Quốc, Trung Quốc… đã tiến hành hoặc kêu gọi tiến hành
cải cách giáo dục với lý do: Cần nâng cao tinh sáng tạo của
học sinh châu Á nhằm cạnh tranh với học sinh Âu-Mỹ trong
thời đại của nền kinh tế tri thức. Tuy chưa có một nghiên
cứu định lượng cụ thể, nhưng nhận định học sinh các
nước châu Á thường được đánh giá là có ít tính sáng tạo
hơn so với học sinh cùng lứa Âu Mỹ là một thực tế được
thừa nhận rộng rãi, không chỉ trong giới phụ huynh và giáo
viên, mà còn cả trong giới làm chính sách. Để minh họa cho
điều này, người ta thường đưa ra một vài ví dụ rất kinh
điển như Microsoft, Google, Facebook, Apple… kèm theo một nhận
định rằng, những công ty độc sáng như vậy không thể ra
đời tại châu Á. Lý do là học sinh châu Á không có tính sáng
tạo cao như học sinh Âu Mỹ.
Vậy thì vì sao học sinh châu Á lại không có tính sáng tạo cao
như học sinh Âu Mỹ?
Đã có rất nhiều câu trả lời cho một câu hỏi duy nhất này.
Tựu trung, những câu trả lời này có thể phân thành bốn nhóm
như sau:
1. Do học sinh bị quá tải, không có thời gian nghỉ ngơi, vui
chơi nên không sáng tạo.
2. Do học sinh bị nhồi nhét kiến thức, chỉ chú ý học thuộc
lòng để thi cử nên không sáng tạo.
3. Do truyền thống văn hóa châu Á trọng trật tự, lề lối
định sẵn nên không sáng tạo.
4. Do chất lượng của các hoạt động giáo dục yếu kém nên
không khơi gợi được tiềm năng sáng tạo của học sinh.
Với trường hợp Việt Nam, dư luận và nhận định của giới
chuyên môn cũng không ra khỏi các lý do nêu trên. Trong nhiều
trường hợp, các lý do này có thể được quy giản về một
đầu mối duy nhất: Quá tải! Để minh họa cho điều đó, dư
luận thường liệt kê lịch học thêm dày đặc của học sinh
và số lượng lớn sách vở tài liệu mà học sinh phải mang
theo đến lớp. Và cũng để kiểm chứng hoặc đối phó với
dư luận, nhiều quan chức ngành giáo dục đã nhiều lần tiến
hành cân cặp sách như một chỉ số để xác định mức độ
quá tải của học sinh phổ thông.
Tuy nhiên, biện pháp cơ học này không cho phép chỉ ra nguyên
nhân của một hiện tượng đáng lo ngại hơn việc học sinh
kém sáng tạo, đó là: <em>Vì sao bạo lực học đường bùng
phát? Có liên hệ gì giữa chương trình quá tải với bạo lực
học đường hay không?</em>
Một cách định tính, câu trả lời là có: <em>Chương trình
giáo dục quá tải đã phá vỡ khả năng tư duy tự nhiên của
học sinh. Đó là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến
tình trạng kém sáng tạo, vô cảm và bạo lực học đường
bùng phát mà xã hội đang chứng kiến.</em>
Điều này có thể diễn giải ngắn gọn như sau:
Muốn hay không, con người và toàn bộ các hoạt động của nó,
đều có liên hệ mật thiết một cách tự nhiên với nhau và
với môi trường xung quanh. Những liên hệ này nhiều khi mang
tính bản năng hoặc vô thức, tuy khó nhận biết, nhưng có vai
trò tối quan trọng trong việc giữ sự cân bằng tự nhiên trong
đời sống nội tại và trong các hoạt động mang tính xã hội
của mối cá nhân. Chúng tham gia điều phối hành vi và phản
ứng của mỗi cá nhân như một dạng thức tư duy tự nhiên.
Chính dạng tư duy tự nhiên này là nền tảng cho các dạng
thức tư duy khác, trong đó có tư duy sáng tạo, vận hành hiệu
quả.
Nếu tư duy tự nhiên bị hạn chế hoặc phá hỏng bằng bởi
các dạng thức tư duy nhân tạo, thường là các dạng lý
tưởng cực đoan, chương trình giáo dục nhồi sọ, thế giới
quan sai lệch… thì cá nhân có thể bị mất cân bằng nội
tại và cân bằng trong mối liên hệ với các cá nhân khác trong
xã hội, dẫn đến đánh mất khả năng kết nối cộng đồng
một cách tự nhiên mà biểu hiện ra ngoài là sự kém linh
hoạt, kém sáng tạo, vô cảm; hoặc tệ hơn là đánh mất thiên
lương, dẫn đến hung hăng cực đoan, bạo lực bùng phát như
đã quan sát thấy trong thời gian gần đây.
Tuy nhiên, những chương trình giáo dục nhân tạo quá tải như
vậy lại thường được bao biện bởi các lý tưởng và mục
đích giáo dục tốt đẹp, nên cả người thiết kế và người
tham gia hoạt động giáo dục đều quên mất rằng, tất cả
các mục đích đó đều là sản phẩm của một quá trình tư
biện duy lý, hoặc tệ hại hơn là một mong ước duy ý chí.
Chính bản chất duy lý, thường được cộng hưởng với động
cơ duy ý chí, của các chương trình giáo dục này đã định
hướng ngầm cho các chương trình giáo dục trở thành áp đặt,
độc đoán, tuy nặng nề quá tải nhưng lại xơ cứng giản
đơn về bản chất, nên cùng hè nhau phá hủy cái tôi trong các
hoạt động sáng tạo nói riêng và mọi hoạt động xã hội
khác nói chung.
Chưa kể, do sự khiếm khuyết về bản chất của tri thức cá
nhân và thiên hướng tự cao mang tính tự thân của lý trí, sự
duy lý thường dẫn đến xu hướng tối giản, giống nhau đồng
loạt để dễ bề kiểm soát. Điều này góp phần giết chết
sự phong phú đa dạng trong tư duy và sinh hoạt của các cá
nhân, cũng là bóp chết sự đa dạng trong toàn xã hội. Ở cấp
độ thấp, chúng là cho khả năng biểu hiện cảm xúc, khả
năng diễn đạt bằng ngôn ngữ cơ thể, khả năng thông cảm
bị giảm sút, ù lì kém sáng tạo, thậm chí vô cảm. Ở mức
cao hơn, nó làm gia tăng bạo lực trong ngôn ngữ và hành động
theo hướng cực đoan, độc đoán như một kết quả tất yếu
của nội dung đào tạo. Ở mức cao nhất, nó có thể phát
triển thành bệnh lý như trầm cảm, chán nản mọi thứ, có ý
muốn tự tử v.v.
Tình trạng gia tăng bạo lực học đường, gia tăng tội phạm
ở tuổi vị thành niên trong thời gian gần đây có thể được
lý giải một phần bởi hiện tượng phá vỡ khả năng tư duy
tự nhiên bởi các chương trình giáo dục quá tải, phim ảnh
bạo lực, trò chơi điện tử, sự thiếu hụt của thời gian
và không gian vui chơi của trẻ, v.v. Thực tế này nhức nhối
đến mức câu hỏi "Vì sao tội ác lên ngôi? Vì sao bạo lực
học đường bùng phát?" đã trở thành chủ đề nóng của dư
luận. Tuy chưa có câu trả lời rốt ráo, nhưng nhiều người
đã nhận thấy một trong những nguyên nhân chính là chương
trình giáo dục nhân tạo duy ý chí mang tính áp đăt là một
trong những nguyên nhân chính. Thậm chí, có người đã phải cay
đắng thốt lên rằng: "Hàng chục năm nay chúng ta mơ ước
xây dựng thành công con người mới xã hội chủ nghĩa. Khủng
khiếp thay, chúng ta đã… thành công!"
Việc chúng ta xây dựng thành công con người mới xã hội chủ
nghĩa hay không là một chủ đề còn bàn bãi, nhưng rõ ràng,
chúng ta đã ít nhiều thành công trong việc phá vỡ tư duy tự
nhiên bởi các chương trình giáo dục áp đặt, nặng về học
thuộc để đối phó thi cử, nặng về định hướng một cách
độc đoán bởi một chương trình, một bộ sách giáo khoa, một
nhận định duy nhất, nên chúng ta đang phải trả giá cho việc
phá vỡ khả năng tư duy tự nhiên này.
Thiết nghĩ, đã đến lúc cần phải khôi phục lại khả năng
tư duy tự nhiên cho học sinh, thậm chí cho cả những người
làm giáo dục, để từng bước tạo ra những con người lành
mạnh một cách tự nhiên đúng nghĩa. Theo đó, việc cần làm
trước hết là giảm tải chương trình học và tiếp đó là
cải tiến chương trình thi cử cho phù hợp trước khi tiến
hành những cải cách đồng bộ khác.
<em><strong>Ghi chú:</strong> bản rút gọn đã đăng trên Tuổi
trẻ cuối tuần, 23/9/2011.</em>
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/10083), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét