Sự hăng hái của nước Pháp, một thời là mẫu quốc vĩ đại
của một số người An-nam chúng ta, trong việc can thiệp vào
Libya lần này, tuy núp dưới danh xưng bảo vệ dân lành Libya,
thật ra bắt nguồn vì những lý do đối nội - đối ngoại sau
đây:
Về đối nội, không lâu trước khi các cuộc biểu tình đòi
dân chủ bùng phát ở Tunisia khiến tổng thống Ben Ali phải từ
chức lánh ra nước ngoài, nữ cựu ngoại trưởng Pháp, bà
Michelle Alliot-Marie đã từng hứa sẽ ủng hộ cho chính phủ
của Tunisia. Alliot-Marie và cha mẹ của Bà đều có quan hệ doanh
thương chặt chẻ với giới thân cận trong chính phủ của Ben
Ali, nghĩa là với giới mà người biểu tình Tusinian chống
đối. Trong khi đó hiện ở Pháp có đến gần 600,000 kiều dân
Tunisian và số người này đang rất bất mãn đối với cung
cách phản ứng của chính phủ Pháp trong vụ Tunisia, và việc
giới chức của chính phủ Pháp có quan hệ mật thiết với
chính phủ của Ben Ali sẽ càng tạo ra những dư luận bất lợi
cho Tổng Thống Pháp Sarkozy là người mà uy tín hiện nay đang
giảm sút, mức thăm dò dư luận thua khá xa các ứng viên TT
khác trong cuộc tranh cử sẽ xảy ra trong hơn một năm sắp
đến. Để vớt vát, Sarkozy đã tận dụng cơ hội này để can
thiệp ở Libya dưới danh nghĩa bảo vệ dân lành vô tội trong
việc đòi hỏi dân chủ.
Về đối ngoại, thì lâu nay Sarkozy vẫn thường có thói quen
nhảy vào các vấn đề quốc tế để gây uy tín cho bản thân
cũng như cho nước Pháp già cỗi. Điển hình là vụ Sarkozy,
không ai mời, tự nguyện đứng ra làm trung gian giàn xếp một
cuộc đình chiến giữa Nga - Georgia năm 2008. Thật ra thì dù
không có sự trung gian của Sarkozy, cuộc đình chiến vẫn diễn
ra vì Nga đã đạt được tất cả những mục tiêu của cuộc
chiến là trừng phạt và phá huỷ phần lớn tiềm năng quân
sự của Georgia mà không gặp phải một phản ứng đáng kể
nào từ Mỹ. Sau cuộc khủng hoảng tài chánh năm 2008, tại hội
nghị G-20, một lần nữa Sarkozy lại "làm nổi" bằng cách
đưa ra đề nghị về một hệ thống Bretton Wood Mới! Đề
nghị nghe rất kêu, nhưng sức mạnh kinh tế của Pháp khiêm
tốn quá so với nhiều cường quốc khác, nên rốt cuộc chẳng
ai nghe theo.
Mặt khác, từ sau Thế Chiến Thứ Hai với sự hậu thuẩn của
Anh-Mỹ, và do Đức bị chia cắt, Pháp ít nhiều đóng vai trò
lãnh đạo của Châu Âu. Nhưng từ sau khi kết thúc Chiến Tranh
Lạnh, vai trò đó của Pháp ngày càng lu mờ dần, bị một
nước Đức thống nhất hùng mạnh hơn lấn lướt. Điều đó
thể hiện rõ rệt nhất trong vụ khủng hoảng nợ nần năm 2009
của các quốc gia Âu Châu. Cùng với việc dùng sức mạnh kinh
tế và dự trữ ngoại tệ lớn lao của mình để chuộc Hy-Lạp
ra khỏi cảnh phá sản, giúp đỡ tài chánh cho Tây Ban Nha, Băng
Đảo và các nước khác của khu vực EURO ra khỏi những khó
khăn kinh tế, Đức đã tìm cách gây ảnh hưởng để tái
định hình các định chế kinh tế-tài chánh của Âu Châu do
Pháp thiết lập trước đây, và đã đưa ra nhiều cải cách
tài chánh đối với hệ thống ngân hàng Âu Châu. Pháp, do sự
yếu kém kinh tế của mình, đành phải chấp nhận các đề
nghị của Đức. Đã có lúc giới báo chí quốc tế gán cho
Sarkozy là một Merkel's Yes-man(nghĩa là chỉ biết nói Vâng
đối với bà nữ thủ tướng Đức). Điều đó cho thấy uy tín
và địa vị của Đức trong Cộng Đồng Âu Châu ngày càng gia
tăng, uy hiếp vị trí lãnh đạo của Pháp. Liên minh với Anh,
dựa vào danh nghĩa của NATO và sự hậu thuẩn của Mỹ, để
đi đầu trong việc can thiệp vào Libya là một nước cờ của
Sarkozy nhằm vớt vát và củng cố cho thế đứng chính trị
quốc tế đang sa sút của nước Pháp.
Cũng phải kể đến mối lợi về khai thác dầu hoả mà ảnh
hưởng gia tăng ở Libya trong tương lai sẽ mang lại cho các công
ty dầu hỏa của Pháp. Hiện nay Pháp tiêu thụ đến 14% sản
lượng dầu xuất cảng của Libya. Nhưng dầu vậy công ty dầu
hoả Total của Pháp vẫn không có ưu thế ở Libya cho bằng công
ty ENI của nước Ý. Ngoài ra, về mặt bán vũ khí thì từ năm
2004 đến nay Pháp đã bán cho chính phủ Gadhafi của Libya khoảng
500 triệu dollars; nhưng mới năm ngoái, 2010, Ý lại hớt tay trên
Pháp bằng việc ký kết được với Libya một hợp đồng mua
bán vũ khí trị giá lên đến hơn 1 tỉ dollars! Đây có lẽ
lại là một lý do khác khiến Sarkozy của Pháp lại càng mau
mắn hơn trong việc đi tiên phong đánh đổ Gadhafi của Libya.
<h2>ĐỐI VỚI ANH QUỐC</h2>
Chính phủ Anh hiện không có những vấn đề đối nội như
Pháp, nhưng Anh đang cùng Pháp dẩn đầu trong việc can thiệp
vào Libya vì Anh có những tính toán quyền lợi riêng của mình.
Quyền lợi đó gắn chặt với việc khai thác dầu hoả. Cho
đến nay các công ty dầu hoả của Anh, đứng đầu là hảng BP,
chưa có phần hùn đáng kể, so với Ý, Pháp. Công ty BP của Anh
mặc dầu đã ký được hợp đồng khai thác dầu hoả trị giá
1 tỉ dollars với Libya hồi năm 2007, và rồi sau đó vào năm 2009
một hợp đồng khác dài hạn hơn với tổng trị giá đến 20
tỉ dollars cũng đã được ký kết, nhưng việc sản xuất dầu
của BP ở đó vẫn chưa tiến triển khả quan. Vụ tràn dầu ở
giếng dầu Macondo thuộc vùng Vịnh Mexico ở Mỹ của hảng BP
đã gây tổng phí tổn lên đến gần 40 tỉ dollars cùng với
nhiều tai tiếng về môi trường khiến cho công việc khai thác
và sản xuất dầu của hảng này ở Libya bị chậm lại. Mặt
khác vụ dầu tràn đó cũng khiến cho hoạt động tương lai
của hảng BP ở Mỹ trở nên bấp bênh hơn. Trong tình trạng
như vậy, việc mở rộng được thị trường vào Libya để thay
thế cho thị trường ở Mỹ sẽ là một giải pháp tuyệt vời
cho BP; cũng có nghĩa là có lợi cho Anh Quốc, vì ai cũng biết
mối quan hệ ruột thịt giữa hảng BP và chính giới Anh. Nếu
Gadhafi bị phe phiến loạn lật đổ, hoặc chí ít Libya bị chia
làm hai, với miền Đông có nhiều mõ dầu thuộc quyền kiểm
soát của phe phiến loạn, thì Anh Quốc, và tất nhiên cả BP,
sẽ có nhiều cơ hội và ảnh hưởng hơn trong thị trường khai
thác và sản xuất dầu hoả ở Lybia. Đó chính là mục tiêu
thôi thúc Anh cùng tham gia trong vụ can thiệp này.
Cũng xin nhớ rằng Anh - Pháp, đã cùng với Ý, là những đế
quốc đã từng có thời, dài ngắn khác nhau, cai trị các lãnh
thổ của dân Arabs ở Trung Đông, trong đó có vùng Libya ngày
nay. Ngày xưa, các cường quốc này đã dùng sức mạnh quân sự
và ưu thế kỹ thuật áp đặt chế độ thuộc điạ đối với
các lãnh thổ đó, khai thác tài nguyên và vắt kiệt nhân lực
người bản xứ phục vụ cho sự phát triển kỹ nghệ của
mình. Nhưng nay thì lại tỏ ra nhân đạo tột cùng, lớn tiếng
kêu gọi can thiệp để bảo vệ cho những người dân Arabs vô
tội được thực thi quyền làm chủ của mình, chống lại ách
độc tài của Gadhafi. Hệ thống truyền thông Âu Châu không
ngớt kêu gào và lập đi lập lại khẩu hiệu vì dân lành và
dân chủ ấy, quên đi rằng số người được họ cho là "dân
lành" đó chẳng "lành" chút nào, mà chỉ là bọn phiến
loạn, được bên ngoài xúi giục và tài trợ. Bởi vì "dân
lành" nào mà lại biết xử dụng thành thạo các loại súng
cao xạ tối tân, súng chống chiến xa đắt tiền và hoả tiển
mang vai cá nhân? Câu hỏi rất đơn giản là ai đã cung cấp vũ
khí cho phe phiến loạn? Chỉ cần nhìn ra cách Libya không xa, là
dãi Gaza và West Bank, nơi người Palestine đang sống là thấy ngay
sự khác biệt. Tại hai nơi đó, người Palestine dù đã trãi qua
mấy mươi năm kháng cự, chưa bao giờ họ có được những
loại vũ khí tối tân như nhóm phiến quân Libya hiện nay đang
dùng. Chính quyền Do Thái, với sự ngấm ngầm tán trợ của
các cường quốc, và sự bất lực của Liên Hiệp Quốc, đã
phong toả mọi sự vận chuyển vũ khí vào hai vùng đất đó,
đẩy người Palestine vào tư thế defenless để dễ bề đàn áp.
Có gì khác nhau giữa hai trường hợp? Có gì khác nhau giữa
nguyện vọng tự quyết của người Palestine và quyền tự trị
của đám phiến loạn ở Đông Libya?
Ngoài các cường quốc nêu trên, những quốc gia trong Vùng trực
tiếp dính líu vào cuộc nội chiến Libya là Ai Cập và Arab
Saudi, hai đồng minh thân cận của Mỹ.Theo Stratfor thì ngay từ
hồi đầu tháng Hai, chính phủ Ai Cập đã âm thầm cùng với
Saudi Arabia cung cấp tài chánh, thuốc men và vũ khí cho phe phiến
loạn ở phiá Đông Libya. Động cơ của Ai Cập trong công việc
này rất dễ thấy. Trước hết, Libya là một thị trường rất
tốt cho sự thặng dư lao động rẽ tiền của Ai Cập. Theo
ước tính của chính phủ Ai Cập thì có đến chừng 1.5 triệu
người Ai Cập qua làm việc ở Libya, cung ứng lượng tiền gởi
về gia đình khoảng 250 triệu dollars/ năm. Những năm sau này
Gadhafi tìm cách hạn chế người lao động Ai Cập vào Libya và
việc đó khiến chính phủ Ai Cập rất bất bình. Kế đến,
phần lớn sản lượng dầu hoả của Libya lại tập trung ở
miền Đông, giáp giới với Ai Cập, vì vậy từ lâu Ai Cập
luôn nổ lực để tăng cường ảnh hưởng lên vùng này; một
chính phủ Libya mới thuộc quyền kiểm soát của người Đông
Libya tất nhiên là có lợi cho Ai Cập.
Với những lý do vừa nêu, Ai Cập sẽ ngay lập tức can thiệp
vào Libya một khi được siêu cường bật đèn xanh. Đó là lời
giải đáp cho việc Ai Cập bí mật hậu thuẩn cho phe phiến
loạn và giúp giải thích do đâu mà phe này lại vũ khí tối
tân với số lượng dồi dào như vậy.
<h2>NHỮNG ĐỘNG CƠ KHÁC CỦA SỰ CAN THIỆP</h2>
Các quan hệ đối ngoại của chính phủ Gadhafi ở Phi Châu là
một động cơ khác, và có lẽ là động cơ thầm kín nhưng quan
trọng nhất, thúc đẩy các cường quốc Tây Phương, nhân khi
thời cơ thuận lợi, tìm cách can thiệp vào Libya, loại trừ
Gadhafi.
Trước đây châu Á và châu Phi là hai lục địa bị chủ nghĩa
thực dân của các đế quốc Tây Phương dày xéo và bóc lột
tàn tệ. Kể từ sau Đệ Nhị TC, song song với sự thoái trào
của chủ nghĩa thực dân, các quốc gia trong hai châu này lần
lượt giành lại được sự độc lập của mình. Tuy vậy sự
độc lập thật sự và mức độ phát triển kinh tế của hai
Châu không giống nhau. Một cách tổng quát thì cho đến nay Á
Châu tương đối phát triển hơn và phần nào nền kinh tế ít
bị chi phối bởi các cường quốc hơn. Trong khi đó thì Châu
Phi vẫn còn là châu kém phát triển và lạc hậu hơn cả. Và
tuy lạc hậu, nhưng do tài nguyên vô cùng phong phú và lao động
dồi dào, Châu Phi đã và đang trở thành thị trường béo bở
cho sự khai thác của các cường quốc. Ngoài Mỹ, Anh, Pháp,
Đức, Ý là những cường quốc đã thâm nhập vào châu Phi từ
lâu, những thập kỷ sau này còn có thêm Trung Quốc nhảy vào.
Sự cạnh tranh kinh tế, và cùng với nó là ảnh hưởng chính
trị, giữa các cường quốc này tại Phi Châu ngày càng gia
tăng.
Điều đáng quan tâm là tuy tài nguyên phong phú, nhân lực dồi
dào, và đã độc lập hơn nửa thế kỷ, châu Phi vẫn lạc
hậu về mọi mặt, vẫn nghèo nhất thế giới, nạn đói vẫn
hoành hành, bệnh tật lan tràn, nội chiến liên miên và chia năm
xẻ bảy. Tình trạng này là mối ưu tư lớn của giới lãnh
đạo các quốc gia châu Phi. Gadhafi là một trong số những nhà
lãnh đạo ấy. Từ khoảng hơn 20 năm trở lại đây, Libya tuy
chỉ là một quốc gia nhỏ, nhưng đã có những đóng góp đáng
kể vào nổ lực đoàn kết và phát triển Phi Châu. Chính phủ
Gadhafi đã tích cực theo đuổi một chính sách kết hợp toàn
Châu Phi (foreign policy of Pan-African integration) trong nhiều năm.
Theo Stratfor Global Intelligence thì về mặt kinh tế, thông qua cơ
quan Libyan Investment Authority (LIA), một sovereign wealth fund, và các
ngân hàng trực thuộc của cơ quan này, Libya đã mở rộng sự
đầu tư vào ít nhất là 31 quốc gia trên toàn Phi Châu với
tổng số vốn tới 65 tỉ dollars. Mức đầu tư trung bình lên
hàng trăm triệu dollars cho mỗi công trình. Chẳng hạn như công
ty viễn thông Zamtel ở Zambia với số vốn đầu tư lên gần 400
triệu dollars; hoặc đầu tư về hệ thống dẩn và chứa dầu
ở Congo lên đến hơn 300 triệu dollars.
Một trường hợp được dư luận quốc tế nhắc đến nhiều
là việc Libya đã giúp phát triển hệ thống thông tin bằng vệ
tinh ở Phi Châu. Số là trước đó vào đầu thập niên 1990, khi
45 quốc gia ở Châu Phi họp lại, thành lập RASCOM (Regional
African Satellite Communication Organisation) dự trù để điều hành
mạng liên lạc vô tuyến qua vệ tinh cho toàn lục điạ. Trở
ngại mà RASCOM gặp phải là vốn. Hàng năm RASCOM phải chi trả
500 triệu dollars để thuê vệ tinh viễn thông của Âu Châu( như
của hảng Intelsat chẳng hạn). Trong khi đó chỉ cần chừng 400
triệu dollars là đủ để mua một vệ tinh viễn thông như vậy.
Đã nhiều năm RASCOM xin vay IMF để mua vệ tinh riêng, nhưng
không có kết quả. Cũng không một ngân hàng Âu-Mỹ nào khác
sẳn sàng tài trợ cho dự án đó của RASCOM. Cuối cùng vào năm
2007, LIA của Libya đã bỏ ra 300 triệu dollars, African Development
Bank và West African Development Bank thêm vào mỗi bank 50 triệu,
vậy là lần đầu tiên các nước Châu Phi có riêng vệ tinh
phục vụ cho nhu cầu viễn thông của mình, không phải mất 500
triệu dollars tiền thuê vệ tinh phải trả mỗi năm. Sau đó,
đến năm 2010, với sự giúp đỡ của Nga và Trung Quốc, RASCOM
của Châu Phi đã phóng thêm được một vệ tinh viễn thông
khác. Có điều cũng từ đó các công ty viễn thông Âu Châu
mất đi mối lợi và chắc chắn các chính phủ Âu Châu không
thể quên điều đó.
Với nguồn tài chánh dồi dào thu được từ dầu hỏa, Libya
cũng đã đóng vai trò không nhỏ trong việc hình thành các ngân
hàng quan trọng của Châu Phi. Trước hết Libya Central Bank đã
giúp hình thành African Monetary Fund (AMF), có trụ sở ở Cameroon;
African Investment Bank (AIB), trụ sở ở Libya; và African Central Bank
(ACB), đặt ở Nigeria. Ba banks này được xem là trụ cột tài
chánh cho một Liên Đoàn Phi Châu (African Federation) trong tương
lai, và được dự trù sẽ phát hành đồng tiền riêng cho Châu
Phi, thay thế dần đồng tiền CFA franc (Colonies Francaises
d'Afrique/Communauté Financière Africaine) đã ngự trị hơn 50 năm
qua. Afrcian Monetary Fund (AMF) có tham vọng sẽ thay thế
International Monetary Fund (IMF) (Quỹ Tiền Tệ Quốc tế) nhằm
giúp các quốc gia Châu Phi thoát khỏi những điều kiện khắt
khe nổi tiếng (conditionality) của Quỹ này. Cử chỉ tượng
trưng đầu tiên của AMF là vào tháng 12/2010 ngân hàng này từ
chối đơn xin tham gia của các quốc gia Tây Phương với lý do
là Ngân hàng chỉ dành cho các quốc gia Châu Phi.
Libya của chính phủ Gadhafi cũng đã góp phần làm thất bại
nổ lực của các quốc gia Âu Châu, đứng đầu là Pháp của
Sarkozy, trong việc thành lập Liên Hiệp Địa Trung Hải (Union for
the Mediterranean, UPM) gồm Bắc Phi và 27 nước Âu Châu với thâm
ý gây phân hoá lục địa đen này. Tuy được mời tham gia UPM,
vì Libya cũng thuộc Bắc Phi, Gadhafi đã từ chối. Do Libya từ
chối tham gia, UPM mất luôn sự hưởng ứng của African Federation
và cuối cùng không thành hình được.
Cuối cùng, cũng theo Stratfor thì song song với ảnh hưởng tài
chánh, chính phủ Gadhafi cũng đã tạo được những ảnh hưởng
chính trị rất quan trọng trong cộng đồng các quốc gia Châu
Phi. Ảnh hưởng đó lan rộng từ Sudan, Niger, Chad, Mali,
Mauritania, Congo, Kenya, Zimbabwe, v.v...và cả Nam Phi.
<center><img src="http://danluan.org/files/u23/DANLUAN0100078.jpg"
width="500" height="334" alt="DANLUAN0100078.jpg" /></center>
<em> Gadhafi trước đại hội đồng LHQ năm 2009. Lãnh tụ nổi
tiếng và rất có uy tín ở Nam Phi, ông Nelson Mandela, cũng có
quan hệ rất thân thiện và hết lòng ủng hộ Gadhafi.</em>
Có điều rằng vai trò và những ảnh hưởng quan trọng về kinh
tế-chính trị của chính phủ Gadhafi đối với Châu Phi lại là
trở lực cho tham vọng của các cường quốc Tây Phương ở
lục địa này, và đây mới chính là lý do thầm kín của sự
can thiệp mang tính chất quốc tế hiện nay ở Libya.
Sự đối kháng của bản thân Gadhafi đối với các cường
quốc không những chỉ ở Châu Phi mà còn ở cả phạm vi thế
giới. Tháng Chín năm 2009 trên diễn đàn của Đại Hội Đồng
Liên Hiệp Quốc, trong bài diễn văn khá dài của mình đọc
trước đại diện của 191quốc gia, Gadhafi đã phân tích tình
hình quốc tế, lớn tiếng chỉ trích những bất bình đẳng
trong trật tự quốc tế cũng như sự vi phạm đối với bản
Hiến Chương Liên Hiệp Quốc. Một trong những công kích của
Gadhafi là quyền Phủ quyết (veto) của các thành viên trong Hội
Đồng Bảo An LHQ. Ông cho rằng quyền đó trái với tinh thần
của Hiến Chương và nên được huỷ bỏ. Gadhafi cũng cho rằng
Hội Đồng Bảo An đã không cung cấp an ninh cho thế giới mà
trên thực tế chỉ khủng bố và cấm vận các quốc gia thành
viên, và rằng bằng cớ là suốt 60 năm tồn tại của LHQ đã
có đến 65 cuộc chiến tranh lớn nhỏ xảy ra trên khắp thế
giới! Với giọng điệu đó thì rõ ràng ông Gadhafi đã...
vuốt râu cọp! Có lẽ chính vì bài diễn văn đó mà Nghị
Quyết 1973 đã được Hội Đồng BA/LHQ thông qua mà không ai
phủ quyết hết chăng?
<h2>PHE NỔI DẬY LÀ NHỮNG AI?</h2>
Phe nổi dậy không phải là một khối thống nhất. Cái chung
nhất mà họ có đối với nhau là chống lại sự cầm quyền
của Gadahfi và các con ông ta. Có một bộ phận chống đối tự
phát, không được tổ chức chặt chẻ, gồm những người dân
thường chống lại tính chất độc đoán của chế độ và sự
thối nát của các viên chức chính phủ. Một số khác chống
lại Gadhafi do những tranh chấp bộ lạc đã có từ lâu; trong
số này có cả những viên chức cao cấp trong chính phủ của
Gadhafi, nay ly khai và muốn làm đảo chánh. Phần đông số viên
chức này cũng thuộc loại tham ô thối nát và không có sự
hậu thuẩn của dân. Những nhân vật được biết đến nhiều
trong phe đối kháng là Mustafa Abdul Jalil, Aref Sharif và Al-Yunnis
đều đã là những bộ trưởng trong chính phủ của Gadhafi.
Một nhân vật khác là Abdel Moneim Al-Honi, cựu đặc sứ của
Libya trong Liên Đoàn Ả rập ở Cairo. Al-Honi từng cùng tham gia
đảo chánh năm 1969 với Gadhafi, nhưng sau đó ông ta âm mưu lật
đổ Gadhafi và thất bại phải trốn ra ngoại quốc, đến năm
1990 được Gadhafi ân xá cho trở về Libya, nay lại chạy qua
Benghazi theo phe đối kháng. Các viên chức này đều không
được sự ủng hộ của đông đảo dân chúng.
Nhóm chống đối quan trọng nhất là những thành phần Hồi
giáo cực đoan và những chính khách bảo hoàng lâu nay đang lưu
vong ở ngoại quốc, nay được ngấm ngầm đưa vào Libya qua ngã
Ai Cập. Nổi bật trong nhóm có hậu thuẩn từ bên ngoài này là
vài tổ chức sau:
National Front for the Salvation of Libya, FNSL: Đây là một tổ chức
do Mỹ và Israel huấn luyện từ những thập niên 1980s, gồm
chừng 2000 người Libyan, có căn cứ ở Chad. Saudi Arabia cũng đã
từng cho tổ chức này 2.7 triệu dollars trợ cấp. Tình báo của
Pháp cũng đã bí mật giúp huấn luyện tổ chức này. Cùng
phối hợp với FNSL còn có một tổ chức gọi là National
Conference for the Libyan Opposition, NCLO), có trụ sở ở Anh Quốc.
Quan trọng nhất là tổ chức Libyan Islamic Fighting Group (LIFG):
Đây là nhóm Hồi Giáo cực đoan, rất gần gũi với các nhóm
Al-Qaeda, là nguồn cung cấp nhân lực thâm nhập vào Iraq trong
những năm qua để chống lại quân Mỹ ở đó. Các thành viên
của nhóm LIFG này đã bị Gadhafi trấn áp, bắt bớ, giam cầm
trong suốt nhiều năm qua. Mới đây, do nổ lực hoà giải của
các con trai Gadhafi, hàng trăm thành viên của nhóm đã được
phóng thích ra khỏi các nhà tù sau nhiều năm bị giam cầm.
Một điểm khác đáng chú ý khi bàn về thành phành của phe
phiến loạn là các hồ sơ lưu trữ cho thấy rằng hai thành
phố Darnah và Benghazi, căn cứ địa của phe này, cũng là căn
cứ điạ của các nhóm Hồi Giáo cực đoan, từng có nhiều
thành tích đối kháng vũ trang với chính quyền Gadhafi, là nơi
xuất phát của những nhóm cảm tử quân xâm nhập vào Iraq, qua
ngã Syria và Egypt, để tấn công quân đội Mỹ.
<h2>KHÍA CẠNH PHÁP LÝ</h2>
Theo đề nghị của Anh, Pháp và Lebanon, ngày 17/3/2011, Hội
Đồng Bảo An LHQ đã xét và thông qua Nghi Quyết 1973 về tình
hình ở Libya. Có 10 phiếu thuận, không phiếu chống, và có 5
thành viên không bỏ phiếu(abstention). Trong số 10 phiếu thuận
thì có 3 là thành viên thường trực : Mỹ, Anh và Pháp. Trong 5
thành viên không bỏ phiếu thì có 2 thành viên thường trực là
Nga và Trung Quốc.
Nghị quyết nhận định rằng tình hình Libya đã trở thành
mối mối đe doạ đối với an ninh và hoà bình thế
giới(Determining that the situation in the Libyan Arab Jamahiriya continues
to constitute a threat to international peace and security).Nhận định
đó được viết ra để cho phù hợp với quy định trong Chương
Bảy của Hiến Chương LHQ liên quan đến các biện pháp quân
sự, hoặc không quân sự, mà Hội Đồng Bảo An LHQ (HĐBA)
được quyền uỷ quyết (mandate) để áp dụng đối với những
hành vi của một quốc gia đe doạ hay phá vỡ hoà bình và an
ninh quốc tế, hoặc các hành động xâm lăng của một quốc gia
đối với một quốc gia thành viên.
Với nhận định trên, Nghị Quyết đề ra những biện pháp
cần thiết để bảo vệ thường dân (necessary meassures to protect
civilians), thiết lập No-fly zone trên toàn lãnh thổ Libya, phong
toả tích sản của chính quyền Libya và của gia đình Gadhafi ở
hải ngoại, cấm vận vũ khí, hạn chế sự đi lại của nhiều
viên chức cao cấp của chính phủ Liyba, và yêu cầu ngưng bắn.
Rõ ràng Nghị Quyết 1973 là một sự vi phạm ngay đối với
Hiến Chương của LHQ, bởi vì trên thực tế, chính quyền Libya
của Gadhafi đã không có hành động gì được xem là đe doạ
đến hoà bình và an ninh thế giới, cũng không hề xăm lăng ai
cả. Việc chính phủ Gadhafi trấn áp bạo loạn có vũ trang trên
lãnh thổ Libya của mình chỉ là sự thực thi nhiệm vụ hợp
pháp, căn bản và thông thường của một chính quyền, ở một
quốc gia có chủ quyền và là thành viên LHQ, để duy trì trật
tự và ổn định xã hội trong phạm vi lãnh thổ trách nhiệm,
và đó là công việc nội bộ của Libya.
Một khiá cạnh khác là về vấn đề THƯỜNG DÂN (civilians).
Theo định nghĩa của luật quốc tế thì thường dân là một
người không không thuộc về các tổ chức quân sự, chính
quyền, không được vũ trang, và cũng không phải là dân quân
(militia). Ý nghĩa chính của chữ civilian là không chiến đấu
(non-combatants). Theo định nghĩa đó thì số người Libyan được
vũ trang bằng đủ loại vũ khí tối tân đang đánh nhau với
quân chính phủ Gadhafi không thể được xem là thường dân; mà
đúng ra phải gọi họ là phiến quân. Nhưng hiển nhiên là
việc thiết lập No-Fly zone của Nghị Quyết đã được dùng
để bảo vệ những thành phần phiến quân đó, hơn là bảo
vệ thường dân.
Ngoài ra cần nhận ra sự mâu thuẩn của Nghị Quyết khi đề ra
No-Fly zone để bảo vệ Thường Dân.
Mới nghe qua thì rất hấp dẫn và nhân đạo. Nhưng xét kỹ thì
trên thực tế rất khó để thực hiện một lúc hai công tác
đó: vừa bảo đảm không một phi cơ nào của phe Gadhafi bay
trên vùng trời vừa bảo vệ được thường dân khỏi bị
thiệt mạng. Trước hết để áp đặt được no-fly zone, một
việc phải làm là cần phải triệt hạ hết toàn bộ hệ
thống phòng không gồm các dàn radars và hoả tiển địa không
được các dàn radars đó hướng dẩn. Để thực hiện được
điều đó cần có nguồn tin tình báo chính xác về vị trí
của hệ thống phòng không; đó không phải là việc dễ dàng.
Thông thường các máy bay do thám AWACS dựa vào các tín hiệu
phát ra của các dàn radars để xác định toạ độ của chúng,
và lập tức gọi phi cơ oanh kích để tiêu diệt dàn radar. Đó
là một chuổi công việc xảy ra liên tục với độ phối hợp
cao, nhanh chóng và tức thời. Nhưng máy bay AWACS khi xác định
vị trí của các dàn radars phòng không của đối phương không
có khả năng để biết là dàn radars có nằm lẫn trong khu dân
cư. Điều đó có nghĩa rằng việc không kích hệ thống phòng
không đối phương để thực hiện vùng no-fly zone không làm sao
tránh khỏi việc giết hại dân thường. Nói cách khác, trên
thực tế, hai nhiệm vụ thực hiện vùng no-fly zone và bảo vệ
dân thường không thể nào tương dung với nhau được, có chăng
chỉ là những tuyên truyền để che mắt công luận mà thôi.
Bằng cớ là phe phiến loạn đã thừa nhận nhiều lần rằng
ngay thường dân trong vùng kiểm soát của họ cũng đã bị
thương vong do các cuộc oanh kích của liên quân NATO. Tất nhiên
tổn thất nhân mạng của thường dân xảy ra sẽ khiến cho
Nghị Quyết của LHQ mất đi tính chính đáng của nó.
Một khía cạnh khác là Nghị Quyết đã vi phạm một điều
khoản khác trong Hiến Chương. Chương I, Điều 2, khoản 7 của
Hiến Chương quy định rằng sẽ không có điều nào trong Hiến
Chương trao quyền cho LHQ để can thiệp vào những vấn đề
thuộc thẩm quyền tài phán đối nội của bất cứ quốc gia
nào.(Nothing contained in the present Charter shall authorize the United
Nations to intervene in matters which are essentially within the domestic
jurisdiction of any state). Việc bảo vệ trị an, chống lại bạo
loạn của chính phủ Libya rõ ràng là thuộc về thẩm quyền
tài phán đối nội đó. Chắc chắn là không có một chính phủ
của một quốc gia nào trên thế giới lại không dùng quân
đội để dẹp những phần tử nổi loạn có vũ khí cả.
Bản thân Nghị Quyết cũng đã bị ngay các cường quốc thực
thi Nghị Quyết đó vi phạm. Đó là trong khi chính phủ Gadhafi
chấp hành lời kêu gọi ngưng bắn của Nghị Quyết thì các
lực lượng nổi loạn và không lực Anh-Pháp đã không hưởng
ứng. Việc cấm vận vũ khí do Nghị Quyết quy định cũng đã
không được các cường quốc và đồng minh của họ tuân hành.
Nhiều nguồn tin đã khẳng định rằng một số lực lượng
đặc biệt của Anh-Pháp đã đổ bộ vào Libya để giúp quân
phiến loạn cả về huấn luyện lẫn tham gia chiến đấu, và
một số lớn vũ khí từ bên ngoài đã được chuyển vào cho
phe đó qua ngã Ai Cập với sự mặc nhiên đồng thuận của các
cường quốc.
<center><img src="http://danluan.org/files/u23/DANLUAN0100077.jpg"
width="600" height="387" alt="DANLUAN0100077.jpg" /></center>
<center><em>TT Mỹ Obama gặp gỡ ông Gadhafi tháng 7 năm 2009 ở Ý.
</em></center>
Tóm lại, xét về mặt pháp lý, sự can thiệp của Anh, Pháp,
Mỹ và khối NATO vào cuộc nội chiến ở Libya, núp dưới danh
nghĩa của HĐBA/LHQ, thông qua Nghị Quyết 1973, là không phù hợp
hoàn toàn với quy định của Hiến Chương LHQ, xâm phạm đến
nguyên tắc chủ quyền quốc gia, tạo thành một tiền lệ xấu
trong công pháp quốc tế, và gây tổn hại cho trật tự hiện
thời của thế giới. Vắn tắt thì các cường quốc đã xúi
giục, tài trợ và trang bị cho kẻ phiến loạn để từ đó có
cớ can thiệp vào nội bộ của một chính quyền hợp pháp và
vi phạm chủ quyền của một quốc gia thành viên LHQ. Không
những thế, bằng việc dùng bom tìm giết Gadhafi và thân nhân
ông ta, các cường quốc được uỷ nhiệm thực hiện Nghị
Quyết 1973 của LHQ đã công khai tiến hành việc ám sát nguyên
thủ của một quốc gia thành viên, người mà mới trước đó
vào ngày 23/9/ 2009 đã tham dự và đọc diễn văn tại phiên
họp Đại Hội Đồng LHQ có sự tham dự của 191 nguyên thủ
quốc gia khác trên toàn thế giới. Rõ ràng đó là một việc
làm phi pháp và thô bạo, hoàn toàn trái với mọi công ước và
tập tục trong bang giao quốc tế có hiệu lực từ trước đến
nay.
<h2>KẾT LUẬN</h2>
Gọi là nhìn từ góc độ khác, bởi vì ngoài kia, trên các hệ
thống truyền thông chính thức của cả Mỹ lẫn Việt ở hải
ngoại, thông tin và bình luận về tình trạng ở Libya có vẻ
như thuận theo một chiều hướng nhất định, dưới ảnh
hưởng áp đảo của một phía, cho rằng những biến động
hiện nay ở Libya là nằm chung trong phong trào vùng lên đòi dân
chủ của quần chúng Ả rập, là "Cách mạng Hoa Lài", đang lan
rộng ở Bắc Phi và Trung Đông, rằng chính phủ Gadhafi là một
chế độ độc tài và là một bạo chúa đang đến ngày tàn,
và rằng Hội Đồng Bảo An LHQ, vì mục đích cao cả là bảo
vệ những thường dân (civilians) cùng đòi hỏi dân chủ chính
đáng của họ, đã ra nghị quyết, uỷ nhiệm cho các cường
quốc Anh, Pháp, Mỹ thực hiện những biện pháp cần thiết
đối với chính phủ Gadhafi.
Luồng dư luận chính thức trên đây bề ngoài có vẻ hợp
tình, hợp lý và khả tin; nhất là khi chúng ta chỉ quen được
nghe bởi một phía. Nhưng nếu suy ngẫm kỷ dựa ngay chính trên
những thông tin nhận được, rồi đem đối chiếu, một cách
sáng suốt và tỉnh táo, với kiến thức thông thường về các
mặt, với lịch sử của những biến cố tương tự nói riêng
và lịch sử chính trị quốc tế hiện đại nói chung, với
tình hình kinh tế - chính trị của khu vực và của thế giới,
thì một người với tri thức trung bình không khỏi có những
hoài nghi nảy sinh trong đầu đối với luồng dư luận chính
thức đó, và bắt đầu tìm cách nhận định sự kiện từ
một góc độ khác.
Chẳng hạn về kiến thức thông thường thì, như đã đề cập
đến ở phần trước, thường dân là những kẻ không chiến
đấu (non-combatants). Vậy nhưng sao trên TV thì thấy những
người biểu tình chống lại Gadhafi, những người mà Nghị
Quyết LHQ quyết tâm bảo vệ, thì toàn là những người được
trang bị tận răng, với vũ khí tối tân, e rằng còn tối tân
hơn của QLVNCH trước đây? Cũng xét theo lý lẽ thường tình
thì trước đây Ý, Anh và Pháp đều đã từng xâm chiếm, biến
Libya và nhiều nước Ả rập khác thành thuộc điạ, bóc lột
tàn tệ và đàn áp người dân ở đó trong hàng thế kỷ, nay
sao cũng các cường quốc đó, vì phép lạ trời ban nào, bổng
dưng trở nên nhân ái, quan tâm đến sự an nguy của người
Libya và các dân Ả-rập khác nhiều đến vậy, đến mức trong
lúc kinh tế của các cường quốc đó đang hồi khó khăn, hàng
triệu người dân của họ đang thất nghiệp nhưng không có
đủ trợ cấp thất nghiệp, mà vẫn sẳn sàng tiêu tốn hàng
trăm triệu dollars cho số bom đạn ném xuống, gọi là để bảo
vệ thường dân Libyan?
Còn về lịch sử thì có nhiều những trường hợp tương tự.
Điển hình nhất là vụ Thiên An Môn ở Trung Quốc mùa hè năm
1989. Trong vụ đó hàng chục ngàn sinh viên tay không tấc sắt
bị nghiền nát dưới xích xe tanks, nhãn tiền trước mắt toàn
thế giới, vậy nhưng sao hồi đó HĐBA của LHQ và những
cường quốc của khối NATO lại chẳng có lấy một nghị
quyết nào về <em>"all necessary measures to protect civilians"</em>,
về no-fly zone, hay về freezing assets, v.v... áp dụng cho TQ? Trái
lại, Mỹ vào lúc ấy tuy bề ngoài cũng theo Ấu Châu cấm vận
TQ, nhưng chỉ 3 tuần sau biến cố, một cách bí mật TT Bush
(senior) đã gởi một phái đoàn do Cố Vấn ANQG Brent Scowcroft và
Thứ Trưởng Eagleburger qua Bắc Kinh để... trấn an!
Trường hợp khác, cũng đáng chú ý, là vụ Indonesia cho quân
đội, trang bị bằng vũ khí của Mỹ, xâm chiếm và tàn sát
Đông Timore năm 1975, giết đến gần 200,000 thường dân (1/3
tổng số dân trên Đảo). Với vụ này thì HĐBA của LHQ cũng...
im re!
Còn nhiều trường hợp tương tự nữa, không thể kể hết,
nhưng có lẽ gần nhất, cùng trong luồng gió của "Cách mạng
Hoa Lài" là trường hợp Bahrain, một tiểu quốc nằm sát Saudi
Arabia. Ở đó trong suốt thời gian qua chính phủ đã cho quân
đội bắn giết hàng trăm người biểu tình tay không vũ khí.
Vương quốc Saudi Arabia, một đồng minh của Mỹ, còn gởi quân
để giúp thêm trong việc đàn áp đó nữa. Vậy nhưng HĐBA của
LHQ cũng đã...làm ngơ, và giới truyền thông Mỹ thì không đả
động bao nhiêu!
Những so sánh các trường hợp tương tự như trên với trường
hợp của Libya, cùng với những tìm hiểu về các chính sách
đối nội của chính phủ Gadhafi, mối quan hệ đối ngoại và
vai trò của chính phủ ấy đối với Châu Phi trong những thập
niên gần đây, và sau cùng là tình hình hiện nay của trật tự
thế giới, đã thôi thúc việc tìm nhìn về biến động ở
Libya dưới góc độ khác, với một nhận định đơn giản,
nhưng thật hơn, rằng các cường quốc, đứng đầu là Mỹ, do
nhu cầu chiến lược, xuất phát từ quyền lợi quốc gia của
mình, đã tận dụng làn sóng đòi dân chủ của dân Ả-rập,
khai thác nhược điểm của chế độ Gadhafi và của xã hội
Libya, giúp dựng lên và yểm trợ cho lực lượng phiến loạn,
tạo ra bất ổn ở Libya để có cớ can thiệp núp dưới danh
nghĩa của LHQ, nhằm hoặc tối đa là lật đổ Gadhafi, lập
một chính phủ mới, hoặc tối thiểu cũng phân chia được
Libya, làm suy yếu nước này và chế độ Gadhafi; một chế độ
không còn phù hợp với trật tự thế giới mới ở trong Vùng
và đang có những chính sách đi ngược với quyền lợi của
siêu cường.
Điểm căn bản của nhận định vừa nêu là nổ lực tiếp
cận sự thật dựa vào nguyên tắc chính trị quyền lực (power
politics), theo đó thì quan hệ quốc tế của các quốc gia trên
thế giới chỉ đặt trên một nền tảng duy nhất; đó là
quyền lợi quốc gia (national interests); mọi quốc gia đều tìm
cách thâu đạt và phát huy tối đa quyền lực của mình để
phục vụ cho quyền lợi đó. Những giá trị khác: nhân quyền,
dân chủ, nhân đạo, pháp lý, v.v... chỉ hoặc là chiêu bài
tuyên truyền, hoặc là lợi khí sử dụng, không hơn không kém.
Trên đấu trường chính trị quốc tế, các chính khách không
có được những lựa chọn mang tính đạo đức để hoàn toàn
bị chi phối bởi những giá trị vừa nêu. Trong một lần
phỏng vấn khi đề cập đến Toà Án Hình sự Quốc tế
(International Criminal Court, ICC) và vấn đề Universal Jurisdiction,
ông Henry Kissinger đã nói: <em>"The average person thinks that morality
can be applied as directedly to the conducts of the states to each other as
it can to the human relations. That is not for all the cases, because
sometime statemen have to choose among evils."</em> Có thể hiểu là
chính khách nói chung (cũng như chính phủ Mỹ nói riêng) không
phải là người bình thường(average persons), mà là những biệt
lệ (exceptionalists), và đạo đức không áp dụng được trực
tiếp cho mối quan hệ giữa các quốc gia như thường được áp
dụng cho các mối quan hệ nhân sinh giữa cá nhân với nhau!
Thiết nghĩ đó là một câu nói đáng suy ngẫm, tiêu biểu nhất
cho quan điểm chính trị Quyền lực (power politics) trong quan hệ
quốc tế, rất thích hợp đem dùng để nhìn về cuộc nội
chiến hiện nay ở Libya.
California 20/9/2011
<strong>Trương Đình Trung</strong>
[<em>Những hình ảnh minh họa trong bài viết của tác giả do
không thấy hiển thị vì vậy BBT Dân Luận tự bổ xung, có
thể không trùng hợp với hình ảnh mà tác giả mong muốn</em>]
http://www.npr.org/player/v2/mediaPlayer.html?action=1&t=1&islist=false&id=140642290&m=140643674
http://siteresources.worldbank.org/INTEEI/Data/21836829/EGY08.pdf
http://countrystudies.us/libya/45.htm. Source: U.S. Library of Congress
http://siakhenn.tripod.com/capita.html.
http://hdrstats.undp.org/en/indicators/99.html.
http://bigthink.com/ideas/21237.
Ibid. Cùng nguồn trên.
http://www.c-spanvideo.org/program/298688-4
http://www.nytimes.com/2004/01/23/opinion/why-libya-gave-up-on-the-bomb.html
http://www.mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/libya-and-united-states-faustian-pact.
http://www.cbc.ca/news/world/story/2011/03/31/libya-nato-un-gadhafi.html?ref=rss
http://www.stratfor.com/analysis/20110323-europes-libya-intervention-france-and-united-kingdom
http://www.stratfor.com/analysis/20110318-egyptian-involvement-libya.
http://www.stratfor.com/analysis/20110311-libyan-foreign-investment-and-foreign-policy-africa
http://www.herald.co.zw/Jean-Paul Pougala.
http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A%2F64%2FPV.3&Submit=Search&Lang=E
Blanchard, Christopher M., US Congress Report Service, August 2009.
http://www.un.org/News/Press/docs/2011/sc10200.doc.htm
http://www.un.org/en/documents/charter/chapter1.shtml
Kissinger, Henry. On China, p.418. Newyork: Penguin, 2011.
http://www.bbc.co.uk/bbcfour/documentaries/features/feature_kissinger.shtml.
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/10044), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét