Olivier Nomellini, thuộc Viện nghiên cứu các vấn đề quốc tế
Freeman Spogli, Đại học Stanford, đồng thời là tác giả các
cuốn sách nổi tiếng "Sự cáo chung của Lịch sử"; "Con
người cuối cùng và cội nguồn của các trật tự chính
trị". Trương Duy Vi (张维为, Zhang Weiwei) là giáo sư tại
Đại học Ngoại giao và Quan hệ Quốc tế Genève (Thụy Sĩ),
thành viên cao cấp tại Viện Xuân Thu (Chungqiu) và giáo sư
thỉnh giảng của Đại học Phục Đán, Trung Quốc. Ông cũng là
tác giả của cuốn sách "Làn sóng Trung Quốc: sự trỗi dậy
của một nhà nước văn hiến ". (Chú thích của THD: Trương
Duy Vi từng là người thông dịch cho Đặng Tiểu Bình khi Đặng
sang Mỹ)</em></div>
<strong>Trương Duy Vi:</strong> Trong phần trình bày của mình, TS
Fukuyama đã nêu lên bốn vấn đề có liên quan tới mô hình
Trung Quốc, cụ thể là tính giải trình và chịu trách nhiệm,
pháp quyền, "ngụy vương" và tính bền vững. Tôi muốn
được đáp lại quan điểm của TS Fukuyama.
Những gì mà Trung Quốc đã và đang làm quả thực rất đáng
quan tâm. Có lẽ Trung Quốc ngày nay là một phòng thí nghiệm
lớn của thế giới về cải cách chính trị, kinh tế, xã hội,
và luật pháp. Điều mà TS Fukuyama nói đã làm tôi liên tưởng
tới cuộc đàm luận với tổng biên tập tờ báo Đức Die Zeit
tháng 2 vừa rồi. Chủ đề lúc đó cũng là mô hình Trung Quốc.
Sau chuyến thăm Thương Hải gần đây, ông tổng biên tập tờ
báo đã có cảm nhận rằng có rất nhiều điểm tương đồng
giữa Thượng Hải và New York. Trong mắt ông ta Trung Quốc có
vẻ như đang bắt chước mô hình Mỹ. Thậm chí ông ta đã
đặt câu hỏi: "phải chăng không có mô hình Trung Quốc mà
chỉ có mô hình Mỹ?" Tôi khuyên ông ta nên quan sát Thương
Hải kỹ hơn và hiểu thành phố sâu sắc hơn. Một người quan
sát cẩn thận sẽ thấy rằng Thương Hải đã vượt New York
trên nhiều phương diện.
Thượng Hải không chỉ có hạ tầng "cứng" tốt hơn New
York, chẳng hạn như tàu điện cao tốc, đường ngầm, sân bay,
cảng và nhiều phương tiện phục vụ thương mại mà còn cả
hạ tầng "mềm" nữa. Tuổi thọ trung bình ở Thương Hải
cao hơn ở New York từ 3 đến 4 năm, tỷ lệ tử vong trong trẻ
sơ sinh ở Thương Hải thấp hơn ở New York. Thương Hải là nơi
an toàn hơn nhiều để các cô gái có thể đi dạo trên phố
vào nửa đêm. Thông điệp mà tôi gửi tới cho học giả Đức
là chúng tôi đã học nhiều điều ở Phương Tây và sẽ vẫn
tiếp tục học trong tương lai, nhưng có một sự thật là chúng
tôi đã nhìn xa hơn cả mô hình cả của Mỹ và phương Tây.
Trong một chừng mực nào đó, chúng tôi đang tìm tòi các hệ
thống chính trị, kinh tế, xã hội, và luật pháp cho thế hệ
kế tiếp. Trong quá trình đó, những vùng đã phát triển cao
hơn của Trung Quốc như Thương Hải sẽ đóng vai trò tiên phong
dẫn đầu. Còn bây giờ tôi muốn chia sẻ ý kiến của tôi
trước những mối nghi ngại của GS Fukuyama về mô hình Trung
Quốc.
Thứ nhất, nói về tính giải trình và chịu trách nhiệm như GS
Fukuyama đã tranh luận thì đây chính là hình thức dân chủ
nghị viện đa đảng ở Phương Tây. Từng sinh sống ở Phương
Tây hơn 20 năm, tôi cảm thấy rõ hơn bao giờ hết rằng tính
giải trình và chịu trách nhiệm chính trị hầu như không hiệu
quả. Nói một cách thẳng thắn, theo quan điểm của cá nhân
tôi thì hệ thống chính trị Mỹ có cội rễ từ thời kỳ
tiền công nghiệp hóa cho nên nhu cầu cải cách chính trị ở
Mỹ cũng cấp thiết như ở Trung Quốc, nếu như không nói là
nhiều hơn. Sự phân quyền trong lĩnh vực chính trị nói riêng
đã tỏ ra kém hiệu quả để giải quyết các vấn đề của
xã hội Mỹ ngày nay. Thực tế là hệ thống đó đã bất lực
không thể ngăn cản cuộc khủng hoảng tài chính gần đây. Tôi
cho rằng xã hội hiện đại có lẽ cần những hình thức kiểm
tra và đối trọng. Cần những đối trọng giữa các lĩnh vực
chính trị, xã hội và vốn tư bản chứ không chỉ riêng một
lĩnh vực chính trị. Sự phân quyền ở Mỹ có những nhược
điểm của nó. Như GS Fukuyama đã phát biểu, có những nhóm
lợi ích bất di bất dịch như các tổ hợp công nghiệp-quốc
phòng sẽ không bao giờ từ bỏ quyền lợi của mình, và như
vậy sẽ ngăn chặn các sáng kiến cải cách mà Mỹ đang cần.
Tôi cho rằng tính giải trình và chịu trách nhiệm mà Trung
Quốc đang thực hiện bao trùm nhiều lĩnh vực rộng lớn hơn
ở Mỹ. Cuộc thử nghiệm ở Trung Quốc bao gồm cả một loạt
các lĩnh vực như kinh tế, chính trị và pháp luật. Chẳng
hạn, chính quyền các cấp của chúng tôi đều có ban hỗ trợ
phát triển kinh tế và tạo việc làm. Cán bộ của ban sẽ
không được thăng chức nếu nhiệm vụ không hoàn thành. Tôi
đã đọc bài báo của Paul Krugman, nhà kinh tế đã từng đoạt
giải Nobel, trong đó ông viết rằng tăng trưởng kinh tế và
việc làm hầu như ở mức "chết" – con số 0 trong 10 năm
qua ở Mỹ. Tuy nhiên không một huyện, tỉnh, thành phố nào
của Trung Quốc trong suốt hai thập niên qua lại phải ghi nhận
một kỷ lục nghèo nàn như vậy. Trái lại, thành tựu kinh tế
trên toàn Trung Quốc rất ấn tượng. Điều này củng cố thêm
cho thực tiễn của Trung Quốc về tính giải trình và chịu
trách nhiệm trong kinh tế. Tất nhiên chúng tôi cũng có những
vấn đề riêng của mình.
Cũng tương tự đối với tính giải trình và chịu trách nhiệm
trong chính trị và luật pháp. Chẳng hạn như chúng tôi đang
tiến hành đối thoại ở quận Jingan ở Thượng Hải, đó là
một quận kiểu mẫu của thành phố. Năm ngoái xảy ra một vụ
hỏa hoạn thiêu rụi cả một tòa nhà chung cư trên địa bàn
quận dẫn đến kết cục là khoảng 20 quan chức cấp quận
thuộc các ban ngành có liên quan đã bị trừng phạt vì tội vô
trách nhiệm hoặc sơ xuất trong công vụ. Đó là hiện thực
của tính giải trình và chịu trách nhiệm trong chính trị và
luật pháp ở Trung Quốc.
Tương phản với những gì ở Trung Quốc, cuộc khủng hoảng
tài chính tại Mỹ đã làm cho các công dân Hoa Kỳ mất từ 1/5
tới 1/4 tài sản của mình. Đã 3 năm trôi qua nhưng đâu có ai
ở Mỹ bị quy trách nhiệm về chính trị, kinh tế hay pháp lý.
Để góp phần làm cho tình hình tồi tệ thêm, các nhà tài
phiệt – những nghi phạm đã gây nên cuộc khủng hoảng tài
chính lại được trọng thưởng hàng chục, thậm chí hàng trăm
triệu Đôla. Tuy nhiên điều làm tức giận công chúng Mỹ và
cả Tổng thống Obama là những khoản tiền thưởng đó vẫn
tiếp tục được trao cho các ông trùm tài phiệt đó theo điều
khoản hợp đồng pháp lý mà họ đã ký kết.
Điều này làm tôi nhớ tới vấn đề thứ hai liên quan tới
khái niệm pháp quyền mà GS Fukuyama đã nêu lên. Chúng tôi xúc
tiến pháp quyền ở Trung Quốc, bởi vậy trên thực tế có
rất nhiều thứ cần được cải thiện. Tuy nhiên tôi cho rằng
có một vài nguyên lý cơ bản trong triết học truyền thống
của chúng tôi vẫn giữ nguyên giá trị và còn phù hợp. Chẳng
hạn, khái niệm truyền thống về chữ "Thiên" hay "Thiên
đàng- Trời" với ý nghĩa là lợi ích cốt lõi và lương tâm
trong xã hội Trung Quốc. Đó là điều không được vi phạm. Ở
Trung Quốc luật pháp được áp dụng nghiêm chỉnh trong 99.9%
các trường hợp, chúng tôi chỉ dành một không gian nhỏ, nơi
mà các giải pháp chính trị trong khuôn khổ pháp quyền vẫn
được áp dụng trong khi "thiên" hay các lợi ích cốt lõi và
lương tâm của xã hội bị xâm hại. Nói cách khác, cách
thưởng tiền của phố Wall như đã nêu trên không bao giờ có
thể xảy ra ở Trung Quốc. Bởi vậy chúng tôi cố gắng phá
vỡ sự cân bằng giữa pháp quyền và "thiên". Đó là cái
mà Trung Quốc muốn tìm kiếm cho chế độ pháp lý trong tương
lai. Nếu không, chúng tôi sẽ trở thành nạn nhân của cái
được gọi là chủ nghĩa tuân thủ pháp luật thái quá rất có
thể gây tổn hại cho một xã hội phức tạp và lớn như Trung
Quốc.
Về vấn đề "ngụy vương" đã có ngay lời giải. Theo ước
tính sơ bộ của tôi trong lịch sử có cả "ngụy vương" và
"minh vương" thì ít ra cũng có tới 7 triều đại kéo dài
được hơn 250 năm. Nói cách khác, đó là quãng thời gian dài
hơn cả toàn bộ lịch sử Hoa Kỳ. Đúng ra thì toàn bộ lịch
sử cận đại của Phương Tây mới chỉ được khoảng hai- ba
trăm năm nhưng đã chứng kiến nào là chế độ nô lệ,chủ
nghĩa phát xít, vô số xung đột và hai cuộc thế chiến.
Theo quan điểm của tôi, sự đổi mới thể chế chính trị
của Trung Quốc hiện nay đã giải quyết dứt điểm vấn đề
"ngụy vương". Điều đầu tiên và trước hết, lãnh đạo
cao cấp của Trung Quốc được chọn lựa theo phẩm chất, công
trạng mà không theo "cha truyền con nối". Thứ hai là, nhiệm
kỳ công tác được quy định nghiêm ngặt, lãnh đạo tối cao
không phục vụ quá 2 nhiệm kỳ. Thứ ba là, lãnh đạo theo
nguyên tắc tập thể, có nghĩa là không cá nhân lãnh đạo nào
có thể đi quá lệch khỏi sự đồng thuận của nhóm. Cuối
cùng nhưng không kém phần quan trọng, tuyển chọn người tài
là một truyền thống lâu đời ở Trung Quốc và các nhà lãnh
đạo cao cấp hoặc các ủy viên thường trực Bộ Chính trị
Đảng Cộng sản Trung Quốc được bầu chọn với tiêu chí
thông thường là đã phải qua hai nhiệm kỳ là chủ tịch tỉnh
hoặc bộ trưởng.
Như các bạn biết, không hề dễ dàng để lãnh đạo một
tỉnh ở Trung Quốc, thường có tầm cỡ của 4 tới 5 quốc gia
Châu Âu. Hệ thống này có thể có những nhược điểm nhưng
có một điều chắc chắn rằng với hệ thống tuyển chọn
nhân tài đó thì Trung Quốc khó có thể lại bầu ra một lãnh
đạo tầm cỡ quốc gia bất tài như George W. Bush hoặc Naoto Kan
ở Nhật Bản. Thực ra, tôi không quan tâm đến vấn đề
"ngụy vương" ở Trung Quốc bằng vấn đề "George W. Bush"
ở Mỹ.
Nếu hệ thống chính trị Hoa Kỳ vẫn sẽ như hôm nay thì tôi
thực sự lo rằng Tổng thống Mỹ sắp tới sẽ còn bất tài
hơn cả George W. Bush. Với tư cách là một siêu cường, các
chính sách của Mỹ có ảnh hưởng toàn cầu cho nên một sự
thiếu vắng lãnh đạo hay tính giải trình và chịu trách nhiệm
ở Mỹ sẽ có thể gây nên những hậu quả nghiêm trọng. Tôi
muốn nghe quan điểm của GS Fukuyama về vấn đề "George W.
Bush". Tổng thống Bush đã điều hành đất nước tồi nên
Mỹ đã suy thoái mạnh sau tám năm cầm quyền. Ngay cả một
đất nước như Hoa Kỳ cũng không thể chịu đựng nổi thêm
tám năm suy thoái nữa.
Về tính bền vững của mô hình Trung Quốc, trong cuốn sách
mới đây của tôi nhan đề "Làn sóng Trung Quốc", tôi đã
đưa ra luận điểm rằng Trung Quốc là một nhà nước văn
hiến có một không hai, với logic và chu kỳ phát triển riêng
của mình. Bởi thế cho nên ý tưởng về các "triều đại"
là rất có ích ở đây. Một triều đại hưng thịnh ở Trung
Quốc thường kéo dài từ 200 đến 300 năm, có khi lâu hơn và
logic này đã được kiểm chứng trong 4000 năm qua. Từ viễn
cảnh đó thì Trung Quốc hiện nay mới đang ở giai đoạn đầu
của một chu kỳ đi lên. Đó cũng là lý do vì sao tôi lại lạc
quan về tương lai của Trung Quốc đến vậy.
Sự lạc quan của tôi còn có chỗ dựa là khái niệm "khí "
hay còn gọi là xu hướng chủ đạo là thứ mà rất khó quay
ngược lại, một khi đã được bắt đầu. Xu hướng phát
triển được khởi đầu ở Nhật bản nhờ cải cách của Minh
Trị vào cuối thế kỷ 19, trong khi đó Trung Quốc đã không làm
được điều này do sức ỳ bên trong quá lớn, tức là "âm
khí" vượng. Ngày nay "vận khí "hay xu hướng chủ đạo
mới đã được bắt đầu và tạo được đà mạnh mẽ sau 3
thập kỷ cải cách và mở cửa. Xu thế chủ đạo này khó có
thể bị đảo ngược cho dù vẫn có những làn sóng ngược
chiều. Vận khí này đang định hình xu hướng chủ đạo đại
chu kỳ phát triển của Trung Quốc. Điều không hay là có nhiều
học giả Phương Tây không hiểu điều này nên đã đưa ra
những dự báo bi quan về một sự "sụp đổ" của Trung
Quốc từ 20 năm nay. Thay vào sự sụp đổ của Trung Quốc thì
chính những dự báo đó đã sụp đổ. Một số người Trung
Quốc trong nước vẫn còn nghiêng về lập trường bi quan này,
nhưng tôi nghĩ rằng lập trường đó cũng sẽ "sụp đổ"
mà không phải đợi tới 20 năm nữa.
GS Fukuyama có nhắc tới sự quá lệ thuộc của mô hình Trung
Quốc vào thương mại. Quả thực Trung Quốc phụ thuộc nhiều
vào ngoại thương, thế nhưng sự phụ thuộc đó hơi bị thổi
phồng. Ngoại thương chiếm một tỷ trọng lớn GDP nếu tính
theo tỷ giá hối đoái chính thức. Thế nhưng ngoại thương
được tính theo US$, phần còn lại của GDP thì lại được
tính theo Nhân dân tệ được định giá thấp hơn thực tế. Do
vậy, theo tôi thì sự phụ thuộc vào ngoại thương bị đánh
giá quá cao so với thực tế.
Nhìn về tương lai thì có thể nhu cầu nội địa của Trung
Quốc sẽ lớn nhất thế giới. Quá trình đô thị hóa Trung
Quốc cho tới năm 1998 còn chưa được khởi động. Nhưng từ
nay trở đi sẽ có tới 15-25 triệu dân cư chuyển ra thành thị
hàng năm ở Trung Quốc. Một mức độ đô thị hóa chưa từng
có trong lịch sử loài người sẽ tạo ra nhu cầu khổng lồ
của thị trường nội địa, theo ước tính sẽ còn lớn hơn
cả nhu cầu gộp lại của toàn bộ các nước phát triển trong
tương lai.
Nếu nói về sự tôn trọng các giá trị cá nhân, tôi không
nghĩ là có sự khác biệt lớn giữa Trung Quốc với phần còn
lại của thế giới. Mục tiêu cuối cùng thì đâu cũng vậy,
đều là tôn trọng và bảo vệ những giá trị và quyền con
người. Nhưng sự khác biệt chính là ở phương tiện để
đạt mục tiêu đó. Trung Quốc có truyền thống triết lý riêng
tương phản với triết lý về cá nhân ở Phương Tây và cách
tiếp cận của Trung Quốc dựa trên truyền thống của mình mang
lại những kết quả tốt hơn để khuyến khích các giá trị
và quyền con người.
Tôi mô tả vấn đề này qua ví dụ về các cách tiếp cận
khác nhau giữa Đặng Tiểu Bình và Mẹ Teresa. Cách của Đặng
đã giúp cho gần 400 triệu người Trung Quốc thoát cảnh nghèo
đồng thời mang lại giá trị cũng như quyền con người,chẳng
hạn: họ có thể xem TV, lái xe trên đường cao tốc, lướt
Internet hay Blog để bình luận về đủ mọi vấn đề. Thế
nhưng ở Ấn Độ, dù bằng phương pháp cá nhân của Mẹ Teresa
đã có rất nhiều người đã được giúp đỡ và Mẹ được
vinh dự nhận giải Nobel về Hòa bình, nhưng bức tranh về đói
nghèo ở Ấn Độ vẫn không thay đổi nhiều.
Tôi muốn đề cập tới sự tham gia của công chúng vào quá
trình ra quyết định. Quả thực tôi rất hy vọng là GS Fukuyama
sẽ có cơ hội nghiên cứu trên thực địa tại Trung Quốc.
Vậy quá trình ra quyết định một cách dân chủ được tiến
hành như thế nào ở Trung Quốc?. Cho phép tôi đưa ra một ví
dụ, ở Trung Quốc cứ 5 năm một lần chúng tôi lại xây dựng
kế hoạch phát triển kinh tế quốc dân. Đó là một quá trình
kết tinh của hàng chục ngàn đợt góp ý, thảo luận trên mọi
cấp độ trong xã hội Trung Quốc. Theo tôi, đó mới thực sự
là một quá trình ra quyết định dân chủ, có thể bảo đảm
chất lượng cho các quyết định. Sự chênh nhau giữa Phương
Tây và Trung Quốc nhìn theo góc độ này, chân thành mà nói, là
rất lớn. Theo thiển ý của tôi thì Trung Quốc đã đạt tới
"mức sau đại học" còn Phương Tây có thể còn đang "học
đại học" hoặc thậm chí còn đang "ở cấp độ trung
học", nếu lấy việc này để làm cơ sở so sánh.
Những bất ổn ở Trung Đông, thoạt nhìn có thể nghĩ là
người dân theo đuổi tự do. Thế nhưng một trong những nguyên
nhân gốc rễ của vấn đề, theo tôi hiểu lại không nằm
ngoài lĩnh vực kinh tế. Tôi đến Cairo 4 lần. Hai mươi năm
trước thành phố này tụt hậu khoảng 5 năm so với Thương
Hải, còn giờ đây sự chênh lệch là 40 năm. Một nửa số
người độ tuổi thanh niên thất nghiệp. Nếu không nổi loạn
thì họ còn biết làm chi đây?
Quan sát tình hình Trung đông đã đưa tôi tới kết luận rằng,
trong khi có nhiều người ở Phương Tây ăn mừng Mùa xuân A
rập thì đừng quá lạc quan. Tôi hy vọng rằng khu vực này sẽ
ổn thỏa nhưng sẽ khó khăn trước mắt và Mùa xuân Ả rập
ngày hôm nay có thể sẽ biến thành mùa đông Ả rập không lâu
nữa với việc quyền lợi của Hoa Kỳ sẽ bị suy yếu.Tình
hình ở khu vực không khá hơn Trung Quốc hồi cách mạng Tân
Hợi 1911 bởi một giai đoạn hỗn loạn kéo dài sau đó. Trung
đông còn phải đi qua một con đường dài và chúng ta hãy đợi
và thấy điều gì sẽ tới.
(còn tiếp)
<strong>Nguồn:</strong> <a
href="http://www.digitalnpq.org/archive/2011_fall/archive/2011_fall/13_fukuyamaweiwei.html">The
China Model: A Dialogue between Francis Fukuyama and Zhang Weiwei</a>, New
Perspective Quarterly, Fall 2011
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/10514), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét