biết. Song để phòng, chống và hạn chế được tình trạng
tham nhũng không phải là điều dễ dàng. Cho đến nay, chúng ta
vẫn đang trên con đường tìm tòi, xin ý kiến nhân dân để
chọn ra các giải pháp, các biện pháp đủ mạnh và hiệu quả
để phòng và chống tham nhũng.
Trăn trở, bức xúc với quốc nạn này, Giáo sư Hoàng Tuỵ đã
có những tâm sự rất chân về tham nhũng và chống tham nhũng
của Việt Nam hiện nay. Theo ông, muốn chống tham nhũng có hiệu
quả, bên cạnh những biện pháp trừng trị, vấn đề cơ bản
là phải phòng ngừa bằng cách thay đổi cơ chế, mà trước
hết là xem xét lại chế độ tiền lương.
<h2>Trừng trị là biện pháp cần nhưng chưa đủ</h2>
Tôi cho rằng, tham nhũng là một khối u nhức nhối vô cùng.
Nếu chúng ta không cắt được khối u ấy, không cách nào làm
cho xã hội phát triển mạnh được. Tham nhũng ở Việt Nam đã
đến mức nghiêm trọng. Do vậy, chống tham nhũng là vấn đề
cấp bách, cần thiết nhất hiện nay. Nhưng theo tôi, trong xã
hội ta, từ lâu, tuy mọi người đều lên án mạnh mẽ nhưng
không phải ai cũng sẵn sàng tuyên chiến quyết liệt với quốc
nạn này.
Cho đến nay, tôi thấy các biện pháp mà Dự luật phòng, chống
tham nhũng đưa ra vẫn chỉ là những phương pháp cổ điển mà
chúng ta đã sử dụng hàng ba chục năm nay, bây giờ nói mạnh
hơn chứ chưa thấy có phương pháp gì mới. Vậy làm sao hy
vọng công cuộc phòng, chống tham nhũng sẽ có hiệu quả mang
tính đột phá được? Trong vòng vài mươi năm lại đây, ai có
chút liêm sỉ đều coi tham nhũng là quốc nạn và nhiều vụ
tham nhũng lớn cũng đã bị phanh phui và trừng trị, ấy thế
mà mỗi năm, số vụ tham nhũng vẫn cứ tăng, không hề giảm
mà các thủ đoạn tham nhũng ngày càng trở nên tinh vi hơn. Mấy
thập kỷ rồi, tất cả các biện pháp đó đều đã được
sử dụng mà tình trạng vẫn chưa thay đổi bao nhiêu, lại có
vẻ trầm trọng hơn, thì tại sao chúng ta không xét xem có biện
pháp nào khác hữu hiệu hơn không ? Muốn thế cần tìm hiểu
căn nguyên tại sao tham nhũng ở ta tràn lan, từ dưới lên trên
cấp nào cũng có, nơi nào cũng có, chỉ khác nặng với nhẹ ?
Trừng trị là cần thiết, nhưng ta chỉ có thể trừng trị
nặng những tội tham nhũng lớn, còn đối với tình trạng tham
nhũng tràn lan như ở ta hiện nay thì làm sao trừng trị cho hết
được. Mà chừng nào tham nhũng còn tràn lan thì đó chính là
vỏ bọc che chắn cho bọn tội phạm tham nhũng lớn. Cho nên
cần đi sâu hơn vào nguyên nhân sinh ra tham nhũng tràn lan, tìm ra
biện pháp khắc phục nó thì mới đấu tranh có hiệu quả
chống tham nhũng. Các biện pháp trừng trị là cốt để răn
đe, ngăn ngừa nhưng trừng trị chỉ có hiệu quả khi nào đại
đa số cán bộ, công chức không cần và không muốn tham nhũng.
Thời kháng chiến chống Pháp, Trần Dụ Châu khi đó là cán bộ
cao cấp bị tử hình vì tội tham nhũng. Đó là một vụ án làm
rung động cả nước và sau đó thì hầu như không còn tham
nhũng nữa. Nhưng tình hình hồi đó khác bây giờ. Hồi đó,
trong kháng chiến, cán bộ công chức nói chung đều đủ sống,
tuy mức sống rất thấp nhưng là mức chung trong xã hội, ai
cũng cảm thấy công bằng. Cho nên tham nhũng có xuất hiện cũng
chỉ lẻ tẻ ở cấp cao, ở bên trên thôi. Nghĩa là tình hình
lúc ấy khá giống như ở các nước tiên tiến bây giờ, chỉ
những quan chức có quyền lực nhiều mới tham nhũng được, do
đó số vụ tham nhũng không nhiều, tác hại hạn chế, họ lại
có cơ chế quản lý tốt nên dễ phát hiện và có thể xử lý
tham nhũng đến nơi đến chốn.
Còn với hoàn cảnh hiện nay của Việt Nam, tôi có thể hình
dung thế này: lương tôi thấp không đủ sống, tôi nhìn ra bên
cạnh thấy mọi người đều sống tốt cả, mà đâu phải năng
suất lao động của tôi quá tồi so với xã hội, nên tôi suy ra
là tôi bị thiệt, bị trả lương thấp hơn mức tôi đáng
được hưởng, nên tôi phải tìm cách xoay xở để có được
mức thu nhập xứng đáng hơn. Ban đầu chỉ suy nghĩ như vậy,
về sau nhìn xung quanh thấy ai cũng thế cả, ai cũng xoay xở
để tồn tại, để bù vào sự thiếu hụt của tiền lương phi
lý, nên dù có phải phạm pháp chút ít lương tâm vẫn cho là
bình thường. Cứ thế dần dần những vụ phạm pháp, tham
nhũng ban dầu chỉ lặt vặt, có thể "thông cảm" được,
ngày càng trở nên phổ biến, nhiều nơi nhiều lúc phát triển
vượt quá giới hạn bình thường. Không chỉ cấp cao, có
nhiều quyền lực mới tham nhũng, mà tham nhũng tràn lan, phổ
biến, từ dưới phát triển lên cao dần, càng lên cao càng
trầm trọng và càng khó phát hiện vì được bảo vệ bởi cái
vỏ bọc kiên cố từ dưới. Vì vậy, bây giờ nếu chỉ tập
trung phát hiện và trừng trị đích đáng một số vụ tham
nhũng lớn,… tôi e rằng vẫn chưa đủ, tuy rất cần thiết.
Chống tham nhũng với các biện pháp lâu nay đã dùng rồi thì
chỉ chống được ở phần ngọn. Còn nếu thật sự muốn
chống tham nhũng có hiệu quả, muốn chống triệt để thì
phải phòng, chống từ gốc, tức là phải sửa ngay từ cơ chế
quản lý. Bởi vì chính cơ chế này là nguyên nhân sinh ra tham
nhũng!
<h2>Cơ chế sinh ra tham nhũng</h2>
Muốn chữa bệnh có hiệu quả phải hiểu cơ chế phát sinh ra
bệnh. Tham nhũng ở nước ta hiện nay như vết thương từ bên
trong cơ thể, từ trong máu, nhưng chúng ta chỉ chăm chú chữa
trị những lở loét bên ngoài, bôi hết thuốc này đến thuốc
khác, cứ chỗ này vừa khỏi thì bung ra chỗ khác, dịu đi một
chút rồi bùng phát trở lại, có khi còn dữ dội hơn trước
và ngày càng khó chữa trị. Cần phải hiểu tham nhũng ở ta là
căn bệnh từ cơ chế. Nhưng rất tiếc trong các biện pháp đưa
ra trong dự thảo Luật phòng, chống tham nhũng không thấy đề
cập tới biện pháp nào về cơ chế. Mà trong cơ chế thì phi
lý và tiêu cực nhất, cần và có thể sửa ngay nếu có quyết
tâm, là cơ chế tiền lương và thu nhập của công chức, cán
bộ. Thứ đến là cơ chế chi tiêu thanh toán phổ biến dùng
tiền mặt, khiến cho việc ăn cắp công quỹ khá dễ, và sau
nữa, nhưng quan trọng không kém là cơ chế đề bạt cất nhắc
cán bộ thiếu công khai, minh bạch, dễ dẫn đến tệ mua quan
bán chức.
<h2>Vấn đề đã nêu ra ngót 30 năm nay</h2>
Thật ra vấn đề chẳng có gì mới. Gần đây nhiều chuyên gia
quốc tế đã khuyến cáo. Trong một dịp được tiếp xúc với
cấp lãnh đạo cao nhất năm 1978, tôi cũng đã từng nêu ra ý
kiến như trên để trả lời câu hỏi làm sao chống tiêu cực
có hiệu quả (hồi đó chỉ mới nói chống "tiêu cực" chứ
chưa nói chống "tham nhũng"). Muốn hiểu tại sao cơ chế
quản lý lại có thể là thủ phạm sản sinh ra tham nhũng và
bảo vệ tham nhũng chỉ cần suy nghĩ về điều mấu chốt này:
tiền lương cơ bản hiện nay của đại đa số công chức, cán
bộ chỉ đủ sống được khoảng mươi ngày. Thế nhưng thực
tế phần đông vẫn sống đàng hoàng, nhờ thu nhập "phụ"
thường cao hơn mức lương chính 3-4 lần, thậm chí có khi cả
chục, cả trăm lần. Vậy nguồn thu nhập "phụ" đó ở đâu
ra? Có phải là từ công quỹ Nhà nước, từ đóng góp của
dân, hay có nguồn nào từ trên trời rơi xuống? Lấy ví dụ
ngành giáo dục là một ngành tương đối ít tai tiếng tham
nhũng: khi tôi tìm hiểu chế độ lương, phụ cấp các loại
trong ngành này thì nhận được một tập dày cộp không biết
bao nhiêu thông tư, chỉ thị, chỉ đọc cho hết cũng phải vài
ngày. Tôi nghĩ: phức tạp như thế, tránh sao khỏi sơ hở dễ
bị lợi dụng, tham nhũng! Mà thực tế đâu có gì khó hiểu:
đồng lương cơ bản quá thấp thì phải bịa ra nhiều khoản
phụ cấp, trợ cấp, thù lao, nhằm tạo điều kiện tăng thêm
thu nhập cho cán bộ, giáo viên, làm ngơ cho họ dạy thêm, dạy
liên kết, dạy sô, luyện thi tràn lan, chưa kể nhiều loại
hoạt động có bồi dưỡng, có phong bì (hội họp, kỷ niệm,
viết báo cáo, tham luận…). Rốt cục, hầu hết mọi người
biết xoay xở chút ít đều có mức thu nhập tương đối. Vậy
có nghĩa là ngân sách, cộng với phần đóng góp của dân, hoàn
toàn không thiếu để trả lương đường hoàng, nếu phân phối
công bằng và hợp lý. Chẳng qua ta chỉ dùng một phần nhỏ
để trả lương cơ bản, còn lại thì phân phối tuỳ tiện,
không hiệu quả, lại tạo nhiều sơ hở cho kẻ xấu lợi dụng
và đục khoét. Đó là thực tế trong ngành giáo dục. Tình hình
ở các ngành khác cũng tương tự, có khi còn tệ hơn. Như trong
khoa học thì cơ chế lương này đẻ ra một chế độ cấp phát
kinh phí cho các nghiên cứu khoa học rất đặc biệt Việt Nam.
Ở các nước, tiền lương của nhà khoa học đảm bảo cho họ
không phải lo chuyện mưu sinh, còn kinh phí cấp cho các đề tài
nghiên cứu chỉ được phép dùng để trang trải các chi phí
về phương tiện nghiên cứu (như trang thiết bị), chứ không
được trích ra để bổ sung thu nhập cá nhân. Như vậy, người
ta xin cấp kinh phí nghiên cứu là để có phương tịên nghiên
cứu chứ không phải để tăng thu nhập. Ở ta thì trái lại, do
tiền lương quá thấp, cho nên kinh phí cấp cho một đề tài
nghiên cứu được phép trích ra một tỉ lệ đáng kể (trung
bình khoảng 30-50%) để "trả công" cho các nhà khoa học tham
gia đề tài. Có nghĩa là anh "chạy" được một đề tài
với kinh phí càng lớn thì thu nhập của anh càng cao, có thể
gấp nhiều lần tiền lương. Đã thế mà việc xét duyệt và
nghiệm thu đều thiếu nghiêm túc, đề tài gì cũng là công
trình khoa học, và khi đã được dụyệt thì phần lớn đều
được nghiệm thu "xuất sắc". Nhiều người muốn biết: sau
khi trừ đi kinh phí cho những đề tài cấp Nhà nước như vậy
thì các đề tài khoa học chuyên nghiệp còn được bao nhiêu
kinh phí để nghiên cứu? Tin này cũng làm nhớ lại cách đây
vài tháng dư luận đã từng sôi nổi về chuyện một cơ quan
nọ khi làm kế hoạch đón nhận huân chương đã dự chi phong
bì đủ cỡ nặng nhẹ cho các quan khách tới dự, từ Bộ
trưởng trở xuống. Thảo nào mấy năm nay nước ta được mùa
bội thu huân chương các loại ! Đúng là tham nhũng có thiên
hình vạn trạng nấp dưới một cơ chế hợp pháp. Giá còn Bác
Hồ, không hiểu Bác sẽ nghĩ gì khi cảnh tượng đó diễn ra
trên đất nước đã độc lập thống nhất 30 năm rồi.
Nhiều người bảo ngay ở một số nước tiên tiến tham nhũng
cũng đầy rẫy. Đúng thế, nhưng ở các nước ấy tham nhũng
dù sao cũng chỉ hạn chế ở một số nhân vật cấp cao của
chính quyền nên người dân ít bị nhũng nhiễu. Còn ở ta thì
tham nhũng hoành hành khắp ngõ ngách, từ anh cảnh sát giao thông
nhận tiền mãi lộ đến những cán bộ, nhân viên làm việc ở
xã, phường vòi tiền "bồi dưỡng" của người dân để
làm một số việc trong trách nhiệm thường ngày của họ. Tuy
nhiên cần thấy rõ: nếu suy xét công bằng thì trong các hành vi
phạm pháp đó chỉ 1/10000 là phạm tội. Còn lại, người ta
phạm pháp chẳng qua vì cơ chế đẩy họ tới chỗ không làm
thế không sống được!
Cảnh sát giao thông, cán bộ cấp xã phường… lương có khi
chỉ đủ ăn trưa, như các vị lãnh đạo đã thừa nhận. Vì
vậy, nếu có kẻ trong số họ tìm cách xoay xở để kiếm đủ
sống thì về mặt đạo đức khó có thể lên án hành vi ấy.
Cũng như việc giáo viên phải dạy thêm giờ để kiếm sống.
Tuy tôi phản đối dạy thêm tràn lan vì việc đó có hại,
nhưng xét về mặt đạo đức, lương không đủ sống mà cấm
người ta dạy thêm là vô trách nhiệm.
<h2>Đấu tranh nội bộ là không khả thi</h2>
Điều nguy hiểm chính là ở chỗ ấy: cán bộ cấp dưới nếu
có phạm pháp ít nhiều để sống thì cấp trên phải thông
cảm, phải làm ngơ. Song tâm lý con người là rất ít ai chịu
dừng ở mức đủ sống, mà đi xa hơn, ngày càng xa, dẫn đến
phạm tội. Còn cấp trên thì sao? Lương tuy có khá hơn, nhưng
vẫn quá thấp so với nhu cầu, nên cũng phải xoay xở, và vì
đám này nhiều quyền lực nên phạm vi, quy mô tham nhũng lớn,
không phải chỉ kiếm thêm vài triệu/tháng như cấp dưới, mà
phải 5-7 triệu, hàng chục, hàng trăm triệu. Hành vi tham nhũng
của họ, công chức dưới quyền dù có biết cũng ít dám đấu
tranh vì bản thân cấp dưới cũng tự biết chính mình đâu có
trong sạch được 100%, giá thử có muốn đấu tranh thì chưa
biết chừng kẻ bị trừng trị trước hết là chính mình chứ
không phải sếp. Cho nên cấp dưới trở thành vỏ bọc che
chắn cho cấp trên, rồi cấp trên lại che chắn cho cấp trên
cao nữa, cứ thế tham nhũng đi dần từ dưới lên, từ cơ sở
lên đến trung ương, càng lên cao tham nhũng càng tinh vi. Đến
mức là trong nhiều cơ quan, ai đứng ngoài hệ thống tham nhũng
sớm muộn đều bị đánh bật ra khỏi cơ quan.
Và chính vì thế mà biện pháp đấu tranh nội bộ nêu ra trong
dự thảo Luật phòng chống tham nhũng chỉ là lý thuyết, chứ
không thực tế. Khi tham nhũng đã tràn lan, có tính tập thể,
đi từ dưới lên trên, rộng khắp, có vỏ bọc bảo vệ chắc
chắn như trên đã phân tích, thì đấu tranh nội bộ không thể
bảo đảm an toàn. Đó là lý do giải thích tại sao phần lớn
các vụ tham nhũng đều do quần chúng, công luận đấu tranh
phát hiện, chứ it khi bị tố cáo từ trong nội bộ cơ quan.
<h2>Phải cải cách chế độ tiền lương</h2>
Thành thử, nếu chúng ta còn duy trì chế độ lương phi lý như
hiện nay thì không có cách nào chống tham nhũng có hiệu quả.
Chúng ta đều thấy, với chế độ tiền lương hiện nay, khi
không một ai có thể sống bằng lương được cả, thì tham
nhũng tràn lan, khó huy động toàn xã hội chống tham nhũng
được. Trung ương có lẽ đã thấy điều đó, nên đã có
nghị quyết phải giải quyết vấn đề tiền lương một cách
cơ bản. Vậy mà sau năm năm nghiên cứu và tiêu tốn không ít
tiền của, công sức, các Bộ Tài chính và Nội vụ mới đưa
ra được một đề án cải cách tiền lương tốt đến mức …
mới bắt đầu thực hiện đã phá sản hoàn toàn. Và cho đến
nay, sau các kiểu điều chỉnh lương, phụ cấp linh tinh, vẫn
chưa ai được tăng một đồng lương thực tế nào cả. Tiền
lương cơ bản, theo giá trị mới của đồng tiền, không hề
thay đổi. Cái cơ chế trả lương từng đẩy nhiều người
đến hành vi sai trái mới có thể sống được vẫn giữ gần
nguyên.
Nếu mục tiêu cải cách tiền lương chỉ là tăng lương cơ
bản cho đủ sống (chứ không động gì đến cơ chế phân
phối lương và thu nhập phụ ngoài lương), như các Bộ phụ
trách đã quan niệm, thì bất cứ ai cũng thừa hiểu đó là
mục tiêu phi thực tế, đâu cần các vị phải mất công giải
thích rằng chỉ tăng 10 nghìn đồng/tháng thôi cho mỗi công
chức, cán bộ cũng đã vượt quá khả năng của ngân sách !
Từ bao lâu nay, nói đến tiền lương còn ai lạ gì cái nghịch
lý sờ sờ : người nào cũng kêu lương thấp nhưng ai cũng
sống đàng hoàng ! Vậy mấu chốt là phải xoá bỏ cái nghịch
lý ấy chứ, tức là phải sửa cơ chế trả lương để sao cho
ngoài lương chính thức ra, đại đa số công chức cán bộ
không còn có thêm khoản thù lao, phụ cấp, nào khác từ ngân
sách và tiền đóng góp của dân hay tiền dự án vay quốc tế.
Các khoản này đều phải chỉnh đốn lại và tính gộp hết
vào tiền lương chính thức cho công bằng, để các hoạt động
trước đây được thù lao dưới hình thức tuỳ tiện nay đều
được tính trong nhiệm vụ của người hưởng lương. Nếu làm
như vậy thì với khả năng ngân sách hiện tại, theo tính toán
cụ thể trong một ngành như giáo dục, lương vẫn có thể
đảm bảo mức sống phù hợp năng suất lao động từng
người, giúp cho mỗi người không phải lo toan xoay xở chật
vật, nhiều khi phạm pháp, để mưu sinh, mà có điều kiện
dồn tâm trí vào nhiệm vụ chính của mình và dành thì giờ
chăm sóc gia đình, con cái.
Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nói, chúng ta không sợ thiếu, chỉ
sợ không công bằng. Muốn phòng, chống tham nhũng một cách
triệt để thì phải cải cách tiền lương, tạo lập sự công
bằng. Khi đó, nếu ai còn tìm cách xoáy thêm tiền nhà nước,
móc thêm túi người dân thì không còn lý do gì bào chữa, cả
về đạo đức cũng như pháp lý. Bọn quan chức tham nhũng sẽ
mất đi cái vỏ bọc lâu nay vẫn che chắn chúng, cấp dưới,
người dân sẽ không còn bị khống chế, cuộc đấu tranh
chống tham nhũng do đó sẽ dễ dàng hơn.
Nhìn ra thế giới, những nước nào mà công chức phải xoay xở
thêm mới đủ sống đều có tình trạng tham nhũng nặng nề.
Rất tiếc là Dự thảo Luật phòng, chống tham nhũng chưa chú ý
đầy đủ kinh nghiệm đó. Đương nhiên không phải chỉ thực
hiện chính sách tiền lương đúng đắn thì tham nhũng sẽ hết.
Nhưng có thể khẳng định, chừng nào còn duy trì chính sách
tiền lương bất cập thì cuộc chiến chống tham nhũng còn gay
go.
Năm 1978, trong một dịp cố Tổng Bí thư Lê Duẩn hỏi ý kiến
một số nhà khoa học về vấn đề chống tiêu cực, tôi đã
có phát biểu đại ý như trên. Năm 1995, tôi cũng đã xin nhắc
lại ý kiến đó với cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng và theo
lời khuyên của cố Thủ tướng tôi cũng đã trình bày trực
tiếp ý kiến đó với Thủ tướng Phan Văn Khải, Chủ tịch
Trần Đức Lương, Tổng Bí thư Nông Đức Mạnh, và sau này
với nguyên Tổng Bí thư Lê Khả Phiêu. Đến bây giờ, sau ba
thập kỷ chống tham nhũng chưa đạt hiệu quả, tôi vẫn tin
rằng nếu không triệt được mầm mống tham nhũng từ trong cơ
chế thì chưa có cách nào kiểm soát được cái quốc nạn này.
Nguồn: Tạp chí Lập pháp
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/9975), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét