"<em>Giáo dục là khởi điểm của chính trị</em>" – Lý
Đông A
"<em>Phải nghiên cứu một giải pháp tương tự như thế tục
hoá giáo dục</em>" – Hoàng Tụy
Không có lãnh vực nào của đời sống xã hội dân sự mà ở
đó tâm thức thần dân thể hiện rõ ràng nhất, thâm căn cố
đế nhất bằng lãnh vực giáo dục. Nếu trong các lãnh vực
khác, như kinh doanh, văn hóa, nghệ thuật, công nghệ, v.v…
những cố gắng cải cách, từ hơn hai mươi năm nay, đều
được bắt đầu bằng sự thức tỉnh và năng động dân sự
thì cho đến lúc này những người quan tâm đến tương lai giáo
dục Việt Nam, và các tầng lớp phụ huynh quan tâm đến giáo
dục của con em mình, kể cả những phụ huynh có tiền gởi con
ra nước ngoài, vẫn còn luẩn quẩn trong sự mong chờ vô vọng
ở nhà nước.
Nói vô vọng là vì nhà nước, tự nó, không có khả năng cải
cách giáo dục. Giáo dục là sự nghiệp của quốc gia, của xã
hội dân sự. Giáo dục lấy quốc gia làm gốc, từ quốc gia và
cho quốc gia. Chúng ta không từ chối vai trò thiết yếu của
nhà nước đối với giáo dục. Nhưng đó chỉ là vai trò có
tính quản lý, như hỗ trợ cơ sở vật chất, tổ chức thi
cử, ấn định tiêu chuẩn, bằng cấp, thiết kế chế độ
tiền lương. Nhà nước không có khả năng lo hơn những chuyện
đó. Nhân sự của nhà nước, từ trong cái logic quyền lực và
giữ quyền lực, không có khả năng bàn đến những chuyện
lớn hơn, như triết lý giáo dục chẳng hạn. Xã hội Việt Nam
đang trong giai đoạn chuyển tiếp từ xã hội thần dân, với
sự bảo hộ và chi phối mọi mặt của nhà nước, sang xã hội
công dân, với một nhà nước có quyền lực giới hạn trong
việc quản lý quốc gia. Trong giai đoạn chuyển tiếp này, các
cơ chế của nhà nước luôn cố gắng duy trì quyền lực toàn
trị của chúng. Trong giáo dục, nhà nước luôn có khuynh hướng
chi phối giáo dục theo định hướng nhằm phục vụ cho nó thay
vì phục vụ quốc gia. Trách nhiệm của xã hội dân sự là
lấy lại quyền định hướng giáo dục. Đó là công việc
đầu tiên.
Một khi chúng ta đã thừa nhận rằng nền giáo dục Việt Nam
đang ở trong một giai đoạn nguy ngập thì mọi cố gắng cải
cách chắp vá đều vô ích, vừa tốn tiền vừa mất thời
giờ. Hai mươi năm là một khoản thời gian đủ để thấy
những cố gắng này vừa tốn tiền vừa mất thời giờ. Giáo
dục Việt Nam cần một cuộc giải phẩu, một cuộc làm lại
từ những căn bản nền tảng nhất. Và cố gắng đó phải
được bắt đầu từ sự năng động của xã hội dân sự chứ
không thể bắt đầu từ ý chí, đầy sự mâu thuẫn quyền
lợi, của nhà nước.
Nói đến triết lý giáo dục ở thời điểm này, khi sự phá
sản và nguy hại của các triết lý giáo dục nhằm đào tạo
thần dân của nhà nước vương triều đã quá rõ ràng, là nói
đến những mục tiêu căn bản nhất của giáo dục trong một
xã hội công dân mà đại đa số công dân có thể chấp nhận
được. Giáo dục trong xã hội thần dân là để phục vụ nhà
nước. Giáo dục trong xã hội công dân là nhằm phục vụ quốc
gia. Triết lý giáo dục, do đó, không thể xuất phát từ nhà
nước. Nó càng không phải là một sự áp đặt mới lên xã
hội dân sự những ý tưởng khác nào đó nhằm phục vụ nhà
nước. Chỉ một khi xã hội dân sự đạt được những đồng
thuận căn bản về một triết lý giáo dục thì những cố
gắng khác, như góp ý với nhà nước về chính sách, mới thật
sự có ý nghĩa.
Một quốc gia mạnh là một quốc gia của những người có
ước vọng lớn, có đủ ý chí để theo đuổi những ước
vọng đó, và có một tình yêu đối với con người, đối với
quốc gia đủ lớn để nuôi dưỡng ý chí và ước vọng của
mình. Một triết lý giáo dục mới không đi ra ngoài việc đào
tạo những con người có những giá trị nhân văn như thế.
Và ngay chính ở đây, sự khủng hoảng giáo dục Việt Nam thể
hiện một cách đáng ngại nhất: chúng ta đang chứng kiến
những khủng hoảng nghiêm trọng về ước vọng, về ý chí, và
tình yêu ở thế hệ trẻ của chúng ta. Họ quá bận rộn với
chuyện học hành, và những ám ảnh kiếm tiền của nó, nên
không còn thời gian để mơ những giấc mơ lớn nữa. Không có
những giấc mơ lớn thì ý chí ngày càng thui chột. Tình yêu,
từ đó, không có lý do chính đáng để được vun đắp. Chúng
ta đang đứng trước một viễn cảnh đáng sợ: trong vài thập
niên tới đây đời sống quốc gia sẽ được dẫn dắt bởi
những thế hệ không từng biết mơ những giấc mơ lớn.
Nhà nước bất lực trước những khủng hoảng này. Nhà nước
có khả năng hủy diệt ước vọng, hủy diệt ý chí, và bào
mòn tình yêu nhưng nó không có khả năng dạy người ta biết
yêu thương và mơ mộng. Chỉ có xã hội dân sự, bắt đầu
từ gia đình và các tổ chức tôn giáo và xã hội, mới có
khả năng làm được những điều này.
Bắt đầu từ tình yêu.
Tình yêu, lúc ban đầu, đến với con người một cách tự
nhiên. Một đứa trẻ sinh ra là biết yêu thương cha mẹ, yêu
thương anh chị em. Lớn lên một chút, nó biết yêu thương bạn
bè và những người xung quanh. Nhưng một khi ý thức xã hội
hình thành thì tình yêu tự nhiên ban đầu đó phải được
nuôi dưỡng để trở thành tình yêu cộng đồng, nghĩa là
phải có một môi trường giáo dục thích hợp để định hình
ý thức xã hội và để tình yêu một thực thể xã hội trừu
tượng ra đời. Sứ mệnh đầu tiên của giáo dục là dạy cho
công dân biết yêu thương. Trong một xã hội công dân, ý thức
quốc gia, sản phẩm của giáo dục, sẽ sản sinh ra và nuôi
dưỡng tình yêu đối với quốc gia.
Một câu hỏi bức thiết: nền giáo dục hiện nay có khả năng
xây dựng ở công dân một ý thức quốc gia làm nền tảng cho
tình yêu quốc gia bền vững không? Câu trả lời là không.
Thậm chí chúng ta vẫn chưa có một khái niệm đầy đủ về
quốc gia Việt Nam hiên đại. (Cứ lấy trường hợp học sinh
không thích học sử làm ví dụ. Hiểu biết về lịch sử là
đòi hỏi căn bản nhất trong việc hình thành ý thức quốc gia.
Không thích học sử thì không thể có ý thức quốc gia được.
Học sinh không có lỗi trong vấn đề này. Họ chỉ từ chối
học cái lịch sử đang được dạy cho họ. Cái lịch sử đó
không làm sản sinh ra ý thức quốc gia.) Cố gắng cải cách
giáo dục của chúng ta, do đó, phải bắt đầu bằng việc xây
dựng lại ý thức quốc gia. (Trong đó có một việc rất quan
trọng là việc xây dựng một ý thức hệ quốc gia mới dựa
trên những căn bản lịch sử khác. Sẽ bàn chuyện này sau).
Công việc này không phải là công việc của nhà nước.
Tinh thần sẳn sàng cống hiến cho tình yêu cũng đến với con
người một cách tự nhiên. Một khi con người thật sự yêu
thương một đối tượng nào thì họ có khuynh hướng muốn làm
điều gì đó cho tình yêu của họ. Khi một người thật sự
yêu quốc gia của mình thì người đó có khuynh hướng muốn
làm điều gì đó cho nó. Những giấc mơ lớn đến từ đây.
Thuở đầu đời ai cũng có những giấc mơ, dù chúng có nhằm
mục tiêu phục vụ quốc gia hay không. Nhưng không mấy ai có
đủ ý chí để theo đuổi những giấc mơ đời mình. (Điều
này giải thích cho tình trạng bỏ cuộc nhanh chóng của chúng ta
khi đối diện với những thử thách, ngay cả những thử thách
tưởng tượng. Kết quả là những giấc mơ của chúng ta
thường ra đi rất sớm. Chúng ta đổ lỗi cho hoàn cảnh và
phương tiện nhưng lý do chính yếu vẫn là thiếu ý chí.) Theo
đuổi những giấc mơ lớn cần có ý chí lớn. Từ đó, một
câu hỏi bức thiết khác: các thế hệ trẻ của chúng ta (và
ngay cả chính chúng ta) có cơ hội để rèn luyện ý chí ở
đâu, bằng cách nào? Nền giáo dục hiện nay có giúp gì cho
việc rèn luyện ý chí không? Nhà nước có thể giúp cho việc
rèn luyện ý chí qua việc tiêu chuẩn hóa và hỗ trợ cơ sở
vật chất cho một số chương trình giáo dục thể thao trong nhà
trường. Và nhà nước cũng chỉ có thể làm chừng đó chứ
không thể làm hơn. Phần còn lại phải trông chờ vào gia
đình, các tổ chức như hướng đạo, các tổ chức thể thao
cộng đồng, các đoàn thể thiện nguyện của tôn giáo và xã
hội khác của xã hội dân sự. (Một ý tưởng sai lầm khá
phổ biến là chỉ trong gian khổ con người mới được rèn
luyện ý chí. Môi trường giáo dục ở các quốc gia phát triển
chứng minh rằng không cần gian khổ con người cũng có thể rèn
luyện ý chí. Biết chấp nhận thất bại sau một trận đấu
thể thao, biết vực dậy sau những thất bại, khả năng vượt
qua chính mình để làm việc chung, để lắng nghe, biết tôn
trọng sự khác biệt, tôn trọng nhân phẩm, bất bình trước
sự chà đạp công lý, đủ bản lĩnh để tư duy độc lập
trước quyền lực nhà nước, v.v… là những ví dụ của một
ý chí mạnh.)
Nhưng ngay cả những ý chí kiên định nhất cũng bị thời gian
thử thách. Ý chí cần một môi trường để rèn luyện và cần
một không gian đủ dưỡng khí để sống. Không gian đó là
tình yêu. Ý chí sống trong tình yêu. Không có tình yêu, ý chí
sẽ chết. Và cùng với cái chết đó là sự ra đi của những
giấc mơ. Sứ mệnh của một nền giáo dục quốc gia, chung
cuộc, là xây dựng một không gian đủ rộng, đủ bao dung để
nuôi dưỡng tình yêu, ý chí, và ước vọng của công dân. Nói
theo ngôn ngữ chính trị, sự mệnh của giáo dục trong một xã
hội công dân là giúp cho công dân trở nên tự do để quyết
định vận mệnh quốc gia của họ.
(còn tiếp)
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/10149), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét