quyền". Người sử dùng chữ này nhiều nhất không chừng là
bà Nguyễn Phương Nga, phát ngôn viên của Bộ Ngoại Giao. Hình
như bất cứ khi nào bị phóng viên ngoại quốc hạch hỏi về
tình trạng vi phạm nhân quyền trầm trọng ở Việt Nam là bà
lại xào lại món ăn cũ: "Việt Nam là một nhà nước pháp
quyền!" Tôi đã có dịp chuyện trò với một số phóng viên
ngoại quốc từng làm việc ở Việt Nam. Hỏi cảm tưởng của
họ khi nghe những câu trả lời như thế, ai cũng cười. Và
người Việt Nam chúng ta cũng cười, dĩ nhiên, với ít nhiều
cay đắng.
Người bộc trực cho những lời như vậy là những lời nói
dối trắng trợn. Người hiền lành và nhiều thiện chí thì
nghĩ có thể cách hiểu của Việt Nam về chữ pháp quyền
(<em>rule of law</em>) khác với thế giới. Nhưng cách nghĩ như
thế, thật ra, chỉ là một sự tự lừa dối. Một trong những
đặc điểm lớn nhất của thời đại chúng ta là toàn cầu
hóa. Một trong những khía cạnh quan trọng nhất của toàn cầu
hóa là sự thống nhất của các bảng giá trị và khái niệm
căn bản, trong đó có hai vấn đề chính: nhân quyền và pháp
quyền. Cách đây mấy chục năm, một số lãnh tụ ở châu Á
cũng từng nhân danh các giá trị truyền thống của châu Á để
bẻ cong các định nghĩa về nhân quyền và pháp quyền như
thế. Tuy nhiên, ngày nay, những lập luận như thế đã thưa
thớt hẳn. Ai cũng thấy đó chỉ là những sự ngụy biện.
Thuật ngữ pháp quyền chỉ ra đời ở châu Âu từ thế kỷ 17
nhưng mầm mống của nó thì đã manh nha từ thời cổ đại Hy
Lạp khi Aristotle quan niệm: một xã hội tốt đẹp là một xã
hội được cai trị bởi luật pháp chứ không phải bởi bất
cứ một cá nhân nào. Nếu một cá nhân nào đó được cử lên
để nắm quyền thì người đó nên đóng vai trò của những
kẻ bảo vệ và thực thi luật pháp mà thôi. Một chính khách
nổi tiếng khác thời cổ đại La Mã, Cicero, cũng quan niệm như
vậy: Tất cả chúng ta đều là nô lệ của luật pháp để
tất cả chúng ta đều được tự do.
Cần chú ý là ngày xưa, ở Trung Hoa, cũng có tư tưởng pháp
trị với những đại biểu lớn như Thân Bất Hại, Thương
Ưởng và Lý Tư. Tuy nhiên, đó chỉ là pháp trị (rule by law)
chứ không phải là pháp quyền (rule of law). Theo tư tưởng pháp
trị cổ điển, nhà vua cần dùng luật pháp để trị dân,
nhưng bản thân vua thì lại ở trên luật pháp. Tiêu biểu nhất
là một câu chuyện liên quan đến Thương Ưởng, người chủ
trương pháp trị.
"Có lần thái tử phạm phép nước. Thương Ưởng bảo: Mọi
người chẳng kể sang hèn, đều bình đẳng về pháp luật.
Nhưng thái tử sẽ kế ngôi vua, không thể bắt chịu tội, mà
hai viên sư phó dạy thái tử phải chịu tội thay vì không làm
tròn trách nhiệm dạy dỗ. Dân trong nước lại càng sợ lệnh
của Thương Ưởng; chỉ trong mười năm của rơi ngoài đường
không ai dám lượm, tại rừng núi cũng không còn trộm cướp."
(Giản Chi và Nguyễn Hiến Lê, Đại Cương Triết Học Trung
Quốc, quyển hạ, Cảo Thơm xuất bản tại Sài Gòn năm 1966, tr.
586.)
Như vậy, tuy Thương Ưởng nổi tiếng cứng rắn, ông vẫn còn
một nhân nhượng: vua, từ vua tại vị lẫn vua trong tương lai.
Với ông, vua ở trên, ở ngoài và được miễn trừ bởi luật
pháp. Cái gọi là "bình đẳng" trước pháp luật của ông, do
đó, là một sự bình đẳng có giới hạn, áp dụng cho mọi
người, trừ những người trong hoàng tộc.
Ở Tây phương ngày xưa, vua cũng được đặc quyền như thế.
Bởi vậy mới có câu: "Vua là luật" (rex lex / the king is the law).
Năm 1644, Samuel Rutherford (1600-1661) mới đổi lại thành: "luật
là hoàng đế" (Lex, rex / the law is king). Sau đó, từ John Locke
(1632-1704) đến Montesquieu (1689-1755) tiếp tục khai triển ý
tưởng ấy. Ở Mỹ, năm 1776, <a
href="http://en.wikipedia.org/wiki/Thomas_Paine">Thomas Paine</a> (1737-1809)
viết trong cuốn <a
href="http://en.wikipedia.org/wiki/Common_Sense_%28pamphlet%29">Common
Sense</a>: "Ở Mỹ, luật pháp là vua" (in America, the law is king).
Năm 1780, <a href="http://en.wikipedia.org/wiki/John_Adams">John Adams</a>
(1735 –1826) đúc kết thành công thức sau này sẽ là nguyên
tắc chính của mọi nền pháp quyền: "một chính phủ của
luật pháp chứ không phải của con người".
Từ đó đến nay, quan niệm pháp quyền được giải thích theo
nhiều cách khác nhau. Tựu trung, có ba quan điểm chính: một,
hình thức luận (formal/thin approach): không cần biết đến nội
dung, chỉ cần mọi luật lệ đều phải rõ ràng, bình đẳng,
cố định và phổ quát; hai, bản chất luận (substantive/thick
approach): mọi luật lệ đều nhằm bảo vệ một số hoặc toàn
bộ quyền của con người; và ba, chức năng luận (functional
approach): một xã hội được xem là có tính pháp quyền cao nếu
nhân viên chính phủ có ít khả năng tự tung tự tác; ngược
lại, sự tự tung tự tác càng cao thì tính pháp quyền càng
yếu và ít.
Dù cách diễn dịch có khác nhau đến mấy thì bản chất của
cái gọi là pháp quyền trên thế giới, tự bản chất, cũng
giống nhau ở một số điểm căn bản:
Thứ nhất, phải có một hiến pháp và luật pháp phù hợp với
những nguyên tắc căn bản về nhân quyền, trong đó hai quyền
căn bản là quyền tự do và bình đẳng của mọi công dân
phải được tôn trọng.
Thứ hai, không có bất cứ cá nhân nào, dù đang nắm giữ bất
cứ chức vụ nào, có thể đứng trên hay đứng ngoài pháp
luật.
Thứ ba, các điều khoản trong hiến pháp và luật pháp, dù có
tính chát phổ quát, vẫn không quá mơ hồ để có thể bị
lợi dụng (ví dụ các đuôi "theo khuôn khổ luật pháp" ở
Việt Nam, trong đó, ngay cả một bản thông báo không có người
ký tên - như bản thông báo cấm biểu tình ở Hà Nội ngày 18/8
vừa qua - cũng được xem là "pháp luật" để dựa theo đó công
an thẳng tay đàn áp những người xuống đường chống Trung
Quốc).
Những điều vừa nêu, thật ra, là những kiến thức thông
thường. Điều tôi muốn nhấn mạnh trong bài viết này là:
Một, trong việc bảo vệ một nền dân chủ pháp quyền, vai trò
quan trọng nhất thuộc về cơ chế: Nếu không có sự phân lập
về quyền bính, chủ yếu giữa ba quyền: lập pháp, hành pháp
và tư pháp, sự độc lập của quân đội và công an cũng như
sự tự do của truyền thông, không có bất cứ một chế độ
nào có thể nói được là thực sự dân chủ và pháp quyền.
Bởi ở đó luôn luôn có nguy cơ con người sẽ lấn át luật
pháp, sử dụng luật pháp như một công cụ để bảo vệ
quyền lợi của mình mà thôi.
Hai, phải có những lãnh đạo dũng cảm và tự trọng, có tinh
thần thượng tôn pháp luật, biết đặt quyền lợi của đất
nước lên trên quyền lợi của cá nhân, những lợi ích lâu
dài trên các lợi ích trước mắt.
Và ba, theo tôi, quan trọng không kém, việc bảo vệ tính pháp
quyền không hoàn toàn tùy thuộc ở cơ chế hay nhà cầm quyền
mà còn tùy thuộc ở người dân. Khi người dân có ý thức và
có dũng cảm đứng lên đòi hỏi nhà cầm quyền phải tôn
trọng các quyền được ghi nhận trong hiến pháp và luật pháp,
chính phủ mới tự hạn chế những ý định lạm dụng quyền
lực của mình.
Nền dân chủ pháp quyền ở các quốc gia phát triển trên thế
giới không tồn tại như một phép mầu. Những người lãnh
đạo phải tự đặt vào khuôn khổ của pháp luật thường
không phải vì lòng tốt mà vì bị bắt buộc. Ai bắt buộc?
Trên lý thuyết: hiến pháp và luật pháp. Nhưng trên thực tế,
chính là dân chúng. Dân chúng đóng vai trò kiểm tra, kiếm soát
thường xuyên. Bất cứ sự vi phạm nào của giới lãnh đạo
cũng đều bị phản đối ngay tức khắc. Bằng biểu tình.
Bằng kiến nghị. Và quan trọng nhất, bằng lá phiếu.
Ở Việt Nam, gần đây, tôi đã thấy manh nha việc một số
người dân biết sử dụng quyền công dân của mình để đòi
hỏi nhà nước phải tôn trọng tính pháp quyền. Chúng thể
hiện ở việc kiện đài truyền hình và truyền thanh Việt Nam
xuyên tạc và bôi nhọ những người biểu tình chống Trung
Quốc. Việc yêu cầu chính quyền Hà Nội phải giải thích về
bản thông báo cấm biểu tình ngày 18/8. Tôi cho, ngoài 11 cuộc
biểu tình ở Hà Nội từ đầu tháng 6 đến giữa tháng 8 vừa
qua, những đơn khiếu nại và kiện tụng ấy là những dấu
mốc rất đáng kể trong việc xây dựng một nền pháp quyền
ở Việt Nam hiện nay. Xây từ dưới lên.
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/9950), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét