiết lập được một sự giải trình và chịu trách
nhiệm thực sự để đối phó với những sai lầm trong chính
sách như thế đó.
Theo một nghĩa nào đó, tôi thậm chí còn nghĩ rằng trong vài
năm vừa rồi ở Mỹ một cách chính thức, cuộc khủng hoảng
vẫn chưa tới mức quá lớn, bởi vì trên thực tế,các nhà
hoạch định chính sách trong phạm vi nào đó đã hạ thấp mức
độ nghiêm trọng của nó. Bởi vậy động năng chính trị có
lợi cho cải cách đã bị xói mòn và điều này giải thích
tại sao chúng tôi đã không kịp thời có những cải cách chế
độ điều hành. Nhưng dù sao tôi không nghĩ rằng hệ thống
dân chủ của chúng tôi đã gây nên cuộc khủng hoảng hiện
nay.
<strong>Trương Duy Vi:</strong> Quốc gia nào cũng có những sự
kiện hoặc lỗi lầm khủng khiếp trong lịch sử phát triển
của mình, kể cả Trung Quốc. Cách mạng Văn hóa và Đại Nhảy
vọt quả thực là những thảm họa. Tôi từng trải qua cách
mạng Văn hóa và có những ký ức của riêng mình. Tuy vậy cần
phải nhấn mạnh lại rằng không có quốc gia nào là ngoại
lệ. Hoa Kỳ có một trang sử của sự thảm sát người da đỏ
và chế độ nô lệ cũng như tệ kỳ thị chủng tộc được
thể chế hóa kéo dài hơn một thế kỷ. GS Fukuyama cho rằng các
sai lầm được khắc phục bởi chính hệ thống Hoa Kỳ thì
Cách mạng văn hóa và Đại nhảy vọt cũng đã được sửa sai
bởi chính hệ thống Trung Quốc. Vấn đề "ngụy vương"
cũng được giải quyết bởi hệ thống Trung Quốc. Ngày nay
không một cá nhân lãnh tụ nào có thể đi ngược lại quy
định thể chế bởi lẽ ở Trung Quốc đã hình thành hệ
thống chuyển giao quyền lực kết hợp giữa lựa chọn và bầu
chọn.
Tôi cho rằng hệ thống hỗn hợp này có thể là tốt hơn việc
bầu cử đơn thuần ở Phương Tây, đặc biệt trong bối cảnh
tìm kiếm một hệ thống chính trị cho thế hệ sau.. Cái mà
Phương Tây đang thực hành đó là tăng cường hệ thống bầu
bán qua tranh cử mà tôi gọi là "những cuộc trình diễn dân
chủ" hay "dân chủ kiểu Hollywood". Đó là sự thể hiện
khả năng trình diễn nhiều hơn là khả năng lãnh đạo. Chừng
nào mà quy trình này vẫn hoạt động thì không quan trọng ai
sẽ trúng cử, dù là ngôi sao điện ảnh hay vận động viên
điền kinh chuyên nghiệp. Ngược lại, theo truyền thống quản
trị xã hội truyền thống có một ý tưởng rất quan trọng
cần tuân thủ, đó là quốc gia chỉ có thể được điều hành
bởi những người đủ tài năng và kinh nghiệm, được lựa
chọn theo chế độ tuyển dụng nhân tài. Điều này đã ăn sâu
vào tiềm thức của người Trung Quốc.
GS Fukuyama có nhắc tới Chủ tịch Mao. Một mặt, đúng là ông
đã có những lỗi lầm nghiêm trọng. Nhưng mặt khác, chúng ta
không nên bỏ qua một sự thật là ngày nay ông vẫn được tôn
trọng khắp nơi trên đất Trung Quốc. Điều này nói lên rằng
Mao đã làm gì đó đúng đắn. Sẽ không sòng phẳng nếu phủ
nhận thành tựu chủ yếu của ông, đầu tiên là thống nhất
một đất nước rộng lớn như Trung Quốc; hai là, giải phóng
phụ nữ và ba là, cải cách ruộng đất. Đặng Tiểu Bình đã
có lần phát biểu công của Mao so với tội sẽ là tỷ lệ 70%
trên 30%. Chính tai tôi đã nghe thấy những lời này và cho rằng
như vậy mới công bằng. Có lẽ sự khác biệt trong nhận thức
của Mao xuất phát từ sự khác biệt về truyền thống văn
hóa: Trung Quốc có truyền thống thay đổi chính trị trong khi
đó Phương Tây lại thay đổi pháp lý.
Nhờ có ba thập niên cải cách và mở cửa một tầng lớp trung
lưu đã hình thành và ổn định vị thế. Tôi chia xã hội Trung
Quốc ra làm ba giai tầng: thượng, trung và hạ. Cơ cấu này có
thể ngăn chặn chủ nghĩa cực đoan trên diện rộng như dưới
thời Mao. Thứ chủ nghĩa cực đoan đó vẫn có ở các quốc gia
như Ai cập bởi lẽ ở đó còn thiếu tầng lớp trung lưu. Cơ
cấu xã hội này cho thấy lý do vì sao Trung Quốc sẽ không
nghiêng về chủ nghĩa cực đoan.
Về vấn đề tham nhũng, tôi cho rằng cần phải làm một sự so
sánh theo "chiều dọc" và cả "chiều ngang". Tham nhũng ở
Trung Quốc là nghiêm trọng và không dễ ngăn cản. Tuy nhiên khi
nhìn lại lịch sử thế giới các bạn sẽ thấy rằng tất cả
các cường quốc, kể cả Mỹ đã trải qua những giai đoạn
tham nhũng tăng cao và thường trùng hợp với quá trình hiện
đại hóa nhanh chóng. Như thầy dậy của ngài là Samuel Huntington
đã quan sát thấy rằng quá trình hiện đại hóa nhanh nhất
thường đi kèm tình trạng tham nhũng tăng cao nhất. Điều này
xảy ra chủ yếu là do chế độ điều hành và giám sát không
theo kịp sự tăng trưởng về tài sản và vốn khi diễn ra quá
trình hiện đại hóa nhanh chóng.
Rốt cục thì nạn tham nhũng ở Trung Quốc sẽ bị chặn đứng
và được giải quyết thông qua sự thiết lập những thiết
chế giám sát và điều hành hữu hiệu hơn.
Tôi từng qua Mỹ nhiều lần và thấy rằng cách định nghĩa
thế nào là tham nhũng có ý nghĩa rất quan trọng. Trong cuốn
sách mới viết, tôi đã đưa ra khái niệm "tham nhũng 2.0" khi
mà cuộc khủng hoảng tài chính đã làm phát lộ rất nhiều
vấn đề nghiêm trọng của "tham nhũng 2.0". Chẳng hạn như
các cơ quan đánh giá mức tin cậy về tài chính đã thu lời qua
kinh doanh trên thị trường chứng khoán bằng cách trao cho các
sản phẩm và định chế tài chính thiếu minh bạch chứng chỉ
AAA. (là mức có độ tin cậy cao trên thị trường chứng khoán
quốc tế - ND). Tôi coi đó là tham nhũng. Thế nhưng ở Mỹ
người ta lại gọi đó là "rủi ro đạo đức" trong hệ
thống pháp lý Mỹ. Tôi cho rằng cuộc khủng hoảng tài chính
có thể được ngăn chặn hiệu quả hơn nếu vấn đề này bị
xử lý như là tham nhũng.
Chúng ta cũng có thể so sánh theo chiều ngang. Tôi đã đi thăm
hơn 100 quốc gia. Thực tế sinh động cho thấy, mặc dù ở Trung
Quốc người ta phàn nàn rất nhiều về tham nhũng, nhưng ở các
nước khác tình hình còn tồi tệ hơn rất nhiều. Để so sánh
chúng ta tìm hiểu các quốc gia có kích cỡ từ 50 triệu dân
trở lên và đang ở cùng trình độ phát triển, chẳng hạn như
Ấn Độ, Ukraina, Pakistan, Brazil, Ai cập và Nga. Kết quả đánh
giá của tổ chức Minh bạch quốc tế cũng đồng thanh với
nhân định của tôi.
Hơn thế nữa cần phải nhìn Trung Quốc theo các vùng miền khác
nhau. Các vùng đã phát triển của Trung Quốc miễn dịch tốt
hơn với tham nhũng. Có lần tôi làm việc ở Italy với tư cách
là giáo sư mời, nhân tiện tôi thăm Hy lạp vài lần và nghĩ
rằng Thương Hải dứt khoát ít tham nhũng hơn Italy và Hy lạp.
Ở miền nam nước Ý, Mafia nghiễm nhiên hợp pháp hóa sự tồn
tại của mình thông qua hệ thống dân chủ. Lần đầu tiên tôi
tới thăm Hy lạp cách đây 20 năm , khi đó thâm hụt ngân sách
rất cao. Còn giờ đây Hy lạp đang phá sản và cần sự hỗ
trợ quốc tế. Tôi nói với các bạn Hy lạp của mình rất
chân thành: "hai mươi năm trước, Thủ tướng của các bạn
là Papandreou. Hai mươi năm sau Thủ tướng của các bạn vẫn là
Papandreou. Nền chính trị của các bạn có vẻ như là công
việc của một vài gia đình và nền kinh tế Hy lạp bị phá
sản bởi lẽ hệ thống an sinh xã hội thì quá cao còn thực
tiễn quản trị lại quá nghèo nàn, kém cỏi." Có lần tôi
còn đùa rằng chúng tôi cần gửi một đội ngũ các nhà quản
trị từ Thương Hải hoặc Trùng Khánh để giúp đỡ Hy Lạp
quản trị tốt hơn. Quả thực, bất kể là hệ thống chính
trị nào, độc đảng, đa đảng hoặc không đảng phái thì
rốt cục vẫn là vấn đề quản trị hiệu quả và mang lại
được gì cho nhân dân của mình. Bởi vậy, quản trị tốt là
điều quan trọng hơn dân chủ hóa theo phong cách Phương Tây.
Điều này đã đưa tôi tới chính đề "sự cáo chung của
lịch sử" mà GS Fukuyama nêu lên. Tôi chưa công bố quan điểm
của mình, tuy nhiên nó hoàn toàn đối lập với GS Fukuyama. Tôi
nhìn nhận rằng: không phải một sự cáo chung của lịch sử
mà phải là chấm hết cho sự cáo chung của lịch sử.
Dân chủ Phương Tây có thể chỉ là một hình thái mang tính
giai đoạn trong lịch sử lâu dài của loài người. Tại sao tôi
lại nghĩ vậy? 2500 năm trước, một vài thành phố- quốc gia
chẳng hạn như Athen đã thực hiện dân chủ trong số các công
dân nam giới của mình và sau đó lại bị khởi nghĩa Sparta
đánh bại. Từ đó cho tới nay, hơn 2000 năm trôi qua từ "dân
chủ" chủ yếu mang một nghĩa rộng tiêu cực, thông thường
là tương đương với "chính trị của đám đông dân chúng".
Các quốc gia Phương Tây không thực thi hệ thống mỗi người
một lá phiếu ở nước họ mãi cho tới khi quá trình hiện
đại hóa ở nước họ đã hoàn thành.
Thế nhưng ngày nay hệ thống chính trị dân chủ kiểu này
không thể giải quyết các vấn đề lớn sau đây.
- Thứ nhất là, thiếu vắng văn hóa "tài năng phải là đầu
tiên". Bất cứ ai được bầu lên đều có thể điều hành
đất nước. Điều này đã trở nên quá đắt đỏ tới mức
không chịu nổi thậm chí đối với Mỹ.
- Thứ hai là, gói dịch vụ an sinh xã hội chỉ có thể tăng
thêm chứ không giảm đi. Bởi vậy không thể tiến hành những
cải cách như Trung Quốc đã thực hiện trong lĩnh vực ngân
hàng và các xí nghiệp nhà nước.
- Thứ ba là, càng ngày càng khó khăn để tạo ra sự đồng
thuận ở các quốc gia dân chủ. Ngày trước, đảng thắng cử
với 51% phiếu bầu đã có thể tập hợp toàn xã hội ở các
nước phát triển. Ngày nay, xã hội Mỹ đang bị chia rẽ sâu
sắc và phân cực. Đảng nào thất cử, thay vì thừa nhận
thất bại lại tiếp tục gây cản trở.
- Thứ tư là, những vấn đề đơn giản có tính chất dân túy
có thể làm giảm sút mối quan tâm vào các vấn đề dài hạn
của đất nước và xã hội. Ngay cả Mỹ cũng đang bị mối đe
dọa này rình rập.
Năm 1793, Vua George III của Anh Quốc đã phái đặc phái viên
của mình tới Trung Quốc để mở mang thương mại hai chiều.
Thế nhưng vua Càn Long đã quá ngạo mạn vì tin rằng Trung Quốc
mới là quốc gia nhất thế giới. Bởi vậy Trung Quốc chẳng
cần học hỏi ai. Điều này khi đó đã được định nghĩa là
"sự cáo chung của lịch sử", và từ đó Trung Quốc bị
tụt hậu. Còn giờ đây tôi lại nhận thấy một tư duy tương
tự ở Phương Tây.
Cần phải tới Trung Quốc để tận mắt chứng kiến Trung Quốc
đã tự cải cách như thế nào trong ba thập kỷ qua. Mỗi bước
đi nhỏ nhưng cuộc hành trình không ngừng, không nghỉ. Phương
Tây vẫn có niềm tin mạnh mẽ vào hệ thống của mình, tuy
nhiên đó cũng chính là cái hệ thống ngày càng trở nên có
lắm vấn đề. Hy lạp, cái nôi của nền dân chủ Phương Tây
đang phá sản, còn nợ ngân sách của Anh đã cao tới 90% tổng
sản phẩm quốc dân.
Vậy còn Hoa Kỳ thì sao? Tôi làm một con tính đơn giản, cuộc
tấn công 9/11 làm hao tổn cho Mỹ 1000 tỷ $. Hai cuộc chiến
không khôn ngoan lắm làm tốn gần 3000 tỷ $ và khủng hoảng
tài chính khoảng 8000 tỷ $. Hiện nay nợ ngân sách của Mỹ vào
khoảng từ 10000 tỷ $ tới 20000 tỷ $. Nói cách khác, nếu
đồng Đôla Mỹ mà không phải là đồng tiền dự trữ quốc
tế - mà vị thế này có thể không kéo dài mãi- thì Mỹ đã
bị coi là đã phá sản rồi.
Sự trỗi dậy của Trung Quốc, điều mà chúng tôi vẫn gọi là
"vận khí " hay xu hướng chủ đạo có tầm cỡ và tốc độ
chưa có tiền lệ trong lịch sử loài người. Cảm nhận của
riêng tôi là hệ thống Phương Tây đang trượt dốc nên cần
cần đại tu và cải cách. Một số người Trung Quốc luôn
miệng ca ngợi và tôn thờ mô hình Mỹ, thế nhưng đối với
những ai đã sống ở Châu Âu và đi Mỹ nhiều lần thì điều
này là quá giản đơn và ngây thơ. Cần phải khách quan khi so
sánh Trung Quốc với các nước Phương Tây. Cái gì là điểm
mạnh và điểm yếu của Phương Tây? Đâu là ưu điểm và
nhược điểm của chúng ta và điều gì đáng học hỏi hay ghi
nhận từ Phương Tây? Đó mới là lối tư duy đúng.
<strong>Fukuyama:</strong> Một lần nữa tôi muốn nói rằng ngài
cần phân biệt giữa hệ thống chính trị và chính sách trong
ngắn hạn. Khỏi phải nói cũng biết trong nhiệm kỳ trước,
Hoa Kỳ đã vay nợ quá nhiều. Nhưng quả thực tôi lại không
nghĩ rằng đó lại là vấn đề của hệ thống dân chủ.
Nước Đức rất giống Trung Quốc ở một điểm là nền kinh
tế lớn, liên tục có xuất siêu và một thị trường việc
làm bùng nổ. Nhưng đồng thời Đức lại không bị ám ảnh
bởi những đổi mới quá đáng trong lĩnh vực tài chính, điều
đã làm suy thoái nền kinh tế Mỹ và cũng là nguyên nhân của
bong bóng bất động sản. Đây cũng là một đất nước dân
chủ, có điều là Đức đã có những lựa chọn khác Mỹ. Bởi
vậy tôi không nghĩ rằng việc xác định một quốc gia là dân
chủ hay không dân chủ ở đây là cần thiết. Mọi quốc gia
đều có thể phạm sai lầm.
Một lần nữa tôi muốn đặt sự vật vào viễn cảnh tương
lai. Thực sự tôi không muốn xem thường những kỳ tích mà
Trung Quốc đã đạt được. Tuy nhiên theo quan điểm của tôi
thì ngài không thể suy đoán cho tương lai dài hạn nếu chỉ
căn cứ trên những kết quả ngắn hạn. Nhật bản đã là một
nước tưởng như không biết dừng bước vào những năm cuối
của thập niên 1980 trước khi bong bóng bất động sản vỡ
tung. Sau khi bong bóng vỡ và tiếp theo những chính sách sai lầm
là 20 năm kinh tế trì trệ và tăng trưởng thấp. Thế mà
nhiều người vào những năm 1980 đã tin rằng Nhật bản sẽ
tăng trưởng cao hơn, cao nữa và sẽ vượt Hoa Kỳ. Hồi đó
trên thế giới đã nảy nở một đức tin vào uy thế Nhật
bản. Còn giờ đây, nếu nhìn vào tăng trưởng kinh tế trong
dài hạn thì điều gì sẽ là thách thức lớn nhất đối với
Trung Quốc cũng sẽ chính là điều sẽ thách thức mọi nền
kinh tế khác.Thoạt tiên trong giai đoạn đầu, tăng trưởng kinh
tế và công nghiệp hóa rất nhanh thu hút nhiều cư dân nông
thôn ra thành thị.
Châu Âu cũng đã tăng trưởng rất nhanh trong giai đoạn này,
Hàn Quốc và Nhật bản cũng vậy. Có lẽ 25 năm trước Trung
Quốc cũng đã bước vào quá trình này. Đến một điểm nào
đó, sự chuyển dịch này đã thu hút hết nhân lực ra khỏi khu
vực nông nghiệp thì sẽ nảy sinh một thách thức mới về
năng suất trong một nền kinh tế trưởng thành hơn. Tôi cho
rằng có lẽ đây là một sự thật có tính toàn cầu và chẳng
có quốc gia nào có thể duy trì liên tục mức tăng trưởng 2
con số cho tới khi đạt cái mốc đánh dấu sự ra nhập danh
sách các nền kinh tế đã công nghiệp hóa. Điều này rồi cũng
sẽ xảy ra với Trung Quốc.
Giai đoạn tới đây nền kinh tế Trung Quốc sẽ phát triển
chậm lại. Mọi quốc gia, đặc biệt là các nước Châu Á sẽ
phải đối mặt với vấn đề giảm tỷ lệ sinh đẻ, thậm
chí đó sẽ trở thành một gánh nặng lớn. Số người già cả
ngày càng lớn do tuổi thọ được nâng cao đồng thời tỷ lệ
tử vong của trẻ sơ sinh cũng thấp, đó là chưa kể đến
chính sách một con. Điều này là một sự thật ở Đài Loan,
Singapore và cả Trung Quốc lục địa.
Gần đây tôi có dự một cuộc họp, tại đó một nhà kinh tế
phát biểu rằng vào những năm 2040-2050 Trung Quốc sẽ có
khoảng 400 triệu người trên 60 tuổi. Quả thực đó sẽ là
một thách thức khủng khiếp mà các quốc gia phát triển khác
cũng đang gặp phải. Bởi vậy, khi chúng ta nói về tính dẻo
dai của một hệ thống chính trị, chúng ta phải luôn nghĩ trong
dài hạn. Với tỷ lệ sinh sản giảm và dân số tuổi già ngày
càng tăng thì hệ thống của chúng ta sẽ phải tỏ ra linh hoạt
ra sao? Tuy nhiên tôi không thể nói rằng các quốc gia dân chủ
có mọi lời giải. Đó là thách thức đối với mọi người.
GS Trương Duy Vi có nêu lên vấn đề về chủ nghĩa dân túy
với hàm ý rằng quần chúng không phải bao giờ cũng quyết
định đúng trong các xã hội dân chủ. Tôi nghĩ là có rất
nhiều ví dụ liên quan đến nhận định này trong các chính
sách của Hoa Kỳ hiện nay. Đã đôi lần tôi phải lắc đầu
vì những quyết định ngu ngốc của các nhà chính trị. Thế
nhưng, Abraham Lincoln, người mà tôi cho là Tổng thống vĩ đại
nhất của Hoa Kỳ đã có một câu nói nổi tiếng:" Anh có
thể lừa một vài người suốt đời, tất cả mọi người
trong một lúc nào đó, nhưng không thể lừa tất cả mọi
người mãi mãi."
Đặc biệt cùng với sự gia tăng của giáo dục và thu nhập
thì tôi nghĩ rằng chủ nghĩa dân túy mà ngài nói đến, theo
một số khía cạnh, cũng đã thay đổi. Đó là phép thử của
nền dân chủ thực sự. Đúng là quần chúng trong ngắn hạn có
thể quyết định sai hoặc chọn nhầm lãnh đạo. Nhưng trong
dài hạn, nhân dân sẽ quyết định đúng đắn. Tôi nghĩ rằng
trong lịch sử Hoa Kỳ chúng tôi có thể chỉ ra nhiều quyết
định ngắn hạn sai lầm, nhưng cuối cùng thì nhân dân sẽ
hiểu quyền lợi của họ ở đâu và điều này sẽ hướng họ
tói những quyết định đúng đắn.
GS Trương Duy Vi cũng đề cập tới tầng lớp trung lưu. Ông nói
rằng họ sẽ đẩy lùi khả năng quay trở lại của chủ nghĩa
cực đoan dân túy hoặc sự nổi loạn.
Một trong những người thầy của tôi là GS Samuel Huntington năm
1968 đã viết một cuốn sách có tựa đề "Trật tự chính
trị trong những xã hội đang thay đổi". Trong đó có một
điều đáng lưu ý khi ông phát biểu rằng các cuộc cách mạng
không bao giờ được tạo ra bởi những người dân nghèo. Thực
sự là tầng lớp trung lưu mới kiến tạo ra các cuộc cách
mạng vì lẽ để cách mạng thành công phải có những người
được đào tạo biết cách tận dụng các thời cơ, vận hội.
Thế nhưng những cơ hội đó bị các hệ thống chính trị và
kinh tế ngăn cản nên mới nảy sinh sự chênh lệch giữa kỳ
vọng và khả năng của hệ thống đáp ứng chúng, và điều
này làm phát sinh sự bất ổn chính trị.
Bởi vậy theo tôi thì sự lớn mạnh của tầng lớp trung lưu
không phải là đảm bảo đẩy lùi tình trạng nổi loạn mà
chính là nguyên nhân của bất ổn.
Những gì đã xảy ra ở Ai Cập và Tunisia chính là do sự gia
tăng của giai cấp trung lưu và vì càng ngày càng có nhiều
người được học hành biết sử dụng Internet. Khi đã được
kết nối với thế giới bên ngoài, họ mới hiểu ra các chính
phủ của họ mới kém cỏi làm sao.
Nói về sự tăng trưởng bền vững ở Trung Quốc tôi không
nghĩ rằng nguồn gốc của sự bất ổn sẽ bắt nguồn từ
những người nông dân nghèo ở các vùng quê. Cách mạng về
chính trị được thiết kế bởi giai tầng trung lưu có học
bởi vì hệ thống chính trị hiện nay đang ngăn cản họ kết
nối với thế giới bên ngoài rộng lớn hơn và cho họ vị
thế xã hội mà họ xứng đáng được hưởng.
Tôi biết rằng hàng năm có tới 6 – 7 triệu sinh viên mới ra
trường ở Trung Quốc. Và một trong những thách thức lớn
nhất đối với sự ổn định không phải là dân nghèo ở Trung
Quốc mà là lệu xã hội có khả năng đáp ứng những kỳ
vọng của tầng lớp trung lưu có học.
Về vấn đề tham nhũng, tôi không muốn thuyết phục mọi
người rằng dân chủ thì có thể giải quyết vấn đề tham
nhũng hiệu quả hơn bởi một thực tế rất hiển nhiên đó là
rất ít chế độ dân chủ đồng thời lại có mức độ tham
nhũng cao. Đứng về nhiều góc độ, Trung Quốc có thể ít tham
nhũng hơn nhiều nước trong số các nước dân chủ đó. Tuy
nhiên tôi lại phải nghĩ rằng một trong những con đường
đấu tranh chống tham nhũng chính là tự do báo chí, nơi mà
người dân có thể phơi bày tham nhũng mà không lo bị đe dọa
hoặc trả thù.
Cứ cho là ở các quốc gia dân chủ không phải lúc nào cũng
được như vậy đi, chẳng hạn như ở Italy, Thủ tướng sở
hữu toàn bộ truyền thông. Tuy vậy tôi vẫn nghĩ rằng dù sao
đi nữa, được tự do phát ngôn mà nhờ vậy mà quần chúng có
thể phê phán những người có thế lực trong hệ thống chính
trị có phân cấp mà không sợ bị trả thù cá nhân là một ưu
điểm. Đó chính là ưu điểm khi có một hệ thống dân chủ
tự do.
<strong>Trương Duy Vi:</strong> Cảm ơn GS Fukuyama. Ngài nói rằng
chúng ta cần đánh giá theo một khuôn khổ thời gian dài hơn.
Năm 1985 tôi đến Mỹ với tư cách là một phiên dịch cho lãnh
đạo Trung Quốc, chúng tôi được gặp TS Henry Kissinger. Khi
được hỏi về mối quan hệ Trung - Mỹ ông ta đã nói rằng
ông thà nghe chúng tôi trước vì chúng tôi tới từ một quốc
gia có hàng ngàn năm văn hiến. Tất nhiên đó là biểu hiện
của sự nhã nhặn. Tuy vậy chúng ta cần nhớ rằng Trung Quốc
đã từng là một quốc gia tiên tiến nhất về sức mạnh và
hệ thống chính trị trong gần 2000 năm qua. Tôi trân trọng TS
Fukuyama vì không giống với nhiều học giả Phương Tây khác,
ngài đã dành nhiều thời gian và sức lực để nghiên cứu các
thiết chế chính trị của Trung Quốc cổ đại, bằng chứng là
kết luận của TS về việc Trung Quốc đã xây dựng nên nhà
nước hiện đại đầu tiên trên thế giới.
Trung Quốc bị tụt hậu so với Phương Tây trong khoảng 200-300
năm gần đây. Thế nhưng Trung Quốc đang đuổi kịp nhanh chóng,
đặc biệt tại các vùng đã phát triển. Tôi sợ rằng Phương
Tây hơi quá ngạo mạn và không thể nhìn Trung Quốc với một
tư duy rộng mở. Theo tôi thì Phương Tây đã có thể học hỏi
ở Trung Quốc một số điều. Tổng thống Obama có thể đúng
khi ông thúc giục Mỹ xây dựng đường sắt cao tốc, quan tâm
nhiều hơn đến giáo dục cơ sở, giảm thâm hụt ngân sách,
tiết kiệm nhiều hơn, phát triển công nghiệp chế tạo và
vực dậy khu vực xuất khẩu. Ông đã nhấn mạnh rằng Hoa Kỳ
không thể xếp hạng 2 thế giới. Rõ ràng là ông ta đã cảm
nhận được áp lực từ sự trỗi dậy của Trung Quốc.
GS Fukuyama có vẻ lạc quan về vấn đề chủ nghĩa dân túy và
rất tin tưởng rằng Hoa Kỳ có thể học trên những lỗi lầm
của mình, thay vì bị dẫn dắt bởi chủ nghĩa dân túy. Tuy
nhiên tôi thiên về quan điểm cho rằng chủ nghĩa dân túy hầu
như đã trở nên lan rộng hơn trên thế giới nhờ truyền thông
hiện đại. Ngày nay một đất nước hay một xã hội quả
thực là có thể đổ vỡ sau một đêm chỉ vì chủ nghĩa dân
túy quá mức, và điều này còn ý nghĩa hơn vấn đề thể chế
chính trị.
Ở Trung Quốc, truyền thống hàng ngàn năm đã để lại dấu
tích ở mọi thứ. Tôi không nói truyền thống là luôn tốt hay
xấu, quan điểm của tôi là không thể hoặc không thực tế
nếu loại bỏ truyền thống đã in dấu lên mọi thứ mà chúng
ta đang làm hôm nay. Bởi vậy tôi luôn nói rằng, dù thích hay
không thích thì tính cách Trung Quốc và những "gien di truyền
lịch sử" vẫn luôn tồn tại cùng chúng tôi. Điều mà chúng
tôi có thể làm là phát huy các ưu điểm trong truyền thống
của mình đồng thời ngăn ngừa những nhược điểm. Những gì
đã diễn ra trong Cách mạng văn hóa cho chúng ta thấy rằng rất
khó để phá hoại truyền thống. Trung Quốc thừa hưởng nhiều
truyền thống rất tốt đẹp trong đó có niềm tin vào chế
độ sử dụng nhân tài. Bởi vậy tuyển chọn kết hợp với
một số hình thức bầu chọn đang hứa hẹn một tương lai ở
Trung Quốc và chúng tôi sẽ làm tốt việc này khi đã có hàng
ngàn năm truyền thống tuyển chọn nhân tài.
GS Fukuyama nói về những hình thái thay thế của dân chủ. Đó
chính là lĩnh vực mà quan điểm của chúng ta khác biệt. Trung
Quốc không có ý định tiếp thị mô hình của mình như một
hình thái thay thế cho các quốc gia và dân tộc khác. Mục tiêu
của chúng tôi chỉ đơn giản là điều hành, quản trị đất
nước mình hiệu quả, cũng có nghĩa là hoàn thành sứ mệnh
đối với 1/5 nhân loại, và không có gì hơn là đạt được
mục tiêu đó. Nhưng có một sự thật là nếu anh làm tốt
việc gì đó thì những người khác sẽ noi gương. Ngày nay
thực sự tất cả các nước láng giềng Châu Á của Trung
Quốc, từ Nga cho tới Ấn Độ, từ Việt Nam cho tới Lào,
Cămpuchia và các dân tộc Trung Á đang học hỏi mô hình Trung
Quốc bằng cách này hay cách khác.
Quan điểm của GS Huntington về sự xung đột giữa tầng lớp
trung lưu với nhà nước được đa số học giả Phương Tây và
một số học giả Trung Quốc ủng hộ xã hội dân sự độc
lập chia sẻ. Tuy nhiên Trung Quốc lại có một truyền thống
văn hóa lâu đời của riêng mình mà theo đó tầng lớp trung
lưu có những ảnh hưởng khác biệt. Đa số người Phương Tây
nhìn nhận chính quyền như là "điều không muốn nhưng phải
chấp nhận", thế nhưng đa số người Trung Quốc lại coi
chính quyền như một sự "bất đắc dĩ phải có". Với di
sản văn hóa như vậy, tầng lớp trung lưu có nhiều khả năng
trở thành những người ủng hộ trung thành nhất vị thế ổn
định của Trung Quốc trên thế giới. Hơn nữa, thay vì đối
đầu, quan hệ giữa tầng lớp trung lưu với nhà nước Trung
Quốc nói chung là tích cực. Điều này làm nảy sinh sự dính
kết xã hội không có ở các xã hội Phương Tây.
Bây giờ tôi sẽ nói về vấn đề tham nhũng. Chúng ta ai cũng
biết bốn con rồng Châu Á: Hàn Quốc, Đài Loan, Singapore và
Hongkong. Sau khi quá trình hiện đại hóa (có thể hiểu là công
nghiệp hóa – ND) hoàn thành trên diện rộng, Đài Loan và Hàn
Quốc đã tiếp thu hệ thống chính trị Phương Tây trong khi
Họng kong và Singapore lựa chọn ít nhiều vẫn giữ nguyên hệ
thống hiện hành. Hãy nhìn vào tình hình hiện nay: Hong kong và
Singapore ít tham nhũng hơn Hàn Quốc và Đài Loan theo nhận định
của tất cả những ai nghiên cứu về tham nhũng. Trong những
năm 1960 tình trạng tham nhũng ở Hong Kong là trầm trọng, nhưng
vấn nạn này đã được ngăn chặn thành công khi thành lập
Ủy ban độc lập chống tham nhũng (ICAC). Nói cách khác, hệ
thống dân chủ Phương Tây không phải là giải pháp tốt nhất
đối với vấn nạn tham nhũng, ít ra là trong thế giới ngoài
Phương Tây.
Tổ chức minh bạch quốc tế đưa ra chỉ số về tham nhũng cho
thấy trong các nền "dân chủ" với dân số 50 triệu trở
lên tình trạng tham nhũng trầm trọng hơn Trung Quốc. Thực tế
là tham nhũng ở Đài Loan trở nên tồi tệ hơn sau khi có dân
chủ. Nếu không thì lãnh đạo Trần Thủy Biển đã không chịu
kết cục phải ngồi tù. Liên tiếp 5 tổng thống Hàn Quốc
được dân bầu đều dính líu vào các vụ tham nhũng tai tiếng.
Trái ngược lại, Hong Kong và Singapore không cần phải tiếp
nhận mô hình chính trị Phương Tây lại thành công trong nỗ
lực giảm tham nhũng đáng kể nhờ chế độ pháp quyền và
đổi mới các định chế.
Một số người Trung Quốc đã biến tấu câu nói nổi tiếng
của Churchill về dân chủ thành câu "dân chủ là hệ thống
ít tồi tệ nhất ". Tôi đã kiểm tra lại bối cảnh mà
Churchill phát biểu câu này và thấy câu nói được phát ngôn
trong cuộc tranh luận ở Westminster vào năm 1947. Rõ ràng là ông
ta nói về dân chủ kiểu Phương Tây và được thực thi ở
Phương Tây. Winston Churchill bản thân cũng mạnh mẽ chống lại
nền độc lập của Ấn Độ. Vậy thì làm sao ông ta có thể
ủng hộ Ấn Độ tiếp nhận nền dân chủ kiểu Phương Tây?
Tôi tự mượn câu nói của Churchill để mô tả mô hình Trung
Quốc giống như một "mô hình ít tồi tệ nhất", có nghĩa
là tuy có những yếu điểm nhưng nó cho kết quả thực tế
tốt hơn những mô hình khác.
<strong>Fukuyama:</strong> Cho phép tôi được bắt đầu từ vấn
đề về tầng lớp trung lưu. Phải chăng tầng lớp trung lưu
Trung Quốc khác biệt với tầng lớp trung lưu ở những xã hội
không Trung Quốc? Đó cũng là vấn đề mà tôi đã tranh luận
rất nhiều với GS Huntington. Năm 1990 GS viết cuốn sách có tựa
đề "sự xung đột giữa các nền văn minh" trong đó về cơ
bản ông dựa trên luận cứ cho rằng văn hóa quyết định hành
vi. Bất chấp những đổi thay do quá trình hiện đại hóa mang
lại, ông cho rằng, văn hóa vẫn quyết định hành vi của con
người, dù đó là người tân tiến.
Tôi tin rằng văn hóa rất quan trọng. Lý do vì sao tôi nghiên
cứu chính trị quốc tế chính là tôi thích quan sát những
người khác mình. Bởi lẽ sự đa dạng văn hóa là một thực
tế và thật tuyệt vời khi mọi người không ai giống ai. Nhưng
có một câu hỏi lớn hơn đó là phải chăng văn hóa tỏa sáng
xuyên thời gian theo cách thức phản kháng lại sự phát triển
của chính trị, xã hội và kinh tế hay là quá trình hiện đại
hóa sẽ dẫn tới một sự hội tụ về văn hóa?.
Cho phép tôi viện dẫn một ví dụ. Nhìn quanh căn phòng thấy
có nhiều phụ nữ ngồi hẳn có người sẽ tự hỏi: sao lại
có nhiều thính giả nữ thế nhỉ?. Thời trước, vị thế của
người phụ nữ bị hạ thấp và họ bị hạn chế nhiều cơ
hội trong những xã hội mà tài sản thừa kế chỉ được
truyền cho nam giới. Điều này từng là hiện thực ở Mỹ và
Châu Âu vào thời kỳ mới phát triển. Nhưng khi bạn tới thăm
các quốc gia phát triển và nơi đây ở Đông Á bạn sẽ thấy
phụ nữ khắp nơi. Tại sao lại như vậy? Tại sao vị thế
của phụ nữ lại được nâng cao như vậy? Vì sao họ làm
việc ở các văn phòng và nhà máy? Vì sao họ được hưởng
quyền bình đẳng với nam giới về kinh tế và xã hội? Nguyên
nhân chính là quá trình hiện đại hóa. Ngày nay không ai có
thể vận hành một nền kinh tế mà lại thiếu sự tham gia của
lực lượng lao động nữ.
Saudi Arabia không cho phép phụ nữ lái xe, bởi vậy họ phải
thuê gần nửa triệu lái xe từ Nam Phi tới chỉ để đưa đón
phụ nữ nơi đây.Nếu như họ không có dầu lửa thì có lẽ
không thể tượng tượng nổi hệ thống kinh tế này sẽ ra sao.
Mặc dù văn hóa đạo Hồi có những quy định về vai trò của
người phụ nữ, thế nhưng ở Trung đông phụ nữ đang trở
nên mạnh mẽ và được tổ chức tốt hơn về chính trị. Họ
đòi hỏi những quyền lợi bình đẳng như nam giới. Điều này
đối với tôi có vẻ như một trường hợp mà các nền văn
hóa khác nhau đều đi tới những giải pháp tương đồng về
vấn đề vai trò người phụ nữ. Điều đó diễn ra chẳng
phải vì văn hóa là yếu tố quyết định, mà bởi quá trình
hiện đại hóa buộc xã hội phải tìm được lời giải.
Tôi không nghĩ rằng chúng ta có một xã hội hiên đại mà
không dành cho phụ nữ quyền bình đẳng. Tất nhiên đó vẫn
là một vấn đề còn để ngỏ. GS Trương Duy Vi nói rằng tầng
lớp trung lưu được học hành, tương đối an toàn, có tài
sản riêng sẽ khác với tầng lớp trung lưu ở nơi khác chỉ
bởi vì họ sống trong môi trường văn hóa Trung Quốc. Có thể
đúng như vậy.
Nhưng theo quan sát của tôi thì tầng lớp trung lưu trong các
nền văn hóa khác nhau thực ra lại ứng xử rất giống nhau.
Trong thế giới Ả rập, người ta nghĩ rằng dân Ả rập là
khác biệt do chịu ảnh hưởng của Hồi giáo. Thế nhưng năm
vừa qua nhân dân các nước A rập đã xuống đường biểu tình
chống chính phủ. Bởi thế tôi cho rằng một số giả thuyết
về vai trò của văn hóa có thể không còn đúng nữa. Có thể
văn hóa quyết định một số hành vi trong quá khứ, nhưng trong
điều kiện hiện nay, điều này đã khác rồi. Dưới ảnh
hưởng của Internet và du lịch có lẽ hành vi của con người
được định hình bởi nhu cầu và khát vọng của thế hệ
đương đại, nhiều hơn là bởi những truyền thống sâu nặng
của quá khứ.
Cho phép tôi phát biểu một điều cuối cùng về những gì tôi
đồng tình với GS Trương Duy Vi. Tôi cho rằng có sai lầm trong
nhân dân Mỹ và Châu Âu khi đánh giá những thành tích của
Trung Quốc, kể cả trong quá khứ và hiện tại. Cuốn sách gần
đây của tôi viết có sáu chương thì ba chương về Trung Quốc.
Riêng Trung Quốc đã chiếm nhiều chương hơn những khu vực
khác của thế giới. Tôi thực sự đã dành nhiều thời gian
để bản thân mình giảng thật nhiều giờ về lịch sử Trung
Quốc ở mức có thể được, vì tôi nhận thấy sức mạnh
của lịch sử Trung Quốc rất quan trọng đối với người Mỹ
và cả người Trung Quốc.
Không có nền văn hóa nào có thể tồn tại với các giá trị
và định chế vay mượn. Điều mà tôi nhận thức được là
Trung Quốc đang tìm lại những cội rễ xác thực của mình.
Đó là một việc tốt mà Trung Quốc cần phải làm. Thách thức
ở đây là trong khi đi tìm lại niềm tự hào trong lịch sử và
truyền thống, cần phải tương thích chúng với những định
chế hiện đại. Chúng ta phải làm việc này theo cách không
dẫn đến chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi và chủ nghĩa Sôvanh
nước lớn.
Một nước Nhật hiện đại sẽ phải như thế nào? Nó sẽ
không giống Mỹ, Anh hoặc Pháp mà phải giàu đặc trưng Nhật.
Tôi nghĩ rằng một Trung Quốc hiện đại cũng cần có những
đặc trưng rất Trung Quốc. Cho nên một nhiệm vụ quan trọng
là phải chỉ ra những gì thực sự là đặc trưng Trung Quốc
và những gì mà xã hội hiện đại đòi hỏi. Đó cũng là một
phần của trật tự quốc tế rộng lớn hơn. Và chỉ có cách
đó chúng ta mới có thể chung sống trong hòa bình.
<strong>Trương Duy Vi:</strong> Nhiều nhà khoa học chính trị
Phương Tây có quan điểm rằng hiện đại hóa sẽ dẫn đến
sự hội tụ văn hóa. Thế nhưng kinh nghiệm cho thấy không hẳn
là như vậy. Lấy Trung Quốc là một ví dụ. Người Trung Quốc
ai cũng biết là luôn bận bịu với hiện đại hóa, tạo tài
sản và kiếm tiền. Thế nhưng mấy năm trước có một bài hát
đã nhanh chóng trở thành nổi tiếng toàn quốc vì đã động
viên mọi người hãy thăm cha, mẹ của mình thường xuyên hơn.
Bài hát đó đã sưởi ấm trái tim mỗi người Trung Quốc và
đề cập trúng nỗi trắc ẩn trong lòng công chúng. Nói khác
đi, bất chấp những bước đi hối hả của hiện đại hóa và
sự gia tăng của chủ nghĩa cá nhân, cốt lõi của truyền
thống Trung Quốc vẫn là gia đình. Và vì nó mà người Trung
Quốc sẵn sàng hy sinh nhiều hơn đa số người Phương Tây.
Bản sắc văn hóa không thể thay đổi được bởi hiện đại
hóa. Nếu không thì thế giới này sẽ thật là nhàm chán. Mà
làm sao có thể làm thay đổi bản sắc của một nền văn hóa
lực lưỡng như văn hóa Trung Quốc? Một khi nói đến văn hóa
McDonald thì cũng có Tám trường phái ẩm thực Trung Quốc và
quả thực, chúng rất khác nhau. Thực tế là kẻ đi trước mà
không đủ sức chinh phục kẻ đến sau thì kẻ đến sau sẽ
đồng hóa người đi trước. Tôi đánh giá cao quan điểm của
Edmund Burke, một nhà triết học chính trị Anh thế kỷ 19,
người cho rằng mọi thay đổi trong hệ thống chính trị phải
xuất phát từ chính truyền thống của dân tộc.
Ngoài ra, tôi nghĩ rằng nguyên nhân chính của sự đề cao văn
hóa chính là thái độ ngưỡng mộ của chúng tôi đối với
minh triết gắn kết với văn hóa. Minh triết và tri thức là hai
thứ khác nhau. Ngày nay chúng ta có nhiều tri thức hơn bất kỳ
lúc nào trong quá khứ. Trẻ em học phổ thông có thể biết
nhiều hơn Khổng Tử hay Socrate. Tuy nhiên minh triết của nhân
loại hầu như không thay đổi. Ở đây tôi có một lời khuyên
giản dị không biết GS Fukuyama có chấp nhận hay không: nên
chăng cần thêm yếu tố minh triết vào ba yếu tố cơ bản của
các thể chế chính trị hiện đại mà GS đã nêu, cụ thể là
nhà nước, tính giải trình, chịu trách nhiệm và pháp quyền .
Hoa Kỳ đã từng thắng trong nhiều cuộc chiến tranh đứng về
phương diện chiến thuật, nhưng lại thua nếu nhìn từ góc
độ chiến lược, ví dụ như cuộc chiến Việt Nam, Afghanistan
và Iraq chỉ là một vài minh chứng. Đó là các tình huống có
liên quan tới minh triết và tôi nghĩ rằng tầm quan trọng của
minh triết là không thể bỏ qua.
Mới đây tôi qua Đức giảng bài. Có một nhà kinh tế Đức
kể cho tôi một câu chuyện, đó là Thủ tướng Angela Merkel
hỏi một nhà kinh tế Đức khác rằng tại sao không có nhà kinh
tế của Đức nào đoạt giải Nobel về kinh tế. Câu trả lời
là "thưa Bà Thủ tướng, xin đừng lo lắng về điều đó vì
ở đâu có những nhà kinh tế hạng nhất thì nơi đó sẽ không
có nền kinh tế hạng nhất". Nói cách khác, ở nơi đó nền
kinh tế có vấn đề.
Trong số các môn khoa học xã hội mà Phương Tây đã xây dựng
nền móng, tôi cho rằng môn kinh tế là gần với sự thật
nhất vì nó giống khoa học tự nhiên ở chỗ phải dựa trên
các mô hình toán. Với quan niệm đó, thành thực mà nói môn
khoa học chính trị và các môn khoa học xã hội khác được
khởi đầu ở Phương Tây có thể được coi là xa sự thật
hơn môn kinh tế. Bởi vậy đó cũng là lý do vì sao chúng ta
cần phải dũng cảm hơn trong tư duy và can trường hơn trong
những nỗ lực để có những bài diễn thuyết mang tính đổi
mới
Tôi chia sẻ một điểm tương đồng với GS Fukuyama đó là cả
hai chúng ta đang nỗ lực soạn ra một chương trình cho môn khoa
học chính trị Phương Tây. Cuốn sách mới của GS đã kết
nối cả nhân chủng học, xã hội học, kinh tế học, khảo cổ
học và nhiều môn khoa học nữa. Những nỗ lực của GS xứng
đáng được chúng ta tôn trọng và ghi nhận, mặc dù tôi không
đồng tình với GS về tất cả mọi thứ.
Về phần mình, tôi và các cộng sự thực ra đang tiến xa hơn
GS Fukuyama và chúng tôi đang đặt dấu hỏi (xét lại – ND)
đối với toàn bộ các bài giảng về chính trị Phương Tây.
Tuy nhiên chủ ý của chúng tôi không phải là lấy điểm chính
trị hay chứng minh Trung Quốc hay và Phương Tây dở hoặc
ngược lại, mà là cố gắng tìm những lời giải mới trước
các thách thức toàn cầu như giảm đói nghèo, sự xung đột
giữa các nền văn hóa, sự thay đổi khí hậu và nhiều vấn
đề khác có liên quan tới quá trình đô thị hóa. Minh triết
của Phương Tây quả thực là chưa đủ và minh triết Trung
Quốc sẽ có những đóng góp của mình.
Thăng long - Hà nội 3/11/2011
Phạm Gia Minh dịch
<strong>Nguồn:</strong> <a
href="http://www.digitalnpq.org/archive/2011_fall/archive/2011_fall/13_fukuyamaweiwei.html">The
China Model: A Dialogue between Francis Fukuyama and Zhang Weiwei</a>, New
Perspective Quarterly, Fall 2011
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/10515), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét