kèm theo tờ trình số 11/TTr-UBTVQH13 ngày 02 tháng 8 năm 2011, Uỷ
ban dự thảo sửa đổi Hiến pháp sẽ tổ chức tổng kết
việc thi hành Hiến pháp 1992 để phục vụ việc sửa đổi,
bổ sung Hiến pháp trong thời gian tới. Để thực hiện được
công việc phức tạp này, cần phải có các tiêu chí đánh giá
Hiến pháp.
Việc tổng kết Hiến pháp có nghĩa là việc đánh giá các kết
quả đạt được của Hiến pháp, tức là xem xét việc thực
thi Hiến pháp đóng vai trò như thế nào trong đời sống chính
trị, kinh tế, xã hội và pháp luật. Tuy nhiên, việc đánh giá
này trở nên rất khó khăn với nhiều cách tiếp cận khác nhau.
Ai là người hưởng thụ những thành quả hiến pháp hoặc
chịu thiệt thòi từ những yếu kém của các thể chế hiến
định: các tổ chức Đảng, Nhà nước, các tổ chức chính
trị-xã hội, các doanh nghiệp, các tổ chức phi chính phủ, các
thẩm phán, các luật sư hay người dân? Nhưng câu trả lời cho
câu hỏi này lại phụ thuộc rất nhiều vào việc ai thực
hiện việc tổng kết Hiến pháp: Những người ban hành Hiến
pháp, áp dụng Hiến pháp hay thi hành Hiến pháp? Những vấn
đề phức tạp trên đòi hỏi phải xây dựng các tiêu chí
đánh giá Hiến pháp một cách đúng đắn và khoa học.
Việc xác định tiêu chí phần nào mang tính chủ quan, phụ
thuộc nhiều vào việc ai là người đặt ra các tiêu chí đó.
Các Chính phủ thường đặt ra các tiêu chí ngắn và trung hạn,
trong khi các học giả tìm kiếm các tiêu chí dài hạn và phổ
quát. Tại Hội thảo quốc tế về quy trình ban hành Hiến pháp
diễn ra ở Đại học Princeton năm 2007 [1], các học giả khẳng
định nhận định trên và đưa ra các tiêu chí đánh giá Hiến
pháp làm tiêu chuẩn cho việc ban hành hoặc sửa đổi Hiến
pháp. Các tiêu chí đó bao gồm:
<h2>Tính bền vững của Hiến pháp</h2>
Một bản Hiến pháp có tính bền vững thể hiện thông qua tính
hiệu lực lâu dài, ổn định của Hiến pháp. Với tư cách là
một đạo luật cơ bản và tối cao, sức sống của Hiến pháp
đóng góp vai trò quan trọng trong việc bảo đảm sự ổn định
về chính trị, kinh tế, xã hội, và điều đó thể hiện sự
tôn trọng của Nhà nước, nhân dân và toàn xã hội đối với
Hiến pháp.
Tuy nhiên, sự thay đổi (ban hành mới hoặc sửa đổi) Hiến
pháp có thể nhằm những mục đích tích cực, như để giải
quyết các mâu thuẫn, vấn đề chính trị, cải cách và đổi
mới dân chủ đáp ứng các yêu cầu chuyển đổi. Theo cách
tiếp cận này, những sửa đổi Hiến pháp là tất yếu và
cần thiết. Nhưng để đảm bảo tính ổn định của Hiến
pháp, cần phải tránh những cải cách ngắn hạn theo cách thức
"vá săm xe đạp" (thủng đâu sửa đó!). Các nhà đổi mới
cần phải có những cải cách mạnh dạn, mang tính đột phá
để đảm bảo tính dài hạn của Hiến pháp. Khuynh hướng sửa
đổi Hiến pháp trên đã mang lại những kết quả rất tích
cực ở một số nước Châu Á trong thời gian qua.
Phát huy việc giải quyết các tranh chấp bằng các cơ chế
hiến định
Hiến pháp là bản thoả thuận giữa các tầng lớp xã hội
nhằm đảm bảo sự đồng thuận chung và cuộc sống hoà bình.
Do vậy, Hiến pháp có mục đích thay cách thức giải quyết
mẫu thuẫn, xung đột trong đời sống chính trị-xã hội bằng
bạo lực, "luật rừng" và các luật bất thành văn khác (luật
bôi chơn, luật thân quen...) bởi các quy trình và thể chế
hiến pháp. Hiến pháp là thước đó phán xử các tranh chấp,
kể cả các tranh chấp chính trị. Tài phán hiến pháp (bảo vệ
Hiến pháp bằng quy trình tư pháp-toà án) là một trong những
cơ chế giải quyết tranh chấp hiến pháp hữu hiệu.
<h2>Tính công khai và sự hiểu biết về Hiến pháp</h2>
Khi đánh giá sự thực thi Hiến pháp trong xã hội, điều quan
trọng là tìm hiểu nhà nước và nhân dân có hiểu biết về
Hiến pháp như thế nào, có đồng thuận với các thể chế và
nguyên tắc hiến pháp hay không. Một bản Hiến pháp tốt nhất
theo tiêu chí này có nghĩa là xã hội có đầy đủ kiến thức
cũng như sự đồng thuận với các giá trị của Hiến pháp,
thể hiện rõ ràng thông qua việc mọi tổ chức và cá nhân
sẵn sàng sử dụng các cơ chế hiến pháp để giải quyết các
tranh chấp. Thông qua việc sử dụng các quy định hiến pháp,
người dân thấy được vai trò của họ và sử dụng chúng
để giải quyết các vấn đề của mình.
Để hiểu được mức độ hiểu biết của xã hội và tính
rộng rãi của Hiến pháp, chúng ta có thể đặt ra những câu
hỏi như: Mọi người sử dụng Hiến pháp ở mức độ nào
để bảo vệ quyền hợp hiến của họ? Nhân dân hiểu được
những gì trong Hiến pháp hay không và làm thế nào họ có thể
biết trách nhiệm của chính quyền trong việc bảo vệ các
quyền của họ?
<h2>Bảo vệ các quyền và tự do cá nhân trong Hiến pháp</h2>
Hiến pháp quy định các quyền dân sự và chính trị, và có
những cơ chế để bảo vệ các quyền đó. Mức độ nhân dân
thực hiện các quyền của mình trong đời sống chính trị-xã
hội, mức độ hiệu quả của các cơ chế hiến pháp trong
việc bảo vệ các quyền đó thể hiện mức độ thành công
của Hiến pháp. Ngược lại, đó là sự thất bại.
<h2>Tính trách nhiệm của chính quyền trong Hiến pháp</h2>
Hiến pháp được ban hành và thực thi nhằm giới hạn và kiểm
soát quyền lực để tránh mọi sự lạm dụng quyền lực, từ
đó đảm bảo trách nhiệm của chính quyền và bảo vệ các
quyền tự do cá nhân. Trong các cơ chế trên, ngành tư pháp
đặc biệt toà hành chính và toà hiến pháp đóng vai trò quan
trọng trong việc đảm bảo trách nhiệm của chính quyền.
Trong giai đoạn hiến pháp chuyển đổi, nhiều nước ở Châu Á
như Thái Lan, Hàn Quốc chủ trương xây dựng hệ thống các cơ
quan kiểm soát quyền lực độc lập (toà hiến pháp, toà hành
chính, uỷ ban chống tham nhũng, uỷ ban nhân quyền, thanh tra
Nghị viện - Ombudsman) để giải quyết các vấn đề hiến pháp
cố hữu trong lịch sử, như tình trạng lạm dụng quyền lực,
tham nhũng tran làn và bất ổn chính trị. Các cơ quan này đã
phát huy vai trò quan trọng trong việc đảm bảo trách nhiệm
của chính quyền. Những cải cách này là những cải cách hiến
pháp quan trọng nhất góp phần to lớn trong việc xây dựng
"Chủ nghĩa hiến pháp mới" ở Châu Á.
<h2>Tính thực thi của các quy định Hiến pháp</h2>
Một bản Hiến pháp thành công là một bản Hiến pháp mà các
quy định của nó được thực thi trên thực tiễn (Hiến pháp
thực chất). Nếu như Hiến pháp chỉ tuyên bố các tuyên ngôn
chính trị trên trên giấy tờ, thì đó chỉ là một bản Hiến
pháp danh nghĩa. Như cách nói của GS.TS. Đào Trí Úc, "suy cho
cùng, hiệu quả của Hiến pháp được thể hiện khi nó đạt
được tính khả thi, tính áp dụng cao. Đó là thước đo thực
tế của Hiến pháp" [2].
<h2>Khả năng thích nghi của Hiến pháp</h2>
Việc tổng kết việc thực thi Hiến pháp, là việc đánh giá
xem Hiến pháp có phù hợp với những điều kiện mới không. Do
đó, một Hiến pháp thành công có nghĩa là nó có khả năng phù
hợp, thích nghi với những điều kiện và hoàn cảnh mới.
Ở các quốc gia Châu Phi và Châu Á, Hiến pháp gặp khó khăn
trong việc thích nghi với những điều kiện văn hoá chính
trị-xã hội mới. Một số nước đã giải quyết được
những vấn đề hiến pháp, trong khi nhiều nước vẫn đang cố
gắng thực hiện những cải cách hiến pháp đáp ứng yêu cầu
của quá trình chuyển đổi.
Việc tổng kết việc thi hành Hiến pháp 1992 của chúng ta cần
phải được thực hiện dựa theo các tiêu chí nêu trên với
mục đích tìm ra những điểm tích cực và hạn chế của Hiến
pháp, để từ đó có các sửa đổi phù hợp.
TS Đặng Minh Tuấn (ĐHQGHN)
________________________
[1] Workshop on Constitution Building Processes," Princeton University, May
17-20, 2007, Bobst Center for Peace & Justice, Princeton University, in
conjunction with Interpeace and International IDEA.
[2] GS.TSKH. Đào Trí Úc, Tổng kết Hiến pháp và các tiêu chí
tổng kết Hiến pháp, Hội thảo "Xây dựng tiêu chí, phương
pháp tổng kết việc thi hành Hiến pháp 1992" do Viện Nghiên
cứu lập pháp tổ chức. Quan điểm này cũng được nhiều học
giả khác tham dự Hội thảo chia sẻ.
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/10091), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét