<em><strong>sự tôn trọng tính đa dạng</strong></em>. Bởi vậy,
bản thân dân chủ cũng hết sức đa dạng. Nó không có một
hình mẫu duy nhất và cố định. Từ nền dân chủ Mỹ đến
nền dân chủ ở Anh hay ở Pháp hay ở bất cứ quốc gia châu
Âu nào cũng có vô số biến thái. Những biến thái ấy thể
hiện rõ rệt trong các cách tiếp cận của giới học giả về
vấn đề dân chủ.
Ở thập niên 1960, phần lớn các nhà nghiên cứu đều gắn
liền quá trình dân chủ hóa với sự phát triển của kinh tế
và xu hướng hiện đại hóa trong xã hội. Theo Thomas A. Sanction,
các tiền đề dẫn đến dân chủ bao gồm: "<em>sự phát
triển tương đối cao về kinh tế, một tầng lớp trung lưu khá
mạnh, một truyền thống khoan dung và tôn trọng cá nhân, sự
có mặt của các nhóm xã hội và thiết chế độc lập, một
nền kinh tế theo định hướng thị trường, và sự hiện diện
của những phần tử ưu tú sẵn sàng từ bỏ quyền lực</em>"
(1).
Không phải ai cũng đồng ý với luận điểm do Thomas A. Sanction
tóm tắt. Căn cứ vào kinh nghiệm của nhiều quốc gia ở châu
Mỹ La tinh, nơi sự phát triển kinh tế chỉ dẫn đến việc
hình thành các chế độ độc tài kiểu mới, người ta cho con
đường dân chủ hóa gắn liền với rất nhiều yếu tố khác,
ngoài việc phát triển kinh tế và hiện đại hóa. Các yếu tố
ấy là gì? Theo Robert A. Dahl (trong cuốn Polyarchy: Participation and
Opposition, 1971 và cuốn Democracy and its Critics, 1989) và Larry
Diamond (trong bộ Democracy in Developing Countries, biên tập chung
với nhiều người khác, 1988-9), các yếu tố ấy bao gồm: kinh
nghiệm lịch sử, cấu trúc xã hội, trình độ kinh tế, văn
hóa chính trị, giới lãnh đạo và một số tác động từ bên
ngoài. Larry Diamond, về sau, tiếp tục duy trì quan điểm ấy
nhưng càng ngày càng tin chắc là sự phát triển đóng vai trò
quan trọng trong quá trình dân chủ hóa: hầu hết các nước dân
chủ cao trên thế giới đều có chỉ số phát triển con người
(Human Development Index) cao. Theo Raymond Gastil (trong bài 'The past,
present, and future of democracy' đăng trên tạp chí Journal of
International Affairs số 38 năm 1985), quá trình dân chủ hóa chịu
ảnh hưởng của việc truyền bá ý thức về dân chủ hơn là
các điều kiện kinh tế xã hội. Còn Guillermo O'Donnell và
Philippe C. Schimitter (trong cuốn Transitions from Authoritarian Rule:
Tentative Conclusions about Uncertain Democracies, 1986) thì lại tập
trung vào vai trò chủ chốt của giới lãnh đạo trong giai đoạn
chuyển tiếp từ độc tài sang dân chủ. (2)
Samuel P. Huntington, trong nhiều tác phẩm khác nhau, thường nhấn
mạnh:
(a) không có một yếu tố duy nhất nào có thể giải thích
được quá trình dân chủ hóa trong một nước cũng như trong
phạm vi toàn thế giới;
(b) trên thực tế, quá trình dân chủ hóa bao giờ cũng là kết
quả của nhiều yếu tố khác nhau;
(c) những yếu tố ấy thường thay đổi từ quốc gia này đến
quốc gia khác; và
(d) những yếu tố ấy cũng thay đổi theo từng làn sóng
dân chủ hóa (theo ông, cho đến cuối thế kỷ 20, nhân loại
đã trải qua ba làn sóng dân chủ hóa như thế: từ thập niên
1820 đến 1926; từ sau Đệ nhị Thế chiến đến đầu thập
niên 1960; và từ năm 1974 đến đầu thập niên 1990).
Dựa trên kinh nghiệm của làn sóng dân chủ lần thứ ba (kết
thúc bằng sự sụp đổ của chủ nghĩa xã hội ở Nga và Đông
Âu), Huntington rút ra năm yếu tố chính tác động đến quá
trình chuyển tiếp từ độc tài sang dân chủ:
<ul><li>Các chế độ độc tài mất dần tính hợp pháp do sự
phổ cập các giá trị dân chủ và do sự thất bại của họ
trong lãnh vực kinh tế cũng như (ít hơn) quân sự.</li>
<li>Sự phát triển vượt bậc về kinh tế trên phạm vi toàn
cầu dẫn đến việc nâng cao mức sống cũng như giáo dục, mở
rộng tầng lớp trung lưu thành thị ở nhiều quốc gia trên
thế giới.</li>
<li>Sự chuyển hướng trong chính sách của Giáo hội Công giáo
từ việc bảo vệ nguyên trạng chính trị của các chế độ
độc tài sang việc ủng hộ các phòng trào đối kháng.</li>
<li>Sự thay đổi chính sách đối ngoại của nhiều quốc gia,
đặc biệt của Mỹ, Liên Hiệp Âu Châu và Liên Xô.</li>
<li>Hiệu ứng "quả bóng tuyết" (snowballing): ảnh hưởng
của dân chủ từ nước này đến nước khác. (3)</li></ul>
Hiện nay, người ta hay nói đến làn sóng dân chủ thứ tư mở
đầu bằng các cuộc nổi dậy đấu tranh giành tự do ở các
nước Ả Rập, đặc biệt tại các quốc gia: Tunisia, Ai Cập,
Yemen, Libya, Syria, Jordan, v.v... Ở một số nơi, cuộc cách mạng
coi như đã hoàn tất giai đoạn sơ khởi (lật đổ chế độ
độc tài); ở một số nơi khác, cuộc đấu tranh còn tiếp
tục với khả năng kéo dài và đẫm máu. Tuy nhiên ở mọi nơi
rõ ràng là dân chúng đã đứng dậy và quyết tâm tranh đấu
cho quyền làm người vốn bị tước đoạt từ lâu của mình.
Thành thực mà nói, chưa thể khẳng định các biến cố
ở Trung Đông và châu Phi mấy tháng gần đây là làn sóng dân
chủ thứ tư. "Dân chủ"? Người ta còn phải chờ, ngay cả
tại Tunisia và Ai Cập, nơi các nhà độc tài đã bị hạ bệ.
Nhưng còn "làn sóng"? Thì đúng là có làn sóng thật. Ít
nhất cũng là làn sóng xuống đường đấu tranh của quần
chúng. Làn sóng của cách mạng.
Yếu tố gì đã tạo thành các làn sóng đó?
Ít nhất cũng có ba yếu tố trong số năm yếu tố dẫn trên
của Huntington vẫn còn nguyên giá trị: một, sự sụp đổ của
tính hợp pháp của các chế độ độc tài; hai, sự phát triển
của tầng lớp trung lưu thành thị vốn càng ngày càng thấu
hiểu giá trị của tự do; và ba, hiệu ứng "quả bóng
tuyết" từ nước này lan sang nước khác.
Có thể thêm một yếu tố mới: vai trò của các kỹ thuật
truyền thông hiện đại như email, facebook, twitter... khiến
người ta có thể dễ dàng liên lạc, chuyển tải tin tức cho
nhau, từ đó, nhanh chóng tập hợp lực lượng và vận động
sự ủng hộ của thế giới buộc các tên bạo chúa phải ngại
ngần trong việc sử dụng bạo lực để đàn áp dân chúng.
Trong các yếu tố kể trên, những yếu tố nào đã hiện hữu
ở Việt Nam rồi nhỉ?
________________________
<h2>Chú thích:</h2>
[1] Tatu Vanhanen (1997), Prospects of Democracy: A Study of 172 Countries,
London: Routledge, tr. 11.
[2] Xem Tatu Vanhanen (1997), sđd, tr. 10-26.
[3] Samuel P. Huntington, "Democracy's Third Wave", in trong cuốn The
Global Resurgence of Democracy do Larry Diamond và Marc F. Platter biên
tập, nxb The John Hopkins University Press, 1996, tr. 3-25.
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/8782), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét