Các dân tộc khôn ngoan không làm cách mạng. Bằng sự tương
nhượng dũng cảm và ý thức quốc gia, họ biết cách giàn xếp
các cơ chế quyền lực trong xã hội để thay đổi. Nhờ đó,
quốc gia của họ không phải gánh chịu hậu quả của sự tàn
phá do cách mạng đưa đến.
Hơn thế, "cách mạng giáo dục" là một cụm từ vô nghĩa.
Cách mạng phản bội giáo dục. Nếu giáo dục làm tròn sứ
mệnh của nó thì sẽ không có chổ dung thân cho cái trò chơi
máu me ở những xã hội thiếu trưởng thành dân sự này. Một
sự nghiệp giáo dục mới của chúng ta, do đó, không thể bắt
đầu từ cách mạng, ngay cả khi khả năng này tồn tại.
Nhưng nhà nước toàn trị lại là trở ngại lớn nhất của
các cố gắng cải cách giáo dục. Nếu những cải cách này
thành công thì chúng sẽ làm tổn hại quyền lợi của những
quan chức giáo dục trong các cơ chế của nhà nước. Mâu thuẫn
này gợi ý sự thất bại chắc chắn của tất cả những cố
gắng cải cách xuất phát từ nhà nước. Nhà nước toàn trị
còn có nhiều kinh nghiệm và rất thành công trong việc tiêu
diệt mọi năng động dân sự mà nó cho là nguy cơ đe dọa
đến quyền lực toàn trị của nó. Sự năng động trong cố
gắng cải cách giáo dục từ xã hội dân sự cũng sẽ bị nhà
nước coi là một nguy cơ như thế. Nhà nước hiện nay sẽ
tiếp tục tìm mọi cách để chi phối cố gắng cải cách và
sẽ tiêu diệt những cố gắng nào đi ra ngoài định hướng
ngắn hạn trong khuôn khổ quyền lợi của nó. Nhà nước sẽ
không nhượng bộ cho đến khi áp lực cải cách từ xã hội
dân sự đủ mạnh, nghĩa là sau khi xã hội dân sự đã thành
công trong việc thiết lập một định hướng giáo dục quốc
gia dài hạn và buộc nhà nước phải cộng tác theo định
hướng đó. Những người quan tâm đến sự nghiệp giáo dục
phải dứt khoát với thái độ trông chờ vào nhà nước. Như
đã nói, giáo dục là sự nghiệp của xã hội dân sự, xã hội
dân sự phải tự lo lấy.
Ở thời điểm này, sự thức tỉnh về nhu cầu cải cách giáo
dục đã xuất hiện nhưng năng động dân sự để tiến hành
cải cách vẫn còn yếu. Công cuộc cải cách trông đợi vào
một lực lượng trí thức tiên phong có đủ dũng khí để bắt
tay vào một cuộc vận động cải cách từ dưới lên. Lực
lượng trí thức tiên phong này cũng đã xuất hiện. Họ là
những người ít nhiều chịu trách nhiệm về tình trạng bi
đát của giáo dục hiện nay. Họ có những mối quan hệ với
quyền lực để có thể dàn xếp những xung đột để tránh
những cuộc đối đầu không cần thiết, chắc chắn sẽ xãy
ra, đối với nhà nước. Ngược lại, chính nhờ mối quan hệ
này nhà nước cũng không có lý do chính đáng để nghi ngờ họ
có tham vọng tranh giành quyền lực cho cá nhân họ. Họ là lực
lượng gieo những hạt giống mới cho sự nghiệp xây dựng một
nền giáo dục công dân. Trong thập niên qua, xã hội dân sự
Việt Nam cũng đủ lớn, nghĩa là có một không gian đủ tự do,
để những vận động này có hiệu quả, để hạt giống giáo
dục mới nảy nở.
<h3>Bước 1: Vận động dân sự</h3>
Mục tiêu: Nhân rộng làn sóng thức tỉnh dân sự về tình
trạng nguy ngập của nền giáo dục hiện nay và quảng bá nhu
cầu cải cách nền giáo dục quốc gia. Tiến trình này sẽ giúp
đưa đến những đồng thuận xã hội về một tư duy giáo dục
mới, dài hạn, làm nền tảng sự nghiệp phát triển quốc gia
trong vài thập niên tới.
Phương pháp: Khai thác tất cả mọi phương tiện truyền thông
có thể có nhưng chính yếu vẫn dựa vào các phương tiện
truyền thống như đi về các địa phương để gặp gỡ và trao
đổi với phụ huynh, học sinh, các tổ chức xã hội dân sự
có triển vọng đóng góp vào sự nghiệp giáo dục. Phương pháp
của các tổ chức truyền giáo hoặc của các tổ chức đoàn
thể xã hội trong các xã hội tự do là những gợi ý cho
phương pháp vận động dân sự này. Nhà nước chắc chắn sẽ
can thiệp vào và sẽ gây khó khăn cho cuộc vận động này. Có
nguy cơ nhà nước sẽ cáo buộc những người tiên phong là
"phản động" và bỏ tù họ. Nhưng, như một công cuộc
truyền giáo, ý chí của những người làm công việc gieo giống
này là điều kiện tiên quyết cho công cuộc cải cách giáo
dục.
Nhân sự: Những gương mặt đã lên tiếng yêu cầu cải cách
giáo dục trong thời gian qua phải trở thành gương mặt tiên
phong của cuộc vận động này. Quan hệ của họ với quyền
lực nhà nước sẽ giúp trấn an nhà nước và giúp giảm thiểu
những xung đột giữa nhà nước và xã hội dân sự. Nếu họ
không đủ dũng cảm để vác thánh giá cho công cuộc cải cách
giáo dục thời điểm này thì Việt Nam phải đợi một thế
hệ khác. Những gương mặt không đủ sự quen thuộc đối với
nhà nước sẽ bị đàn áp ngay lập tức.
Kinh phí: Yêu cầu tài chính cho hoạt động vận động dân sự
này không lớn. Giả định có 100 người tham gia công việc vận
động này thì tổng số tiền lương và các khoản chi phí hoạt
động khác vẫn là một con số khiêm tốn. Nếu nhà nước
không tạo áp lực và gây khó khăn thì việc kêu gọi bảo trợ
từ các tổ chức kinh doanh là việc có thể thực hiện được.
Ngoài ra còn có các tổ chức quốc tế tài trợ cho hoạt động
giáo dục như hoạt động này.
Tổ chức: Nhà nước toàn trị luôn luôn ngờ vực và kiếm cớ
tiêu diệt các hình thức tổ chức của xã hội dân sự. Trong
giai đoạn đầu, tổ chức chỉ có thể tồn tại qua những
thương lượng ngầm giữa nhóm trí thức tiên phong và nhà
nước bằng mối quan hệ đã có giữa họ. Nhưng thái độ bất
dung của chính quyền hiện nay đối với tổ chức dân sự, mà
Viện nghiên cứu và phát triển IDS là một bằng chứng, cho
thấy ngay cả điều này cũng không khả thi. Trước mắt cuộc
vận động dân sự này chỉ còn trông chờ vào cố gắng cá
nhân.
Thông điệp: Thông điệp chính của cuộc vận động cải cách
giáo dục là làm sáng tỏ vai trò của từng thành tố trong xã
hội dân sự, và vai trò của nhà nước, trong hệ thống giáo
dục mới. Vai trò của cha mẹ là giáo dục và gìn giữ tình
yêu thương con người nơi con cái. Cha mẹ phải hiểu và gìn
giữ ước mơ của con cái mình. Cha mẹ phải thực hiện vai trò
giám sát hoạt động của trường học. Vai trò của các tổ
chức tôn giáo là giáo dục đạo đức theo đức tin. Vai trò
của các tổ chức đoàn thể là giáo dục tinh thần công dân
và trách nhiệm xã hội. Vai trò của nhà trường là giáo dục
tư duy và ý thức quốc gia. Hoạt động thể thao, trong và ngoài
nhà trường, giúp thể lực và ý chí. Lộ trình giáo dục công
dân phải được chia sẻ cho tất cả những cá nhân và tổ
chức nào quan tâm đóng góp vào các công đoạn của quy trình
giáo dục.
<h3>Bước 2: Thử nghiệm mô hình giáo dục mới</h3>
Trong tiến trình vận động dân sự cho công cuộc cải cách
giáo dục, một hay nhiều mô hình giáo dục mới với sự đồng
thuận cao sẽ xuất hiện. Một số cơ sở giáo dục tư nhân có
đóng góp trực tiếp trong cuộc vận động sẽ tự nguyện
thực hiện thí điểm các mô hình này ở các môi trường giáo
dục của họ. Đây là một tiến trình đòi hỏi nhiều thời
gian và sự thận trọng nhất định. Trở ngại thứ nhất là
hiện nay nhà nước vẫn can thiệp quá sâu vào các chương trình
giáo dục tư nhân bằng các cơ chế độc quyền về tiêu chuẩn
thi cử và tuyển sinh. Trở ngại thứ hai là các tổ chức giáo
dục tư nhân vẫn bị một áp lực rất lớn của hoạt động
tài chính và lợi nhuận. Yêu cầu lợi nhuận ngắn hạn sẽ
làm cản trở các cố gắng thử nghiệm phương pháp giáo dục
mới. Ở đây có sự xung đột giữa các yếu tố trách nhiệm
dân sự và quyền lợi kinh doanh. (Ở các quốc gia khác, trường
tư phần lớn thuộc các tổ chức phi lợi nhuận nên việc thử
nghiệm các mô hình giáo dục mới không gặp khó khăn gì lớn).
Chính cuộc vận động dân sự sẽ tác động các tổ chức
giáo dục tư nhân theo hướng thuận lợi cho việc thử nghiệm
các mô hình giáo dục mới và giảm thiểu sự xung đột quyền
lợi.
Nhưng trở ngại lớn hơn cả là quy mô giáo dục tư nhân ở
trình độ phổ thông (cấp I, II, và trung học) hiện nay còn
rất yếu, nếu không muốn nói là không đáng kể. Các tổ
chức phụ huynh học sinh, các tổ chức tôn giáo và đoàn thể
ở địa phương, do dó, chỉ có thể có những kế hoạch giáo
dục bổ sung hướng theo mô hình giáo dục mới, bên cạnh
chương trình giáo dục chính quy hiện do nhà nước bảo trợ.
Công việc này không làm tốn kém gì thêm so với những gì phụ
huynh đã và đang làm hiện nay: họ phải trả tiền thêm cho con
cái của họ học thêm ngoài chương trình. Việc tổ chức các
hoạt động thi đấu thể thao vùng, hoạt động từ thiện, tìm
hiểu văn hóa và ngôn ngữ địa phương, sắc tộc, v.v… là
hoàn toàn có thể thực hiện được với một kinh phí bằng
với kinh phí hiện nay cho các chương trình học thêm (những gì
đáng lẽ ra đã được học ở trường). Việt Nam đang thiếu
trầm trọng giáo viên dạy Tiếng Anh. Nhưng với sự hỗ trợ
của các phương tiện truyền thông mạng, khó khăn này có thể
vượt qua được bằng các chương trình dạy từ xa. Kho kiến
thức Hán-Nôm hiện vẫn còn nhiều ở các chùa chiền. Nên khai
thác nguồn trí lực này cho cố gắng đưa Hán-Nôm trở lại
với trường học.
Hiện nay phụ huynh đang phải trả một chi phí khá lớn cho
việc học thêm ngoài chương trình của con em. Lý do của khoản
chi phí này là áp lực của việc thi cử. Cùng một chi phí này,
và nếu thầy cô giáo thay vì dạy thêm các môn đã dạy ở
trường thì hướng dẫn các sinh hoạt khác như sinh hoạt xã
hội, thể thao, tổ chức hoạt động từ thiện, dạy nhạc,
họa, v.v… thì mục tiêu giáo dục theo mô hình mới ở cấp
phổ thông ở các vùng nông thôn vẫn đạt được. Thu nhập
của thầy cô giáo không bị ảnh hưởng. Đương nhiên điều
này chỉ khả thi khi phụ huynh thực sự hiểu và đánh giá
đúng tác động của các hoạt động xã hội đối với tương
lai của con em mình. Sự thành công hay thất bại hoàn toàn phụ
thuộc vào cố gắng vận động ở bước 1. (Ở Mỹ, nếu mỗi
lần chạy xe ngang sân bóng thấy con mình ngoái đầu lại xem
bạn bè của nó đang thi đấu thì không có cha mẹ đủ sự ngu
xuẩn và chai lỳ để từ chối nhu cầu hoạt động thể thao
của con mình. Hoặc một ví dụ khác, các trường đại học
Mỹ có rất nhiều hoạt động thiện nguyện và xã hội nhưng
du sinh Việt Nam ít khi tham gia dù họ đã trả vài ba chục ngàn
đô cho tiền học phí. Lý do là họ chưa coi trọng vai trò của
hoạt động xã hội trong nhà trường đối với tương lai của
họ. Họ chưa coi hoạt động xã hội là một phần của giáo
dục. Một số phụ huynh thậm chí than phiền khi thấy con mình
tham gia hoạt động xã hội. Với họ, cho con sang Mỹ học là lo
lấy cho được tấm bằng. Mọi chuyện khác là vô bổ. Họ đã
bỏ qua những cơ hội lớn trong việc giáo dục con em.)
Sự hỗ trợ của các trường đại học tư nhân cũng có tác
động quan trọng vào các hoạt động ngoại khóa ở cấp phổ
thông ở nông thôn. Bên cạnh điểm thi đại học do nhà nước
quy định, các trường đại học tư nhân sẽ đưa thêm những
tiêu chuẩn khác, như hoạt động xã hội, hoạt động thiện
nguyện, thể thao, ngoại ngữ, v.v… vào tiêu chuẩn tuyển sinh
của mình.
<h3>Bước 3: Củng cố các mô hình giáo dục mới bằng các tổ
chức liên trường, liên ngành.</h3>
Quá trình vận động và thử nghiệm sẽ hình thành nên những
liên minh giữa các trường học và các ngành học từ dưới
lên. Các liên minh này cùng với thời gian sẽ được chuẩn hóa
và tồn tại bên cạnh các tiêu chuẩn quốc gia do nhà nước
ấn định. Một trường đại học A sẽ nhận học sinh từ
trường trung học B dù điểm thi đại học của học sinh ở
trường này thấp hơn nhưng trường có những chương trình
hoạt động ngoại khóa tốt hơn. Dù vẫn phải phụ thuộc vào
các tiêu chuẩn tuyển sinh của nhà nước, trường đại học A
vẫn có khả năng tuyển sinh theo truyền thống tiêu chuẩn của
mình và đào tạo theo hướng của mình.
Sự hình thành các liên minh giáo dục này sẽ dần dần tách
hoạt động giáo dục ra khỏi sự chi phối vì quyền lợi ngắn
hạn của nhà nước. Chúng sẽ trở nên độc lập và sẽ trở
thành xương sống của hệ thống giáo dục quốc gia.
Những phác họa trên giả định rằng nhà nước, vì quyền
lợi cố hữu của nó, hoàn toàn đứng ngoài công cuộc cải
cách và ở chừng mực nào đó không đàn áp nó. Nếu nhà
nước ủng hộ và tham gia vào cuộc vận động cải cách giáo
dục của xã hội dân sự thì thành công sẽ đến sớm hơn.
Nếu nhà nước chống lại cuộc vận động cải cách này thì
quốc gia sẽ chịu nhiều tổn thất và công cuộc cải cách sẽ
kéo dài hơn, gian khổ hơn. Thậm chí có người phải đi ở tù.
Dù nhà nước ủng hộ hay chống đối, chiến thắng cuối cùng
của công cuộc cải cách giáo dục vẫn sẽ thuộc về xã hội
dân sự vì không có nhà nước nào đi ngược lại quyền lợi
quốc gia mà có thể tồn tại lâu.
Con gà có trước hay quả trứng có trước. Để vận động cho
một nền giáo dục công dân, chúng ta cần một tầng lớp trí
thức có trách nhiệm công dân. Để có một tầng lớp trí
thức có trách nhiệm công dân, chúng ta cần một nền giáo dục
công dân. Chúng ta đang ở trong một tình trạng vừa đẻ ra
trứng vừa nở ra gà. Cuộc vận động cải cách giáo dục cần
những con gà tự đẻ ra trứng nở ra mình, nghĩa là tự gánh
vác trách nhiệm công dân từ trong một nền giáo dục thần
dân. Thời đại kiến nghị nhà nước để thay đổi đã vĩnh
viễn đi qua. Nhà nước toàn trị phục vụ quyền lợi của nó.
Quyền lợi quốc gia phải do chính xã hội dân sự gánh vác.
Tất cả trông chờ vào ý chí và tình yêu của chúng ta đối
với quốc gia.
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/10148), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét