Tư duy độc lập là trách nhiệm công dân. Sống trong xã hội
thần dân, một người chỉ cần biết vâng phục quyền lực
nhà nước thì người đó đã làm xong trách nhiệm xã hội của
mình. Sống trong xã hội công dân, một người không thể hiện
được vị trí độc lập với nhà nước thì không làm tròn
trách nhiệm xã hội của mình. Kỹ năng tư duy giúp cho công dân
làm tròn trách nhiệm xã hội của họ.
Nói đến tư duy là nói đến ngôn ngữ. Con người tư duy với
ngôn ngữ. Ngôn ngữ là tư duy. Kỹ năng tư duy do đó là kỹ
năng ngôn ngữ. Phương pháp giáo dục mới phải chú trọng
đến việc trang bị cho công dân một vốn liếng ngôn ngữ đủ
để họ thực hiện trách nhiệm công dân của họ. Vốn liếng
ngôn ngữ này bao gồm, và không giới hạn bởi, kỹ năng đọc
và viết, kỹ năng lý luận, kỹ năng trình bày một quan điểm
(hay ý niệm trừu tượng), kỹ năng lắng nghe và hiểu một quan
điểm (hay ý niệm trừu tượng) được trình bày bởi người
khác, kỹ năng thảo luận. Học sinh của chúng ta hiện nay đang
gặp phải những khủng hoảng nghiêm trọng về các kỹ năng
này.
Công cụ tư duy chính của chúng ta là Tiếng Việt. Cần phải
xem xét lại cách học và dạy tiếng Việt hiện nay. Tiếng
Việt trong các chương trình giáo dục của chúng ta chỉ dùng
lại ở mức độ phổ cập, nghĩa là chỉ vừa đủ để đọc
văn bản. Trên thực tế, học sinh đã ngừng học Tiếng Việt
từ rất sớm. Phần lớn thời gian học tập của họ là học
kiến thức được chuyển tải qua Tiếng Việt chứ không chú
trọng đến học Tiếng Việt.
Hiện nay Tiếng Việt chưa chuyển tải hết kiến thức và tư
duy của nhân loại. Rất nhiều lãnh vực của công nghệ, học
thuật, kinh nghiệm, cả cổ điển và hiện đại, chưa có mặt
trong Tiếng Việt. Cố gắng chuyển tải kiến thức nhân loại
sang Tiếng Việt trong hơn một trăm năm nay, ngoài phần Chủ
nghĩa Marx-Lenin, phụ thuộc chủ yếu vào cố gắng cá nhân. Do
đó, chúng vừa thiếu sót, vừa thiếu đồng bộ, thiếu cân
bằng (chưa nói đến chuyện sai lạc). Sự giới hạn này đặt
ra một thử thách rất lớn cho không gian tư duy Tiếng Việt.
Nếu một người chỉ biết tư duy bằng Tiếng Việt thì người
đó bị giới hạn trong không gian này. Cái nhìn ra thế giới qua
lăng kính Tiếng Việt là một cái nhìn đầy thiếu sót và hạn
chế. Phải mất ít nhất là nửa thế kỷ để có thể chuyển
tải phần quan trọng của kiến thức nhân loại sang Tiếng
Việt. Do đó, việc trang bị một ngôn ngữ ngoài Tiếng Việt
trở nên thiết yếu: nó giúp mở rộng không gian tư duy. Tiếng
Anh là lựa chọn tốt nhất.
Việt Nam là một quốc gia mà ở đó phần lớn công dân của
nó không đọc được sách sử của cha ông để lại. Đây là
một bi kịch lớn, mà càng lúc càng có nhiều người nhận ra.
Phần lớn chúng ta đọc thơ văn Lý Trần, đọc Bình Ngô Đại
Cáo, đọc Đại Việt Sử Ký Toàn Thư qua bản dịch. Không
đọc được sử của cha ông, chúng ta buộc phải đọc sử qua
bản dịch của người khác. Chúng ta mù nên phải nhìn quá khứ
qua con mắt của người khác (và phần lớn những người này
cũng mù nên phải nhìn qua mắt của của người khác nữa).
Chúng ta đoạn tuyệt với tư duy của cha ông mình. Một thế
kỷ loạn lạc vừa qua có phần đóng góp của tình trạng vong
thân đó. Việc đưa chữ Hán-Nôm trở lại với trường học
là một việc cấp bách. Nó giúp mở rộng không gian tư duy của
chúng ta về lại với không gian tư duy của cha ông mình.
Quốc gia Việt Nam là một quốc gia đa sắc tộc, đa ngôn ngữ.
Sự khác biệt của ngôn ngữ có tính sắc tộc hoặc vùng miền
thể hiện sự đa dạng của tư duy. Sự đa dạng đã làm nên
quốc gia Việt Nam hiện đại này cần phải được bảo tồn
và phát triển. Ngôn ngữ sắc tộc và ngôn ngữ vùng miền cần
phải được khuyến khích và đưa vào chương trình giáo dục
chính thức.
Bên cạnh đó, các ngôn ngữ tư duy khác như hội họa, âm
nhạc, toán học phải có những chổ đứng xứng đáng trong các
chương trình giáo dục. (Cùng với Hán-Nôm, âm nhạc cổ truyền
đóng một vai trò quan trọng trong cố gắng nối liền tư duy
hiện đại và tư duy truyền thống. Vẫn là bi kịch của sự
vong thân: phần lớn chúng ta không biết đến nhạc của cha ông
mình.)
Nói tóm lại, trong một xã hội công dân, nếu giáo dục không
làm tròn sứ mệnh trang bị cho công dân những công cụ tư duy
cần thiết để họ có khả năng thực hiện trách nhiệm công
dân thì nền giáo dục đó thất bại. Các chương trình giáo
dục mới do đó phải đặt nặng về ngôn ngữ. Học là học
chữ, học tư duy. Khi công dân được trang bị đầy đủ các
công cụ tư duy thì họ sẽ làm chủ cuộc sống của họ, làm
chủ đời sống quốc gia, họ sẽ tự đặt ra các tiêu chuẩn
đạo đức và giá trị cho chính họ. Tiên học văn, và trong
tiến trình "học văn" đó mỗi công dân sẽ tự học lễ cho
chính họ. Đó là lộ trình giáo dục đưa con người đến tự
do. Đó là sứ mệnh của giáo dục.
<span class="underlined-text">Phụ chú về học Hán-Nôm</span>
Không biết sử thì không thể bàn chuyện quốc gia. Đó là lời
khuyên của Lý Đông A. Một hệ luận trực tiếp của lời
khuyên này là không biết Hán-Nôm thì khó có thể bàn chuyện
quốc gia vì không biết Hán-Nôm thì khó có thể thật sự biết
sử. Học Hán-Nôm, ngoài nhu cầu mở rộng không gian tư duy về
lại với quá khứ của cha ông như đã nói ở trên, trở nên
một nhu cầu thiết yếu trong việc xây dựng ý thức quốc gia.
Tình yêu quốc gia, ước vọng và ý chí phục vụ quốc gia, như
đã nói đến trong phần "tư duy giáo dục", bắt nguồn từ
đó.
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/10145), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét