đọc của người Việt Nam trên báo. Hầu như bài nào cũng nói
kiểu "thực trạng và giải pháp". Tôi thì thích hỏi một
câu đơn giản và thẳng thắn hơn: CHÚNG TA CÓ ĐỌC SÁCH KHÔNG?
Dĩ nhiên là chúng ta ai cũng từng phải đọc những thứ
được-tạm-gọi-là sách giáo khoa mà đến nay người ta vẫn
có thói quen thay đổi như mốt ăn mặc hàng năm. Một số trong
chúng ta còn đọc truyện chưởng Kim Dung, tiểu thuyết ba xu Tây
Tàu đủ loại – người ta còn sáng tạo ra cả thuật ngữ
"văn học mạng" để phục vụ sở thích đọc của mình cơ
mà.
Thế thì CHÚNG TA CÓ ĐỌC SÁCH KHÔNG? KHÔNG. Rất tiếc là
KHÔNG.
Người Việt Nam – trừ một nhóm vô cùng nhỏ những trí thức
tinh tuyển – chưa từng biết cách đọc. Người ta đọc sách
để tìm những kiến thức mới, những quan điểm mới. Ở
Việt Nam, mọi thứ phải tuân theo "lề phải" hết nên
chẳng việc gì phải đọc.
Học trò cứ chép văn mẫu là điểm cao. Sinh viên cứ thuộc
lịch sử đảng là tốt nghiệp. Nhà báo cứ dẫn đúng lời
nghị quyết là có nhuận bút. Một xã hội méo mó như thế thì
làm sao có văn hóa đọc ngay thẳng! Còn chúng ta thì trở thành
những người đọc cũng như không đọc.
Tôi còn nhớ một chuyện đùa (nhưng có lẽ là thật) như sau:
Ông Tô Hoài vốn là nhà văn rất giỏi mô tả được mời
nhận xét bài văn đoạt giải nhất kỳ thi học sinh giỏi thủ
đô. Đề bài lúc đó là tả con chim. Nhà văn đọc xong, khen
ngợi bài văn xuất sắc, nhưng nói thêm một câu, "thế nó
tả chim gì vậy?" – Hóa ra, học trò Việt Nam từ bé đã bị
biến thành những con vẹt, chỉ biết nhại lung tung lời kẻ
khác.
Đôi lúc, tôi cảm thấy có thể nói rằng sách ở Việt Nam
không phải là sách, bởi vì những thứ rác rưởi tầm thường
thì được truyền thông tung hô còn những tác phẩm thực sự
giúp con người ta mở mang đầu óc thì ít người dám bàn
đến. Diễn đạt theo một cách khiêm tốn hơn thì sách ở
Việt Nam là một khái niệm không đầy đủ, hoặc là méo mó.
Điều này cũng chẳng có gì lạ trong một xã hội toàn trị,
nơi mọi thứ đều bị chính trị hóa, bao gồm cả khoa học và
giáo dục.
Thế hệ cha mẹ chúng ta, những người sinh ra trong chiến tranh,
có lẽ chăm đọc hơn lũ trẻ ngày nay. Nhưng đó là vì họ
không có thú vui nào khác. Hơn nữa, họ cũng chẳng đọc
được bao nhiêu vì thời ấy, sách gần như đồng nghĩa với
văn học Xô Viết/cách mạng; cũng vài tác phẩm bất hủ thật,
nhưng loại ba lăng nhăng thì không đếm xuể. Sách phương Tây
hầu như không có.
Tôi từng được xem ảnh chụp bìa và mấy trang đầu cuốn
<em>Giết con chim nhại</em> phát hành những năm 1980. Cuốn sách
nghe nói bị cắt bỏ rất nhiều. Lời giới thiệu mà tôi đọc
qua ảnh thì xa xả chê bai tác giả không có… lập trường
cộng sản.
Bởi vậy, khi Liên Xô sụp đổ và văn hóa Phương Tây tràn vào
Việt Nam, các bậc cha mẹ "mọt sách" chẳng biết đường
nào mà hướng dẫn con cái họ đọc. Thế là họ dễ dàng quay
sang nghe theo truyền thông "lề phải".
Nhìn lại xa hơn nữa thì có lẽ chính nền văn hóa Nho giáo,
chỉ trọng "sách thánh hiền" đã góp phần làm hại văn hóa
đọc và tinh thần tự do của Việt Nam.
Cá nhân tôi không dám nhận mình là người yêu sách, nhưng tôi
thích đọc – và tôi có thể tự hào rằng mình là người
không chấp nhận để cho kẻ khác áp đặt quan điểm.
Giống như phần đông bạn bè cùng trang lứa, tôi lớn lên
dưới mái trường "xã hội chủ nghĩa" – tức là cái gì
cũng phải "cách mạng", kể cả văn học – nghệ thuật.
Tôi không thể nào nuốt nổi những bài giảng văn chương vớ
vẩn trong sách giáo khoa và trong suốt mười hai năm học phổ
thông, tôi hầu như không đọc. Đơn giản là vì có đọc thì
tôi cũng vẫn phải hiểu – đúng hơn là nói với người ta
rằng tôi hiểu – mọi thứ theo quan điểm chính thống mà nhà
trường đã triệt để phân phối tới từng học trò.
Tôi luôn luôn khinh bỉ những kẻ đọc hàng đống sách nhưng
rồi vẫn cứ lải nhải lời của một cuốn sách dòng chính
nào đó. Điều mỉa mai là rất nhiều bạn bè cùng khóa nghĩ
rằng tôi phải đọc ghê gớm lắm vì tôi luôn luôn có chính
kiến (trừ lúc làm bài kiểm tra).
Và tôi bước chân vào trường báo chí – nơi hóa ra cũng
chẳng tự do gì hơn – chỉ với một chút kiến thức từ ngữ
– ngữ pháp tiếng Việt. Những gì liên quan tới văn chương,
nghệ thuật, cách đọc sách,… tôi đều quăng đi cả (ấy là
trong trường hợp tôi đã bằng cách nào đó nhồi được chúng
vào đầu mình).
Mạng internet và thời gian rảnh rỗi trong những năm đại học
giúp tôi nhận ra rằng mình chẳng biết gì cả: không kiến
thức xã hội, không kiến thức nghệ thuật, không phương pháp
luận,… Mấy cuốn sách lịch sử tôi yêu thích từ khi vào
cấp hai hóa ra cũng chỉ là thứ rác rưởi chuyên né tránh sự
thật.
Thế thì – Lạy Chúa! – tôi sẽ làm báo thế nào đây? Đối
với một nhà báo, ác mộng thật sự là hoàn toàn không hiểu
được những thông tin mà mọi người cung cấp cho mình.
Vậy là tôi bắt đầu tập đọc sách, bắt đầu từ O'Henry,
một tác giả tôi rất có cảm tình ("Chiếc lá cuối cùng"
là truyện ngắn duy nhất tôi thực sự đọc từ đầu đến
cuối, không sót từ nào trong suốt những năm chấp ba). Tôi
thường rút ngẫu nhiên một tập sách O'Henry trên giá và
đọc một, hai truyện trước khi đi ngủ.
Thói quen không kéo dài lâu hơn một năm này, may mắn thay, giúp
tôi có đủ kiên nhẫn đọc những tác phẩm khoa học – xã
hội dài dòng và phức tạp. Nó cũng giúp tôi nhận ra rằng
mình không quan tâm tới những cái nhãn danh giá như "best
seller" hay "prize-winning".
Tôi đọc một tác phẩm văn học vì tôi muốn thưởng thức
văn học, bất kể nó nói về chủ đề gì, lấy bối cảnh ở
đâu,… Tôi đọc một tác phẩm khoa học vì tôi muốn có kiến
thức khoa học, củng cố tư duy của mình – không cần biết
nó bàn về sex hay chủ nghĩa Mác.
Khi có nhiều thời gian, tôi đọc sách thiếu nhi và thử kể
lại câu chuyện bằng lời của mình – đôi lúc, tôi nghĩ đó
là để nuôi dưỡng phần trẻ thơ còn lại trong mình (có ai
muốn già nua đâu). Nhưng phần lớn thời gian đọc sách của
tôi vẫn dành cho sách khoa học xã hội nói chung, bao gồm cả
lịch sử.
Cũng chẳng rõ tôi có giỏi giang tinh tế gì hơn trước không,
nhưng về cơ bản, tôi không cảm thấy bối rối khi tiếp xúc
với những người hoàn toàn mới, những thông tin hoàn toàn xa
lạ nữa. Tôi có thể ngồi xuống bên họ và bắt đầu cái
các nhà báo vẫn gọi là "việc khai thác thông tin" theo cách
của mình.
Và trên hết, tôi đang tiến dần – dù chỉ từng bước chậm
chạp – tới sự tự do về tư duy. Theo tôi, đó là lý do quan
trọng nhất để chúng ta bắt đầu đọc sách và tiếp tục
đọc sách.
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/10471), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét